غایت گرایی اخلاقی یکی از نظریه های اخلاق هنجاری است که طرفداران بسیاری دارد و شاید بتوان گفت امروزه سودگرایی اخلاقی که از زیر شاخه های آن به شمار می آید نظریه غالب در فلسفه اخلاق غرب است. گرچه اخلاق فضیلت نظریه ای است که تا عصر حاضر در میان متفکران مسلمان رواج داشته است اما با آشنایی آنها با نظریه های جدید در باره اخلاق از جمله غایت گرایی و سودگرایی برخی کوشیده اند براین اساس نظریه اخلاق اسلامی را تبیین کرده و سازگاری آن را با قرآن و روایات نشان دهند. از این رو، منصور نصیری با توجه به اهمیت سودگرایی اخلاقی و جاذبه های آن تقریری از این نظریه مطرح کرده است که نه تنها اشکالات سودگرایی رایج بر آن وارد نباشد بلکه با آموزه های اسلامی نیز سازگار باشد و آن را برین سودگرایی نامیده است. در این مقاله به شیوه توصیفی، تحلیلی و نقدی، علاوه بر گزارشی از این تقریر و نقد آن، ناسازگاری آن با آموزه های دینی نیز نشان داده می شود.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

زمینه: سودگرایی مکتبی است که بنیان گذاران آن با تاکید بر نتیجه گرایی به عنوان یک منفعت عمومی به توجیه آن پرداخته اند. مکتب سودگرایی مکتبی اخلاقی و طبیعت گراست که به توجیه اصولی چون عدالت و آزادی های فردی و جمعی می پردازد. از نظر سودگراها نمی توان تنها به منافع فردی تکیه و از منفعت و سود جمع یا منفعت گروهی غفلت نمود. طبیعت انسان اقتضا می کند که به صورت اجتماعی زندگی کند و زندگی اجتماعی سرنوشت همه ی افراد جامعه را به یکدیگر پیوند می زند. کسب حق از منظر سودگراها یک اصل اولیه است که باید پس از شناخت حق و نوع آن به انتخاب حق کسب شده پرداخت. این دیدگاه بسیاری از مفاهیم اجتماعی بنیادین را تحت تاثیر قرار داده است که یکی از آنها حقوق بشر است و پژوهش حاضر نیز با هدف بررسی نقش سودگرایی در توسعه حقوق بشر شکل گرفت. نتیجه گیری: حقوق بشر آرمانی همه گیر است که در جامعه کنونی به گونه ایی فزاینده رو به گسترش بوده، به صورتی که بسیاری از قواعد آن به طور کلی در حال تبدیل شدن به قواعد تخطی ناپذیر می شود. وظیفه سودگرایی عمل نگر، تعیین بیشترین غلبه ی خیر بر شر( حق بر عدم استحقاق حق)می باشد. سودگرایان مدعی اند که توانسته اند معیار جامع و مطلقی برای تشخیص درست و غلط اعمال به دست دهند. سودمندگراها در پیشبرد سیاست خود در مورد نسل های حقوق بشر بر بیشترین نفع کسب شده از دید گروهی تاکید می ورزند.

