معدن نمک چهرآباد یکی از معدود معادن نمک باستانی دنیا و تنها معدن نمک شناسایی شده در ایران است که شواهد و مدارکی از استخراج نمک در یک محدوده زمانی طولانی از حدود 500 پیش از میلاد تا عصر معاصر را داراست. طبق پژوهش های میدانی انجام یافته تاکنون در محدوده کاوش شده کوه معدن، فعالیت های معدن کاوی در ادوار هخامنشی، ساسانی، میانی و متاخر اسلام به اثبات رسیده است. پس از کشفیات تصادفی سال 1372 و 1383، تا کنون چندین فصل کاوش و بررسی باستان شناسی در معدن و پیرامون آن انجام یافته است. پژوهش های باستان شناسی نتایج جالب توجهی از تکنیک ها، مراحل و ابزارهای استخراج نمک و ارتباط محوطه های پیرامون با معدن نمک را روشن ساخته است. حفر تونل های عمیق در داخل نهشته های صخره ای نمک در ابعاد و اندازه های مختلف با استفاده از ابزارهای متنوع استخراج در همه ادوار یاد شده با تفاوت در جزئیات بهره برداری، در ناحیه کاوش شده دیده می شود. فعالیت طولانی مدت استخراج نمک و ریزش چند دوره ای معدن، موجب شکل گیری لایه های مختلف آواری، استقرای، معدنی و فرسایشی در بخش های مختلف معدن نمک و پرشدگی بسیاری از تونل های آن شده است. بر اساس مستندات موجود، بیشتر بقایای انسانی مکشوفه، معدن کارانی غیر بومی از دوران هخامنشی و ساسانی بودند که در جریان ریزش چند دوره ای تونل های معدن کشته شده و بصورت طبیعی مومیایی شده اند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مواد آلی به دلیل ساختار آسیب پذیرشان در زمره مواد کمیاب باستانشناسی قرار میگیرند. مصنوعات چرمی به دست آمده از منطقه چهرآباد زنجان متعلق به دوره هخامنشیان از جمله مصنوعات آلی و بسیار نادر موجود در ایران است که با مطالعه آن ها اطلاعات ارزشمندی را در رابطه با صنعت چرمسازی آن دوره میتوان بهدست آورد. برای بازشناخت فناوری تولید و ساخت این آثار، گونه حیوانی پوست، مواد دباغی به کار رفته و مواد مورد استفاده برای چربیدهی مورد مطالعه قرار گرفت. برای شناسایی گونه حیوانی از مشاهدات میکروسکوپی با لوپ دیجیتال بهره برده شد و برای شناسایی عوامل دباغی، از آزمون شیمی کلاسیک برای تشخیص حضور تانن های گیاهی، از آنالیز میکروسکوپ الکترونی روبشی SEM-EDS رای شناسایی عوامل دباغی معدنی، از آنالیز کروماتوگرافی گازی جفت شده با طیف سنج جرمی GC-MS برای شناسایی مواد مورد استفاده در چربیدهی و نهایتا برای حصول اطمینان از نتایج آنالیز GC-MS از آنالیز دستگاهی طیف سنج مادون قرمز تبدیل فوریه (FT-IR) بهره برده شد. نتایج حاصل از این مطالعات حاکی از این بود که از پوست حیوانات گاو، گوسفند و بز برای فرآوری این مصنوعات استفاده شده و هیچگونه دباغی بر روی این پوستها صورت نگرفته اما مواد مورد استفاده جهت چربیدهی این آثار، اسیدهای لینولئیک، استئاریک، کاپریک و اولئیک، شناسایی شدند. هم چنین نتایج به دست آمده از آنالیز FT-IR صحت نتایج به دست آمده از آنالیز GC-MS را تایید نمود.

