تلقی از تاریخ همواره با تقابل ها و تضادها همراه است و بین قطب های فرضی می چرخد: بین علم و افسانه (وایت به نقل از ادگار و سجویک، 163:1388) واقعیت و روایت (سمیعی، بی تا: 6، ادگار و سجویک، 161:1388؛ مکاریک، 1383:ذیل «نوتاریخ باوری»)، عینیت و ذهنیت (همان و نیز جنکینز، 35-31:1384) منطق ساخت و منطق کشف (جنکینز، 22:1384).

در این مقاله به تبیین چگونگی شکل گیری ژانرها و مناسبات ژانر و خلاقیت ادبی پرداخته می شود. موضوع این مقال، بررسی تاریخی یا درزمانی چگونگی شکل گیری ژانرها نیست، بلکه بررسی همزمانی دریاره چگونگی رویارویی پدیدآورندگان ادبی با پدیده ژانر از دید خلاقیت است. تلقی مدرن از ژانر مبتنی است بر اینکه ژانرها صرفا ابزارهایی برای طبقه بندی و توصیف متنهای ادبی نیست، بلکه بنا به تعریف جدید چون ژانرها درحکم کنشهایی گفتاری در موقعیتهای مکرر به شمار می آید، ابزارهای خلاقیت است که بدون آنها هیچ گونه آفرینشی صورت نمی گیرد و تمام متنها به یک یا چند ژانر وابسته است. مباحث این مقاله عبارت است از اینکه ژانرها مناسباتی چهارگانه با نویسندگان، خوانندگان، متنها و بافتارهای اجتماعی دارد. دیگر اینکه برخلاف مدعای رمانتیک ها و برخی از پیروان مدرن آنان، متنها همگی به یک یا چند ژانر وابسته است. همچنین ژانرها در عین اینکه قوانینی را الزام می کند، فرصتها و عرصه هایی را برای انتخاب و گزینش نیز فراهم می آورد. مبحث دیگر درباره ثبات و انعطاف ژانرهاست که با پدیده خلاقیت ادبی ارتباط تنگاتنگی دارد؛ چرا که دگرسانیهای گونه شناختی، تابع آشنایی زداییهای ادبی است. مبحث پایانی این مقال در این زمینه است که پدیدآورندگان ادبی، ژانرها را بدون پیشینه خلق نمی کنند، بلکه ژانرها حاصل دگردیسی گفتارها در فرمها و قالبهایی دگرگون یابنده یا دیرنده است.

در این مقاله، شعر «خضر کجاست» سروده تقی پورنامداریان، به لحاظ بینامتنی تحلیل می شود. هدف از این تحقیق علاوه بر تبیین نسبت تصاویر این شعر با شعر کلاسیک، نشان دادن ارتباط عناصر ژانرهای عرفانی، حماسی، غنایی و چگونگی ترکیب آنها در آفرینش شعر عاشقانه معاصر است. واژه «خضر»، دلالت های عرفانی و اسطوره ای را تداعی می کند. با توجه به ویژگی خضر که دستگیر گم شدگان است، انتظار می رود گوینده عبارت «خضر کجاست»، در وادی های سیر و سلوک سرگردان باشد. چنین دلالت هایی در واژگان و عبارت هایی چون «ظلمات»، «آب حیات» و «بیابان شب» نیز دیده می شود. از سوی دیگر با توجه به مضمون شعر، این پرسش مطرح می شود که چگونه اجزای شعر و دلالت های معنایی مختلف آن در کنار یکدیگر قرار گرفته است؟نتایج تحقیق نشان می دهد که این شعر در ژانر غنایی و توصیف معشوق زمینی است، اما نشانه هایی از دیگر ژانرها در آن دیده می شود. راوی شعر همچون قهرمان حماسی، مراحل سختی را برای رسیدن به مقصود پشت سر می گذارد، مثلا از سرزمین تاریکی ها می گذرد. بندهای چهارگانه شعر، تداعی گر چهار فصل سال اند. این فصل ها همچون زمان اساطیری دوری اند و سیر خطی ندارند. همگام با گردش این فصول، فراق و وصال شکل می گیرد.این شعر حاصل تلاقی و تداعی ژانرهای گوناگونی است که از ناخودآگاه شاعر زیسته در آن عوالم فرهنگی، مجال ظهور یافته است. در این مقاله از روش بینامتنی در تحلیل شعر استفاده شده است و با مقایسه و تحلیل عناصر ژانرهای مختلف، نسبت آنها با یکدیگر در ایجاد متنی منسجم و ساختارمند بررسی شده است.

