لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در دامنه شمالی البرز مرکزی و جنوب روستای کمربن، توده نفوذی گابروی قلیایی برونزد دارد که در حواشی شامل ترالیت های ریزدانه بوده و به سمت مرکز به تشنیت های درشت دانه تر تبدیل می شود. در تشنیت های مورد بررسی کانی رونیت به همراه کلینوپیروکسن دیوپسیدی، ترکیب کانی شناسی اصلی سنگ را می سازند. در این پژوهش حضور این کانی در سنگ های درونی البرز مرکزی گزارش شده و ویژگی های کانی شناسی، پاراژنز و ماگمای سازنده آن بر اساس آنالیز نقطه ای و آنالیز کل سنگ بررسی شدند. ترکیب رونیت در تشنیت های کمربن (Ti, VI Al, Fe+3, Fe+2, Mn, Mg)5.99 (Na, Ca)1.97 (Si, IV Al)6.02 O22 است. سنگ نگاری و آنالیز این کانی با ویژگی های منتشر شده در منابع علمی با رونیت همخوانی دارد. رونیت های مورد بررسی دارای مقادیر کم Na + IVSi و مقادیر بالای Ca + IVAl هستند که این مساله می تواند نشانگر خاستگاه اولیه این کانی باشد. بررسی های مختلف بیانگر وجود پاراژنز پایدار رونیت و کلینوپیروکسن غنی از Al است. از جمله فاکتورهای مهم مربوط به تبلور رونیت در ماگماهای اشباع شده، مقادیر بالای Al و Ti و تهی شدگی از Si دارد. این در حالی است که کلینوپیروکسن های همراه با کانی رونیت نیز غنی شدگی قابل توجهی از Al2O3 و TiO2 و تهی شدگی از سیلیس را نشان می دهند. بنابراین با توجه به ویژگی های کانی شناسی و شیمیایی کانی رونیت و کلینوپیروکسن دیوپسیدی همراه، می توان نتیجه گرفت که کانی رونیت در تشنیت ها از یک ماگمای قلیایی تحت اشباع غنی از Al و Ti در فشارهای نسبتا کم به وجود آمده است. وجود گابرو های قلیایی تشنیتی در جنوب کمربن، بیانگر حضور فاز پلوتونیسم تحت اشباع از سیلیس در یال شمالی البرز مرکزی است.

آتشفشان خاموش سارای که در حاشیه شرقی دریاچه ارومیه واقع شده است شامل تناوبی از روانه های لیویسیتیتی و فوران های پیروکلاستیک وابسته است که دست کم بیش از پنج واحد از این سکانس دیده می شود. همچنین دایک های لیویسیت فنولیتی، دایک ها و روانه های لامپروفیری از نوع مونشی کیت، مینت و اسپسارتیت، دایک ها و دم های تراکیتی و دایک ها و یک توده کوچک نفوذی سینیتی، سایر ترم های سنگی آتشفشان سارای را تشکیل می دهند. به دلیل حضور کانی کلینوپیروکسن در تمامی واحدهای سنگی این آتشفشان، از شیمی کانی کلینوپیروکسن برای بررسی ارتباط ژنتیکی واحدهای مختلف سنگی آتشفشان سارای استفاده می شود. از لحاظ ترکیب شیمیایی، کلینوپیروکسن های مورد مطالعه در محدوده دیوپسید، سالیت و فاساییت قرار می گیرند و اغلب در محدوده فشاری سه تا چهار کیلوبار و دمای 1150 درجه متبلور شده اند. محیط ساختاری تشکیل اکثر این کلینوپیروکسن ها در محدوده بازالت های درون قاره ای تعیین می شود. با وجود تفاوت های بارز سنگ شناسی میان واحدهای مختلف سنگی آتشفشان سارای، ترکیب شیمیایی و شرایط تبلور کانی کلینوپیروکسن در تمامی این واحدهای سنگی بسیار نزدیک به هم می باشد که می تواند نشان دهنده منشا مشترک برای کلینوپیروکسن ها و همچنین منشا مشترک برای تمامی واحدهای سنگی آتشفشان سارای باشد.

سنگهای آذرین جنوب املش که بخشی از یک توالی افیولیتی تکتونیزه را تشکیل می دهند، عمدتا شامل گدازه های بازالتی، دایک های دلریتی، توده های گابرویی و پیروکسنیتی می باشند. کلینوپیروکسن های موجود در این سنگها از لحاظ ترکیب شیمیایی اساسا در قلمرو پیروکسن های کلسیم دار قرار می گیرند و اکثرا از نوع دیوپسید و اوژیت می باشند. توزیع Si و Al در ترکیب کلینوپیروکسن ها حاکی از غنی شدگی این کانیها از Al است، چرا که جایگاه تترائدری آنها با تمامی کاتیونهای Si و بخشی از Alهای موجود در ترکیب این کانی پر شده و بقیه  Alهای اضافی در موقعیت تترائدری و اکتائدری پیروکسن ها نشان می دهد که این کانیها در فشارهای کم، از یک ماگمای آبدار متبلور شده اند. محتوی آهن فریک پیروکسن ها معرف بالا بودن فوگاسیته اکسیژن در محیط تبلور ماگمای میزبان آنهاست. دمای تبلور ماگمای میزبان پیروکسنها از روی ترکیب آن ها بین 900 تا 1100 درجه سانتیگراد ارزیابی شده است.