کانسار مس چهرآباد در استان زنجان و در گوشه شمال باختری پهنه ایران مرکزی واقع شده است. واحدهای سنگی موجود در این منطقه متعلق به سنوزوییک (بیشتر میوسن) بوده که شامل سازند سرخ زیرین، سازند قم، سازند سرخ بالایی و نهشته های کواترنری هستند. در منطقه مورد مطالعه، سازند سرخ بالایی که میزبان کانه زایی به شمار می رود، شامل تناوبی از مارن، سیلت سنگ، ماسه سنگ اکسیدان سرخ و ماسه سنگ خاکستری روشن است. کانه زایی مس در بخش های دارای مواد آلی درون ماسه سنگ های خاکستری پهنه شسته شده رخ داده است. در کانسار مس چهرآباد 5 افق کانه زایی شناسایی شد و هر یک از این افق ها شامل سه پهنه کانه زایی شده، شسته شده و سرخ اکسیدان است. بافت چیره در رخداد کانه زایی، بافت جانشینی است و بافت های دیگری مانند دانه پراکنده، شبه لامینه ای، عدسی شکل و سیمان میان دانه ای نیز دیده می شوند. این کانسار از دید سنگ شناسی (سنگ میزبان ماسه سنگی)، کانی شناسی سولفیدی (از جمله پیریت، کالکوسیت اولیه، بورنیت، کالکوپیریت و آرژنتیت)، ساخت و بافت، چینه شناسی و عوامل کنترل کننده کانه زایی (وجود آثار و بقایای گیاهی به عنوان عامل اصلی احیا کننده محیط و همچنین وجود نفوذپذیری مناسب در سنگ میزبان) همانند کانسارهای مس رسوبی نوع Red Bed است که طی دیاژنز اولیه تا نهایی تشکیل شده است.

کانسار چهرآباد در پهنه ایران مرکزی و در فاصله 75 کیلومتری شمال باختر زنجان قرار دارد. سنگ میزبان کانه زایی در این کانسار، واحدهای ماسه سنگی خاکستری رنگ دارای مواد آلی متعلق به سازند قرمز بالایی است. کانه زایی سرب-روی و مس در کانسار چهرآباد در دو افق ماسه سنگی مجزا به صورت لامینه ای و عدسی شکل هم روند با لایه بندی سنگ میزبان رخ داده و دارای بافت های دانه پراکنده، سیمان بین دانه ای، عدسی، شبه لامینه ای، جانشینی، رگچه ای و فرامبوییدال است. در هر یک از افق های کانه دار، سه پهنه قرمز اکسیدان، شسته شده و احیایی کانه دار تشکیل شده است. گالن، اسفالریت، کالکوسیت، پیریت و کالکوپیریت، کانی شناسی اصلی ماده معدنی را در کانسار چهرآباد تشکیل می دهند که با اندکی کانی های نقره دار (مکینسترایت و استرامیرایت) همراهی می شوند. سروزیت، مالاکیت، آزوریت، کوولیت، آتاکامیت، وانادینیت و گوتیت طی فرایندهای برون زاد تشکیل شده اند. با توجه به ویژگی هایی مانند محیط زمین ساختی، سنگ شناسی، چینه شناسی، کانی شناسی، ساخت و بافت و عوامل کنترل کننده کانه زایی (وجود آثار و بقایای گیاهی، وجود گنبدهای نمکی، تخلخل و نفوذپذیری مناسب سنگ میزبان، گسل ها و شکستگی ها)، کانسار چهرآباد در دسته کانسارهای مس رسوبی نوع Redbed قرار گرفته و از این نظر قابل مقایسه با دیگر کانسارهای مس رسوبی نوع Redbed در منطقه ماه نشان مانند چرلانقوش، اورتاسو، حلب و حمزه لو است. این کانسارها، ارتباط فضایی نزدیکی با واحدهای تبخیری و گنبدهای نمکی موجود در سازند قرمز بالایی دارند که باید در بررسی های اکتشافی مورد توجه قرار گیرد.

