در بین عالمان مسلمان، گروهی معتقدند که عذاب اخروی از همگان برداشته خواهد شد و هیچ کس جاودان در عذاب نخواهد بود، هر چند که همواره در جهنم جای داده شده باشد. دلایلی که این گروه از عالمان بر این مدعا اقامه کرده اند، از جمله رحمت گسترده الهی، فطرت توحیدی انسان ها و امکان تخلف وعید، در این مقاله تقریر شده، به بوته نقد کشیده می شود تا میزان صحت آنها معلوم گردد.

درباره این سوال که آیا بی ایمانان در قیامت گرفتار عذاب جاودانه هستند؟ (چنانکه مفاد برخی نصوص دینی است) یا این که عذابشان منقطع می شود؟ (که مفاد برخی ادله دیگری است)؛ و این سوال که آیا اصلا بین این دو ادعا تعارضی هست؟ انظاری از سوی صاحب نظران مطرح شده است؛ ولی به نظر نگارنده جاودانگی عذاب و انقطاع آن هر دو درست و حق اند؛ و تعارض بدوی بین این دو دیدگاه، بدین صورت قابل حل است که موضوع جاودانگی عذاب، بی ایمانانی هستند که بی ایمانیشان محفوظ است و موضوع انقطاع عذاب، بی ایمانانی هستند که در قیامت از بی ایمانی توبه می کنند و مومن می شوند؛ بنابراین بدون نیاز به عقب نشینی از ظواهر نصوص، تعارض منتفی است؛ و جاودانگی عذاب و انقطاع آن هر یک در موضوع خود حق و درست است.

0

بر اساس آموزه های دینی ادیان بزرگ توحیدی، خداوند در جهان دیگر و در روز داوری بر اعمال و نیات همگان داوری خواهد کرد و این داوری عادلانه است. او به هر عملی، حتی کوچک ترین آن ها، رسیدگی خواهد کرد و جزای همگان را خواهد داد و از جمله، برخی گناهکاران را به عذاب جاویدان محکوم خواهد کرد. در مورد این آموزه دینی دست کم دو اشکال مهم طرح شده است: 1. عذاب جاویدان با عدالت الهی ناسازگار است، 2. عذاب جاویدان با عشق الهی ناسازگار است. متفکرانی چون آنسلم و جاناتان ادواردز سعی کرده اند سازگاری عذاب جاویدان با عدالت خدا را نشان دهند و آکویناس هم بر سازگاری عذاب جاویدان و عشق الهی استدلال کرده است. در سنت اسلامی نیز تلاش هایی برای طرح بحث از امکان سازگاری عذاب جاویدان اخروی با عدل الهی شده است که از نمونه های برجسته و متاخر آن دیدگاه مرتضی مطهری در عدل الهی است. در این مقاله، استدلال می کنم که گرچه همه این استدلال ها میزان قوت و ضعفشان یکسان نیست، همه آن ها در پاسخ اخلاقی موجه به اشکال های طرح شده، ناکام می مانند.

قوم سبت یکی از اقوام یهودی بوده است که بر اثر تقلید کورکورانه از پدران و گذشتگان خود حدود خداوند را نادیده گرفتند و از آزمایش الهی مبنی بر صید نکردن ماهی در روز شنبه سربلند بیرون نیامدند، در نتیجه به عذاب مسخ گرفتار شدند. این عذاب به لحاظ ناشناخته و شگفت انگیز بودن در میان عذاب های الهی برجسته تر است، از همین رو سوالات بیشتری نیز درباره آن مطرح شده است. با تحقیق و دقت در قرآن، حدیث و آرای دانشمندان روشن می شود که منظور از مسخ مورد بحث، مسخ جسمانی و ظاهری است و ادعای این که این مسخ، مسخ دل ها بوده یا از باب مثل بیان شده است، نمی تواند درست باشد. بر همین اساس و با تکیه بر نتایج این پژوهش می توان ادعا کرد که نظریه مجازی بودن عذاب های الهی اعم از اعتقاد به نمادین بودن یا مجازی بودن زبان آنها برای تهدید هدایتگرانه بشر، دست کم در مورد عذاب مسخ پذیرفتنی نیست.