آمفیبولیت های مورد بررسی در نزدیکی دهستان هشت بندی از توابع شهرستان میناب قرار دارند. این آمفیبولیت ها بخشی از سنگ های دگرگونی کمربند افیولیتی مکران شمالی را تشکیل می دهند که به دو صورت جهت یافته و توده ای یافت می شوند. بر اساس کانی های شاخص، این سنگ ها شامل آمفیبولیت، اپیدوت-گارنت- پیروکسن آمفیبولیت و گارنت-پیروکسن آمفیبولیت هستند. کانی های اصلی تشکیل دهنده آن ها آمفیبول، گارنت، پلاژیوکلاز، پیروکسن، اپیدوت، کوارتز و اسفن هستند. بر اساس شیمی کانی، کلینوپیروکسن در اپیدوت-گارنت- پیروکسن آمفیبولیت ها و گارنت-پیروکسن آمفیبولیت ها از نوع کلسیمی است و بیشتر در گستره دیوپسید قرار می گیرد. این پیروکسن ها ماهیت ماگمایی  و دگرگونی دارند و از Si غنی هستند و در زمینه سنگ های نیمه قلیایی (تولئیتی و آهکی قلیایی) قرار دارند. کلینوپیروکسن های مورد بررسی محیط های در ارتباط با کمان آتشفشانی را نشان می دهند و بر اساس دما -فشارسنجی، در گستره ی دمایی 1070 تا 1130درجه سانتی گراد و فشار 5 تا 10 کیلوبار تشکیل شده اند که گویای تشکیل این کانی ها در دمای بالا و فشار متوسط-بالاست. همچنین مقدار آهن سه ظرفیتی در کلینوپیروکسن ها نشان دهنده ی گریزندگی پایین اکسیژن در محل تشکیل آن هاست.

توده های نفوذی البرز مرکزی با ترکیب سنگ شناسی الیوین گابرو، الیوین مونزودیوریت، الیوین مونزونیت و پیروکسن مونزونیت به شکل سیل، لوپولیت، فاکولیت، استوک و پلاگ در درون سنگ های آذرآواری سازند کرج و معادل آن جای گرفته اند. مجموعه کانی های تشکیل دهنده این سنگ ها عبارتند از پلاژیوکلاز، فلدسپار قلیایی، پیروکسن، الیوین و بیوتیت. بررسی های شیمی کانی انجام شده روی پیروکسن های موجود در توده های نفوذی بیان گر حضور دو نوع کلینوپیروکسن با ترکیب دیوپسید و اوژیت است. ترکیب شیمیایی پیروکسن ها بیان گر شکل گیری آن ها در محیط وابسته به فرورانش است. میانگین دمای تبلور کلینوپیروکسن ها حدود 1080 تا 1250 درجه سانتی گراد ارزیابی شده و به نظر می رسد که کلینوپیروکسن ها در دمای پایین تری نسبت به ارتوپیروکسن ها شکل گرفته باشند. همچنین فشار محاسبه شده کمتر از 9 کیلوبار است و میزان آب ماگمای تشکیل دهنده این سنگ ها بالا بوده است. بالا بودن فشار بخشی اکسیژن و نیز میزان آب ماگما طی تکامل ماگمایی می تواند بیانگر تبلور کلینوپیروکسن ها طی صعود ماگما و در فشارهای متفاوت باشد. مشابه بودن ویژگی های صحرایی، سنگ نگاری، شیمی کانی، نزدیکی مکانی و زمانی سنگ های مناطق مورد بررسی نشان از رابطه ژنیتیکی و خویشاوندی نزدیک و احتمالا خاستگاه یکسان دارد.