زمینه: سودگرایی مکتبی است که بنیان گذاران آن با تاکید بر نتیجه گرایی به عنوان یک منفعت عمومی به توجیه آن پرداخته اند. مکتب سودگرایی مکتبی اخلاقی و طبیعت گراست که به توجیه اصولی چون عدالت و آزادی های فردی و جمعی می پردازد. از نظر سودگراها نمی توان تنها به منافع فردی تکیه و از منفعت و سود جمع یا منفعت گروهی غفلت نمود. طبیعت انسان اقتضا می کند که به صورت اجتماعی زندگی کند و زندگی اجتماعی سرنوشت همه ی افراد جامعه را به یکدیگر پیوند می زند. کسب حق از منظر سودگراها یک اصل اولیه است که باید پس از شناخت حق و نوع آن به انتخاب حق کسب شده پرداخت. این دیدگاه بسیاری از مفاهیم اجتماعی بنیادین را تحت تاثیر قرار داده است که یکی از آنها حقوق بشر است و پژوهش حاضر نیز با هدف بررسی نقش سودگرایی در توسعه حقوق بشر شکل گرفت. نتیجه گیری: حقوق بشر آرمانی همه گیر است که در جامعه کنونی به گونه ایی فزاینده رو به گسترش بوده، به صورتی که بسیاری از قواعد آن به طور کلی در حال تبدیل شدن به قواعد تخطی ناپذیر می شود. وظیفه سودگرایی عمل نگر، تعیین بیشترین غلبه ی خیر بر شر(حق بر عدم استحقاق حق)می باشد. سودگرایان مدعی اند که توانسته اند معیار جامع و مطلقی برای تشخیص درست و غلط اعمال به دست دهند. سودمندگراها در پیشبرد سیاست خود در مورد نسل های حقوق بشر بر بیشترین نفع کسب شده از دید گروهی تاکید می ورزند.

این نوشتار در پی آن است تا با ارائه تبیینی از لذت، کمال و هویت انسان در حکمت صدرا و بیان سودگرایی عمل محور بنتام که ارزشمندی فعل را مبتنی بر لذت آن می داند و تبیین معیارهای هفت گانه او و نقد آنها نشان دهد در حکمت صدرایی وجود کمال بر وجود لذت برآمده از کمال تقدم دارد. انگیزه انسان عادی در انجام فعل ابتدا رسیدن به لذت، سپس نایل شدن به خودکمال است، بنابراین در این حالت، لذت به لحاظ وجودی موخر از کمال است و به لحاظ انگیزه فاعل شناسا می تواند مقدم بر رسیدن و نزدیک شدن به کمال باشد. البته از دیدگاه برخی پیروان حکمت صدرا، اولیای الهی از لذت خود منقطع شده و رسیدن به کمال، برای آنها به لحاظ وجودی وهدف فاعل شناسا بر وجود و ادراک لذت تقدم دارد. بنابراین اولیای الهی خداوند را به خاطر ذات او عبادت می کنند و نه به خاطر لذت که موخر از کمال مطلق است. اما از دیدگاه بنتام تنها انگیزه افعال انسان را لذت تشکیل می دهد یعنی هم به لحاظ انگیزه فاعل شناسا و هم به لحاظ هستی لذت، لذت مقدم بر همه چیز است.

پژوهش حاضر به نقد اخلاقی کتاب تحفه (قرن هشتم هجری) براساس مکتب سودگرایی اخلاقی می پردازد. تحفه دارای ده باب و چندین حکایت تمثیلی و تاریخی آمیخته با نظم و نثر است. مؤلفِ کتاب نامعلوم است؛ ولی احتمال می رود که مؤلف آن، میرزا شرف الدین فضل الله ابن عبدالله قزوینی (نزدیک 740‑640 ق.) باشد. تحفه اثری تعلیمی در سیاست مُدُن است که می توان آن را براساس نظریات اخلاقی بررسی کرد. یکی از این مکاتب، سودگرایی اخلاقی است. دیدگاه سودگرایی، نظام اخلاقی هنجاری است که که ملاک اخلاقی بودن فعل را اصالت لذت می داند. از دیدگاه این مکتب، ارزش ها تا جایی سزاوار حفظ و ارتقا هستند که درخور تفسیر و تأویل به منافع رفاهی فردی و لذت جمعی باشند؛ اما هموراه سود فرد بر جمع ترجیح دارد. مقالة حاضر با روش توصیفیـتحلیلی می کوشد تا به این پرسش پاسخ دهد که کدام یک از اقسام سودگرایی اخلاقی در تحفه کاربرد بسیار زیادی دارد؟ براساس دستاورد پژوهش، بیشترین سود اخلاقی مدّنظر در این متن ادبی، سود جمعی و منافع عامۀ مردم است. مؤلف کتاب تحفه تحت تأثیر آموزه های اخلاق اسلامی، به طور مستقیم و غیرمستقیم در قالب بیش از 55 حکایت و تمثیل، توصیه هایی را به خواننده منتقل می کند که علاوه بر ایجاد التذاذ ادبی برای مخاطب، از ارزش دینی و تربیتی نیز برخوردارند.