این نوشتار نخست نگاهی دارد به معنای لغوی خلود، آنگاه مروری بر آیات و احیانا روایاتی که پیرامون مساله خلود سخن گفته اند، دارد. از آن پس می پردازد به بیان برخی از اشکالاتی که بر مساله جاودانگی عذاب وارد شده و پاسخ های آن. بحث درباره اینکه آیا خلود در عذاب برای اقلی از انسانهاست یا برای اکثریت، پایان بخش این نوشتار است.

از موضوعات مهم در مساله معاد، خلود کفار در جهنم با توجه به رحمت بی پایان الاهی است که از یک سو ظاهر آیات قرآن و روایات بر آن تصریح دارند و از سوی دیگر، ادله عقلی و مکاشفات عرفانی، ایده هایی دیگری را مطرح می کنند. در این مقاله، بعد از طرح اهم دلایل مخالفان و موافقان خواهیم دید که صدرالمتالهین دیدگاه خود را با طرح نظریه تغییر سرشت نوعی کافران، به سوی جمع نظرات ملهم از قرآن، برهان و عرفان معطوف کرده است.او در پایان با یک مکاشفه عرفانی اندکی به دیدگاه اهل خلود متمایل شده است؛ لیکن به نظر می رسد هم راه عقل و هم راه عرفان در این زمینه، امکان حل مشکل را ندارند و تنها باید با تمسک به آیات و روایات مساله را حل کرد.

از منظر تجربه دینی، ذات خدا به وصف اخلاقی رحمت متصف می شود و نظریه معلولی معنا که در حوزه معناشناسی فلسفی مطرح است این امکان را به وجود می آورد که وصف اخلاقی رحمت، به همان معنای انسان انگارانه آن، یعنی دلسوزی و مهربانی، درباره ذات خدا به کار رود. با توجه به مفاد نظریه معلولی معنا، می توان ادعا کرد که مهربان و دلسوز بودن خداوند منافی با تنزه و بساطت ذات او نیست. معناشناسی کفر در قرآن کریم نشان می دهد که کفار همان ظالمان پایمال کننده اخلاق هستند که تا حد ممکن و تا زمانی که مایل اند بر مظلومان ظلم روا می دارند. رحمت خدا یا همان دلسوزی او برای مظلومان اقتضا می کند که داد آن ها را از کفار بازستانده و آن ها را تا زمانی که مایل است در جهنم عذاب کند. این شیوه از عذاب، دقیقا بسان روش کفار در ظلم به مظلومان است. وسعت فراگیر رحمت خداوند به دار دنیا اختصاص دارد اما در دنیای دیگر، رحمت خداوند به مومنان محدود است و مانع عذاب جاودانه کفار در جهنم نیست.

سابقه و هدف:مطالعات و بررسی های محدود انجام شده نشان داده است که مراقبین بیماران مبتلا به بیماری های مزمن اعم از جسمانی و روانی عذاب قابل ملاحظه ای را تحمل می کنند، از آنجا که در این زمینه در ایران مطالعات اندکی انجام شده، بر آن شدیم تا با این مطالعه میزان عذاب وارد بر این دو دسته مراقب را ارزیابی کنیم.مواد و روش ها: در یک مطالعه تجربی مقایسه ای و مقطعی، با طرح کارآزمایی کوهورت دو گروهی، 60 مراقب بیماران اسکیزوفرنیک و نارسایی انتهایی کلیه (از هرگروه 30 نفر)، به صورت نمونه گیری در دسترس انتخاب شدند. برای نمونه ها پرسشنامه جمعیت شناختی و FBIS  پر شد، نتایج بر اساس آزمون t مورد بررسی قرار گرفت.یافته ها: مراقبین بیماران اسکیزوفرنیک از مراقبین بیماران نارسایی انتهایی کلیه میزان عذاب بیشتری را تحمل می کنند که این تفاوت در سطح خطای 05/0 درصد معنی دار است. همچنین نتایج در زیر گروه ها نشان می دهد که مراقبین هر دو گروه، فشار اقتصادی تقریبا یکسانی را تحمل می کنند. در زیر گروه های اختلال در فعالیت های روزمره، اختلال در استراحت، اختلال در روابط خانواده (عذاب عینی) مراقبین بیماران اسکیزوفرنیک در مقایسه با مراقبین بیماران مبتلا به نارسایی انتهایی کلیه میزان عذاب بیشتر بود که تفاوت معنی دار بود. همچنین در زیر گروه های تاثیر بر سلامت جسمی و روانی و میزان رنج (عذاب ذهنی) میزان عذاب در مراقبین بیماران اسکیزوفرنیک در مقایسه با مراقبین بیماران نارسایی انتهایی کلیه بیشتر بود، ولی تفاوت معنی دار نبود.استنتاج: این پـژوهش نشـان داد که مراقبیــن بیمــاران اسکیــزوفرنیــک به طــور معنــی داری از مراقبــین بیمــاران مبتــلا به نارســایی انتهــایی کلیـه، عـذاب بیشتـری را تحمـل می کننـد که این عـذاب هـم عینـی (objective burden) و هم ذهنی(subjective burden) است.