منطقه چهرآباد در شمال خاور ماه نشان و در فاصله 75 کیلومتری شمال باختر زنجان قرار دارد. واحدهای سنگی رخنمون یافته در این منطقه متعلق به سازندهای قرمز زیرین، قم و قرمز بالایی می باشند. سازند قرمز بالایی در این منطقه 980 متر ستبرا داشته و از 3 بخش اصلی تشکیل شده است. این بخش ها به ترتیب شامل واحدهای تبخیری با ستبرای 235 متر در پایین، تناوبی از گل سنگ و ماسه سنگ های خاکستری تا قرمز رنگ با ستبرای 590 متر در بخش میانی و افق هایی از گل سنگ های سبز با میان لایه های ژیپس با 155 ستبرا در بخش بالایی می باشد. توالی انتخاب شده جهت مطالعات چینه شناسی و رسوب شناسی مربوط به بخشی از قسمت دوم سازند قرمز بالایی با 231 متر ستبرا می باشد. این توالی شامل هفت لایه ماسه سنگ خاکستری و قرمز رنگ است که به صورت متناوب با واحد های گل سنگی قرمز رنگ قرار گرفته اند. بر پایه مطالعات پتروگرافی، این ماسه سنگ ها به طور میانگین حاوی 21% کوارتز، 10% فلدسپات و 25% خُرده سنگ بوده و از نوع فلدسپاتیک لیت آرنایت و لیت آرنایت می باشند. بر اساس شواهدی نظیر چینه بندی متقاطع، حضور آثار گیاهی، نبود رسوبات گراولی، ریپل مارک های متقارن و آثار موجودات حفار و شناسایی 7 رخسار ه ماسه سنگی گل سنگی (Fl، Fm، Sm، Sh، Sr، Sp و St) در منطقه چهرآباد می توان بیان داشت که محیط رسوبی این واحد های سنگی، رودخانه های مئاندری ماسه ای با پیچش زیاد نزدیک به محیط ساحل می باشد. براساس نتایج آنالیز مودال و بررسی نسبت بین کوارتزها، خُرده سنگ ها و فلدسپات ها، موقعیت تکتونیکی این ماسه سنگ ها حاشیه های فعّال قارّه ای و برپایه اطلاعات ژئوشیمیایی و نسبت های SiO2/Al2O3 در مقابل K2O/Na2O، حاشیه های فعّال قارّه ای و حوضه های فورلندی می باشد.

در این پژوهش، داده های سنگ نگاری و زمین شیمیایی عناصر اصلی و فرعی لایه های ماسه سنگی سازند قرمز بالایی در برش کانسار سرب-روی چهرآباد (شمال باختر زنجان) جهت تعیین ترکیب سنگ شناسی، جایگاه تکتونیکی و سنگ منشا آن ها مورد ارزیابی قرار گرفته است. در این منطقه، سازند قرمز بالایی حداکثر 980 متر ستبرا داشته و بر روی آهک های سازند قم قرار گرفته است. براساس مطالعات میکروسکوپی، این ماسه سنگ ها عمدتا از ذرات آواری دانه ریز تا دانه متوسط تشکیل شده و حاوی انواع خرده سنگ های رسوبی و دگرگونی (%25)، کوارتز (21 %) و فلدسپات (%10) می باشند. براساس مطالعات سنگ شناسی، این ماسه سنگ ها از نوع فلدسپاتیک لیت آرنایت تا لیت آرنایت (غالبا چرت آرنایت) هستند. براساس اجزای اصلی تشکیل دهنده و نتایج آنالیزهای زمین شیمیایی عناصر اصلی و فرعی، جایگاه تکتونیکی این ماسه سنگ ها حاشیه های فعال قاره ای و حوضه های فورلندی می باشد. داده های به دست آمده بیانگر سنگ منشا حدواسط تا فلسیک برای این ماسه سنگ ها است که تحت تاثیر آب و هوای نیمه مرطوب تا نیمه خشک و هوازدگی شیمیایی کم قرار داشته اند.