تحقیقات علمی کافی در مورد کارکرد ژانرها و ویژگی های گفتمانی مربوط به آنها در قلمرو ساختار اطلاعات و تفسیر نحوی آن در زبان فارسی وجود ندارد. پژوهش حاضر که ماهیت توصیفی و پیکره محور دارد، برای تحلیل سه ژانر متمایز زبان فارسی به ویژه گفتمان سیاسی، گفتمان علمی و گفتگوی روزمره طراحی شده است. هدف این مطالعه بررسی ساختار اطلاعات موجود در این ژانرها است که از طریق چهار ابزار نحوی کلیدی بیان میشود: شکاف، شبه شکاف، صدای منفعل و پیش فرض. به منظور دستیابی به هدف مورد نظر، هزار عبارت کلامی متمایز در مورد هر یک از ژانرهای مذکور از پایگاه چندرسانه ای سایت ایرنا (خبرگزاری ایران) و گفتگوهای روزمره بین آشنایان و اعضای خانواده محققین با استفاده از لامبرشت به دست آمد. چارچوب نظری برای ساخت ساختار اطلاعات. پس از جمع آوری داده ها، رونویسی انجام شد و دستگاه های نحوی مختلفی شناسایی شدند. پس از آن، آمار توصیفی برای تجزیه و تحلیل و درک بازنمایی این ابزار نحوی در انواع مختلف ژانر مورد استفاده قرار گرفت. یافته ها حاکی از آن است که در سه طبقه بندی گفتمان سیاسی، گفتمان علمی و بحث های رایج، تفاوت های مشخصی در تصویرسازی ابزارها وجود دارد. این کشف ممکن است برای محققان زبان شناسی و نظریه زبان اهمیت داشته باشد.

خاطرات از گونه های روایی مدرن است و از ظرفیت های قابل توجه روایی برخوردار می باشد. در این آثار، روایت با شاکله ها و فرم های مخصوصی به کار می رود و از جهات مختلف قابل مقایسه با نوع برتر گونه های روایی-داستانی یعنی رمان است. جستار حاضر بر آن بوده تا با کاربست روش توصیفی-تحلیلی با برشمردن سه مؤلفه مهم روایت در ژانر خاطره یعنی «استفاده از من روایی»، «برجسته سازی راوی به جای قهرمان-پروری» و «افزایش حجم توصیفات به جای رویدادها و حوادث»، چگونگی خروج روایت از این قاعده مرسوم را در کتاب مذکرات احمد بن بُله، مبارز مشهور الجزایری مورد سنجش و ارزیابی قرار دهد. گفتنی است که هر یک از ژانرهای مختلف داستانی از مختصات خاص روایی برخوردارند و استعارۀ مختصات دیگر ژانرها در خاطره در ضمن پژوهش های بینارشته ای قابل تحلیل است. در واقع در دوره معاصر با بررسی تداخل ژانرها عاریت گرفتن ویژگی های یک ژانر و سبک ادبی در نوع ادبی دیگر، قضیه ای پرکاربرد در راستای در هم شکستن مرزها و خطوط میان انواع جلب توجه می کند و در این بین خاطره نیز ویژگی های روایی دیگر ژانرها را به عاریت می گیرد. یافته های پژوهش نشان می دهد که روایت در خاطرات احمدبن بله از ساختار متعارف آن فراتر رفته و به سمت شاکله رمان در روایت و حماسه حرکت کرده و این تَرانَهِش به دلیل پویایی شخصیت، مضمون مبارزه و کوتاهی زمان در خاطره است.