لسانیات النص تعد من اهم الدراسات التی تتناول النص من منظر المعاییر النصیه، فلها دور کبیر فی معرفه النص من اللانص. من اهم هذه المعاییر هو معیار الاتساق؛ وهو مفهوم دلالی یظهر فی النص حین یتعلق تفسیر عنصر من عناصر النص بعنصر آخر؛ هذا المعیار یتجلی فی مستوی النحو، والمعجم، والصوت. و الإحاله اکثر الادوات الاتساقیه النحویه حضورا فی النص بین الادوات الاخری کالحذف، والاستبدال والوصل إذ عدها دی بوجراند من ابرز المعاییر النصیه المساهمه بشکل فعال فی تحقیق الکفاءه النصیه، حیث تحیل إلی العلاقات المعنویه القایمه داخل النص التی تجعل النص وحده متکامله، متلاحمه ومتماسکه وهی لایتم إلا بالضمیر والإشاره والموصول وادوات المقارنه والتعریف؛ نظرا لقله الاهتمام باستخدام هذا العنصر فی النصوص وتاثیره فی تماسک النص، یهدف هذا البحث إلی دراسه الإحاله فی قصیده عذاب الحلاج لعبدالوهاب البیاتی معتمدا المنهج الوصفی-التحلیلی حیث اظهرت النتایج بان الإحاله لها دور بارز فی اتساق القصیده بکاملها وترابط اجزایها السته مع بعض وتجعل النص شبکه منسجمه متلاحمه؛ فالإحاله المقامیه غلبت علی الإحاله النصیه حیث تقوم بدور کبیر فی اتساق القصیده والربط بین مختلف اجزایها فهو یوظفها بنوعیها القبلیه والبعدیه بینما الإحاله المقامیه تربط النص بالسیاق الخارجی ویجعل القاری یتلقی المعنی و یربطه بمرجعیاته، کما کشف البحث بان البیاتی یستخدم الروابط الإحالیه المتنوعه بما فیها الضمیریه والإشاریه والموصولیه والادوات المقارنه و«ال» التعریف؛ والإحاله الضمیریه هی اکثر استخداما بین عناصر الإحاله فی هذه القصیده حیث ان البیاتی استخدمها 234 مره. و هی تعد اکثر الادوات الإحالیه قدره فی تکوین نسیج نصی عال فی قصیده عذاب الحلاج علی الرغم من ان الادوار تتبادل بین المراد والمرید، الشخصیتین الرییسیتین فی هذه القصیده مما یعرقل العثور علی المحال إلیه. اما عنصر الإشاره یقع فی المرتبه الثانیه فی اتساق نص القصیده و هذا یتم باستخدام الاسماء الإشاره و الظرف ویساهم الموصول والتعریف فی المرتبه الثالثه والادوات المقارنه فی المرتبه الاخیره التی تشارک فی اتساق النص إضافه إلی العناصر الاخری.