اخلاق، دانشی است که می کوشد انسان بدون تهدید و تنبیه راه درست زندگی فردی و اجتماعی را انتخاب کند؛ کوششی که انسان بر اساس آن از منابع انسانی و طبیعی جهان بهره برداری شایسته کرده و حقوق دیگران را نیز در استفاده از آنها محترم می شمارد.بر اساس مبنای اخلاقی سودگرایی، مصرف نادرست و هدررفت منابع به طور مستقیم در تضاد و تنافی با منافع شخصی و عمومی قرار دارد، بنابراین حکم بر منفی بودن ارزیابی چنین رفتاری چندان دشوار نیست.از سوی دیگر، هدر رفت منابع و مصارف ناروا به علت آنکه اسباب ظلم و تعدی به حقوق دیگران را فراهم می سازد، در این باره می توان به دو نوع ظلم درون و بین نسلی اشاره کرد که به وضوح غیراخلاقی بودن مصرف ناروا را در عرصه وظیفه گرایی روشن می سازد.در نظریه اخلاقی اسلام نیز بر اساس حسن و قبح عقلی مصرف نادرست و هدررفت منابع فراهم کننده ظلم به دیگران و تضییع نعمت های الاهی و مذموم است و از سوی دیگر بر اساس وجدان بشری که اسلام آن را یکی از اسباب تشخیص افعال اخلاقی و غیراخلاقی می داند، ناپسند تلقی می شود.در تحقیق پیش رو، به روش تحلیلی توصیفی، ابتدا مصرف نادرست، از دیدگاه مبانی اخلاقی وظیفه گرایی و سودگرایی که از جمله مبانی مشهور اخلاقی غرب شمرده می شوند، سپس از دیدگاه مبانی اخلاقی اسلام بررسی می شود.

ابعاد زیستی شخصیت تاثیر مهمی بر ابعاد روانشناختی افراد دارند و تصمیم گیری اخلاقی و توانایی های شناختی می تواند تحت تاثیر این ابعاد قرار گیرد. هدف پژوهش حاضر بررسی تصمیم گیری های اخلاقی و کارکردهای اجرایی بر اساس تیپ های شخصیتی صبحگاهی و شامگاهی در نوجوانان است. به همین منظور، ابتدا 362 نفر از دانش آموزان نوجوان شهر همدان انتخاب شدند و پرسشنامه تیپ های صبحگاهی و شامگاهی (MEQ)به منظور پاسخگویی در بین آنها توزیع گردید. سپس تعداد 51 نفر از شرکت کنندگان اولیه بر اساس نمرات کسب شده در پرسشنامه تیپ های صبحگاهی و شامگاهی، به عنوان افراد دارای صفات شخصیتی صبحگاهی، شامگاهی و بین بینی برای مرحله دوم پژوهش انتخاب شدند. در نهایت، بر اساس هفت مولفه مربوط به کارکردهای اجرایی (EF) و نیز قضاوت های اخلاقی شخصی و غیرشخصی (PIMJ) مورد ارزیابی و مطالعه قرار گرفتند. نتایج نشان داد که بین میزان کارکردهای اجرایی و تصمیم گیری اخلاقی غیرشخصی بر اساس تیپ های صبحگاهی، شامگاهی و بین بینی تفاوت معناداری وجود داشت. به طوری که افراد با تیپ شامگاهی و صبحگاهی هر یک در برخی ابعاد کارکردهای اجرایی در مقایسه با گروه بین بینی برتری داشتند. در مولفه تصمیم گیری اخلاقی غیرشخصی تیپ شامگاهی در مقایسه با تیپ صبحگاهی نمرات بالاتر داشت. همچنین در تصمیم گیری اخلاقی شخصی تفاوت معناداری یافت نشد. به نظر می رسد ابعاد زیستی شخصیت نقش موثری در کارکردهای اجرایی و تصمیم گیری ها دارند.