ژانرهای بومی مجموعه ای از زیرژانرها یا ژانرهای ترکیبی محبوب در مناطقی خاص هستند که ویژگی هایی را در کنار هم قرار داده اند که در آثار تولید مناطق دیگر کمتر دیده شده اند. در این پژوهش که با هدف شناسایی نقش هویت ملی و فرهنگی در تکوین های ژانرهای بومی انجام گرفته است، طیفی از ژانرهای بومی مانند هنرهای رزمی در هنگ کنگ، وسترن اسپاگتی در ایتالیا، ماسالا در هندوستان، هیمات فیلم در آلمان، انیمه های ژاپنی و فیلمفارسی های ایرانی به روش تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته اند تا روند تکوین این ژانرها در رابطه با دغدغه های ملی مورد بازشناخت قرار گیرد. یافته های این پژوهش روشن می کند که این ژانرها نه تنها هویت های ملی را در کلیشه های ژانری خود بازنمایی می کند، بلکه باوجود تنوع ژانریک، یک روند ثابت در تکوین این ژانرها وجود دارد که از هویت ملی و فرهنگی بوم آن ژانر تأثیر پذیرفته است: برجستگی مقطعی هویت ملی با عواملی چون جنگ، استعمار، تسلط فرهنگی و دیگر عناصری که مفاهیم «خود» و «دیگری» را پررنگ می کنند و توجه به میراث فرهنگی و استفاده از آن در جهت بازنمایی هویت ملی در محتوا و ساختار آثار سینمایی، باعث شکل گیری ژانرهایی شده که ویژگی های متمایزی نسبت به ژانرهای مسلط سینمایی در خود دارند. بیان دغدغه های ملی به زبانی که توسط عامه مردم قابل درک است این فیلم ها را به شدت بین مردم محبوب کرده و به مرور زمان آثار سینمایی متعددی با تکرار مضامین و ویژگی های این ژانرها تولید شده و مخاطب داخلی و خارجی خود را کسب می کنند و پیدایش «سینمای ملی» را تسهیل می بخشند.

سینمای ملی، متمایز از سینمای «جریان اصلی» یا مترادف با «سینمای هنری» نیست. فیلم های توده پسند نیز بیانگر منش های ملی و حاکی از رابطۀ درهم تنیدۀ نظام ژانری و سینمای ملی اند. درعین حال، ژانرها و سینمای ملی با چالش های متعددی از حیث تعاریف، مرزبندی ها و کارکردهای گوناگون مواجه اند. ژانرها به مثابة پاره گفتارهای سینمای ملی، روندمحور و همواره در معرض تحول و بازنگری اند. هدف این مقاله، بررسی تبادلات، هم پوشانی ها، ظرفیت ها و چالش های نظریه های ژانر و سینمای ملی، مواجهه با پویش های درونی و بیرونی امر ملی و نقش تأثیرگذار دولت هاست. در این مقاله برای بررسی ظرفیت ها و چالش های سینمای ملی ­ـ­­­ ژانری از روش تحلیل منطقی و استدلال قیاسی بهره گرفته شده و از طریق مطالعات اسنادی و کتابخانه ای، داده ­های مورد نیاز گردآوری شده­اند. یافته­ها نشان می­دهند که الگوی سینمای ملی­ ـ­ژانری می­تواند از ظرفیت ­ها و امکانات ژانر و امر ملی بهره بگیرد. این الگوی کارآمد می­تواند بازتاب تفاوت های فرهنگی و اجتماعی و واقعیت های چندگانۀ اجتماع در برهه های گوناگون باشد. لایه ­های معنایی و نحوی پاره گفتارهای امر ملی حاوی سنت ها، ارزش های اجتماعی و فرهنگی و واقعیت های چندگانة ملی­ اند. الگوی سینمای ملی ­ـ ­ژانری می­تواند با اتخاذ راه کاری انعطاف ­پذیر برای تعریف و بازتعریف مرزهای درونی و بیرونی­­ اش، استمرار یابد.