برخی مطالعات باستان سنجی در جهت شناخت و معرفی مردان نمکی مکشوفه در معدن نمک چهرآباد زنجان و پرده برداشتن از اسرار حضور آن ها در معدن نمک و نحوه حفاظت و نگهداری از آن ها مطالبی است که در این مقاله به آن ها پرداخته می شود. این آثار ابتدا در سال های 1372 و 1383 بطور تصادفی و پس از آن با انجام حفاری های باستان شناختی کشف شدند. روش های مورد استفاده در این مطالعات شامل: سالیابی کربن 14، تصویربرداری های رادیوگرافی و سی تی اسکن، مطالعات مولکولی DNA، بررسی ایزوتوپ های 13C و 15N، آنالیز عناصر کم مقدار با روش ICP هستند. نتایج سالیابی نیز نشان دادند که این اجساد متعلق به دور ه های تاریخی هخامنشی و پارتی-ساسانی هستند. وضعیت قرارگیری اجساد در زمان دفن و نوع آسیب های وارد بر آن ها نشان می دهند که علت مرگ آن ها ناشی از حادثه ریزش معدن در دوره های تاریخی فوق و وارد شدن ضربات شدید سنگ های نمک به آن ها بوده است. همچنین بررسی های صورت گرفته، مرد نمکی شماره 1 را میان سال (حدود 40-35 سال) و جنسیت مومیایی شماره 4 را مذکر و سن آن را حدود 15 سال نشان می دهد. نتایج بررسی های مقدماتی ایزوتوپ های 13C و 15N در مقایسه با نمونه های شاهد نشان داد که رژیم غذایی آن ها نزدیک به رژیم دریایی می توانسته باشد. با توجه به نوع پوشش، تزیینات و برخی اشیاء همراه با این اجساد، به نظر می رسد که افراد مدفون در این معدن لزوما کارگر معدن نبودند و به طبقات مختلف اجتماعی تعلق داشتند. علاوه بر این، بررسی فرایند فرسودگی مردان نمکی نشان داد که رطوبت نسبی و نوسانات آن یکی مهم ترین متغیرهای محیطی موثر در این فرایند و خطرات تهدید کننده برای این آثار است و بهترین و کارآمدترین روش حفاظت از اینگونه آثار، حفاظت پیشگیرانه تشخیص داده شد. بازرسی ها و پایش های دوره ای و انجام آزمایشات بیولوژیکی (تست قارچ و باکتری) نشان داد که روش حفاظت پیشگیرانه مورد استفاده تاکنون آن ها را در وضعیت ایمن نگاه داشته است.

1مرد نمکی شماره یک در سال 1372 به صورت تصادفی در معدن چهرآباد زنجان کشف گردید. این مومیایی طبیعی هم اکنون در موزه ملی نگهداری می شود. مستندنگاری قبل و بعد پاک سازی مردان نمکی ایران با تلفیق روش های مختلف عکاسی و پردازش به وسیله نرم افزارهای تخصصی انباشت تصویر صورت گرفت. این مقاله به مستندنگاری پایش محور مرد نمکی شماره 1 موجود در موزه ملی ایران می پردازد. این پروژه با تلفیق روش انباشت تصویر و پانوراما انجام شد. خروجی نهایی این پروژه تصاویر High res   از 5 زاویه مختلف با عمق میدان وضوح کامل از قبل و بعد از پاک سازی بود. بزرگ ترین تصویر پروژه مربوطه دارای تراکم پیکسل 649.4 مگا پیکسل مربوط به نمای روبه روی این اثر است. این پروژه چالش های پیش روی خود را داشت. وجود موی سر و صورت مرد نمکی شماره 1، در تطبیق عکس ها مشکل ایجاد می کرد. همچنین وجود گوشواره طلا که به روش ماکروگرافی مستند نگاری شد، چالش دیگر این پروژه بود. هدف این پروژه ثبت تصاویر پایش محور با بالاترین جزئیات ممکن قبل و بعد از پاک سازی بود؛ بنابراین کلیه مراحل در مستند نگاری قبل از پاک سازی با دقت ترسیم و یادداشت برداری و مجدداً بعد از پاک سازی تکرار شد. یادداشت برداری از شرایط حین عکاسی و حساسیت در مطابقت رنگ و نور و بافت در قبل و بعد از پاک سازی، مسیری برای پایش علمی این اثر در آینده ایجاد کرد. در نتیجه با اندکی برنامه­ریزی به راحتی می توان یک مستند نگاری ساده و فاقد ارزش پایش را به مستند نگاری پایش محور تبدیل کرد.