سنگ های آتشفشانی و آذرآواری ائوسن منطقه وسیعی را در گردنه آهوان در شمال شرق سمنان پوشانده اند. این سنگ ها بیشتر شامل بازالت، آندزیت، تراکی آندزیت، داسیت و ریولیت با بافت های هیالوپورفیری، پورفیری و گلومروپورفیری هستند. سنگ های بازالتی از درشت بلورهای پلاژیوکلاز و کلینوپیروکسن تشکیل شده اند. سرسیت، کائولینیت، کلسیت و کلریت نیز کانی های ثانویه این سنگ ها هستند. اندازه کلینوپیروکسن های موجود در این سنگ ها از متوسط تا ریز متغیر است. ترکیب آن ها از نوع آهن-منیزیم-کلسیم دار است و در میدان ترکیبی دیوپسید قرار می گیرند. کلینوپیروکسن های با اندازه متوسط، منطقه-بندی معکوس نشان می دهند و بررسی تغییرات ترکیب شیمیایی آنها بیانگر این است که زون بینابین هسته و حاشیه، از عناصر Fe، Al وTi تهی شده است، در حالیکه از Mg، Ca و Si غنی شدگی نشان می دهد. نمودارهای تعیین سری ماگمایی و محیط زمین ساختی مبتنی بر پایه ترکیب شیمیایی کلینوپیروکسن ها نشان دهنده تشکیل آنها از یک ماگمای قلیایی تا نیمه قلیایی و با مقدار آب 5-2% و گریزندگی اکسیژن بالاست. همچنین، بررسی های دما-فشارسنجی نشان می دهند که این کلینوپیروکسن ها در فشارهای حدود 1 کیلوبار و دمای 1230-1110 درجه سانتی گراد متبلور شده اند.

بازالت های پشتاسر در حوضه رسوبی مغان، زون ساختاری تالش و شمال غرب ایران با روند شرقی – غربی برونزد دارند. از نظر سنگ شناسی دارای ترم های مختلف سنگی از قبیل بازالت، بازالت آندزیتی، آندزیت بازالتی، آندزیت مگاپورفیر، لویسیت تفریت و برش های ولکانیکی هستند. کانی های اصلی تشکیل دهنده بازالت ها پلاژیوکلاز، کلینوپیروکسن و الیوین های ایدنگزیته و در تفریت ها پلاژیوکلاز به صورت مگاکریست، کلینوپیروکسن و لویسیت می باشند. ریز پردازش الکترونی انجام شده روی کلینوپیروکسن بازالت ها نشانگر ترکیب دیوپسیدی آنها است. کلینوپیروکسن بازالت های پشتا سر دارای ماهیت آذرین و از نظر تکتونوماگمایی متعلق به سری ماگمایی آلکالن و قاره ای می باشند. بررسی های دما فشار سنجی نشان دهنده تبلور کلینوپیروکسن ها در گستره دمایی 800 تا 1200 درجه سانتیگراد و فشار تشکیل کمتر از 5 کیلو بار است. ماگمای سازنده این سنگ ها فاقد آب در ترکیب خود بوده است. میزان تیتانیوم در کلینوپیروکسن ها پایین بوده که معلول حضور کانی های تیتانومگنتیت (اوپک) در سنگ است. میزان آهن فریک در کلینوپیروکسن ها نشان دهنده گریزندگی بالای اکسیژن ماگما است.

مطالعه سنگ شناسی پریدوتیت های مجموعه افیولیتی نهبندان مشخص کرد که پریدوتیت­ های کلاته شاهپوری، قدمگاه، لاه کوه، چشمه انجیر، بندان و زلفقاری از نوع هارزبورژیت و مناطق سفیدکوه و ناسفنده کوه از نوع لرزولیت هستند. نوع کلینوپیروکسن های موجود در پریدوتیت های این مجموعه عموماً دیوپسید هستند. بررسی ژئوشیمیایی کلینوپیروکسن ها در نمودارهای #Mg در برابر Al2O3, Cr2O3 و TiO2 و نمودارهای Ti در برابر Nd Zr و Sr نشان می دهد که پریدوتیت های ناسفنده کوه، بندان، زلفقاری و سفیدکوه با درجه ذوب بخشی پایین، متعلق به جایگاه زمین ساختی آبیسال و حوضه پشت قوس هستند. ولی هارزبورژیت های کلاته شاهپوری و چشمه انجیر در جایگاه زمین ساختی بالای منطقه فرورانش و در حوضه جلوی قوس تشکیل شده اند و دارای درجه ذوب بخشی بالایی هستند. مطالعه عناصر ناسازگار LILE وHFSE در نمودارهای عنکبوتی بهنجارشده نسبت به گوشته اولیه و همینطور بررسی عناصر REE بهنجارشده نسبت به کندریت در کلینوپیروکسن ها هم گویای این موضوع است، به طوری که لرزولیت های ناسفنده کوه و سفیدکوه و همینطور هارزبورژیت های قدمگاه، لاه کوه، بندان و زلفقاری با درجه تهی شدگی پایین با جایگاه زمین ساختی پشته های میان اقیانوسی بیشتر همخوانی دارند و هارزبورژیت های کلاته شاهپوری و چشمه انجیر نیز با درجه تهی شدگی بالا به منطقه فرورانش نزدیک هستند.