مسأله این جستار این است که آیا خوابنامه­ های فارسی را می­ توان به مثابه یک ژانر یا ژانر فرعی به شمار آورد و چرا. نتیجه تحقیق نشان می­ دهد خوابنامه­ های فارسی به سبب موضوع، کثرت، تنوّع و ویژگیهای ادبی، یک ژانر است. خوابنامه هایی که به صورت مستقل نگارش شده ­ است، بیشتر ویژگیهای ژانر تعلیمی را دارد؛ امّا ابیاتی که در دل ژانرهای دیگر، حماسی و غنایی آمده­ است، رنگ و ویژگیهای این ژانرها را می­ توان در آنها مشاهده کرد. ژانر خوابنامه در اعماق تاریخ و اسطوره ریشه دارد؛ امّا می توان گفت متون مقدس، تورات و قرآن، یکی از مهمترین خاستگاه­ های آن بوده است.

در این مقاله نحوه تجلی ارزش های پست مدرن در تعامل متن و تصویر در قالب تداخل و هم زیستی ژانرها و شکل گیری بیناژانریت به مثابه یک «مساله» بررسی می شود. در راستای حل آن، بر اساس روش نشانه - معناشناسی و رویکرد تحلیل گفتمان پدیدارشناختی این فرضیه را مطرح می کنیم که در دوره پست مدرن بر اثر نمود شرایط اجتماعی - سیاسی و... در شکل گیری متن ها، در وضعیت های تقابلی (نظیر تقابل عناصر کلامی/ تصویری)، بر اثر شکل گیری یک وضعیت آنارشیسم معنایی و آشوب فراگیر در متن و گفتمان، ما با نوعی وضعیت شبه معناشناختی مواجه می شویم که جز در بستر بررسی همه جانبه تمامی عناصر و عوامل دخیل در گفتمان و نسبت سنجی آن با وضعیت اجتماعی و فرهنگی و... قابل بررسی نخواهد بود. فرضیه جانبی ما در این تحقیق این است که آنچه باعث چنین وضعیتی شود، جز از رهگذر فروریزش قالب ها و ژانرها - به مثابه قوالب عادت واره های معنایی - قابل وقوع نخواهد بود و در این راستا فروریزش مرزهای هویتی و نیز چارچوب های حسی - ادراکی و حتی عاطفی سهم عمده ای ایفا می کنند. در این راستا، یک کتاب مصور با عنوان مردم معمولی تالیف علیرضا میراسداله مورد تحلیل نشانه معناشناختی قرار می گیرد و نشان داده می شود که ارزش های دوره پست مدرن ناشی از رشد سریع فنآوری و درهم ریختن مرزهای تعاملات جهانی باعث شده است که این متن در راستای انعکاس این ارزش ها از حالت بینامتنی ساده در قالب تاثیرپذیری محتوایی عناصر از یکدیگر خارج شود، به صورت مادی درهم بریزد و به نحوی انضمامی منعکس کننده تغییرات محتوایی در بستر اجتماعی - فرهنگی باشد. به این ترتیب با فروریزش مرزهای حسی - ادراکی، هویت، شناخت و... در نهایت ما با وضعیتی مواجه می شویم که می توان آن را «وضعیت شبه گفتمانی» نامید. در چنین وضعیتی، «کنش» تعطیل و مرز میان گفتمان و غیرگفتمان مخدوش می شود.

در این مقاله حضور برخی از مهم ترین مولفه های پسامدرنیستی، چون محتوای وجودشناسانه، عدم انسجام، آمیختن انواع ادبی (ژانرها)، اتصال کوتاه، عدم قطعیت، ابهام، آشفتگی زمان و مکان، بینامتنیت، شیفته گونگی شخصیت، تغییرات راوی و زاویه دید و... در یک رمان از دکتر سیروس شمیسا، با نام «تاریخ سری بهادران فرس قدیم» با ذکر مستنداتی از متن، اثبات شده است و با توجه به عنصر غالب پسامدرنیسم در این متن، یعنی برجسته شدن محتوای وجودشناسانه با استفاده از مباحث عرفانی به شکلی تازه و کارکردی (functional)، می توان گفت این داستان  به شیوه ای نو و بومی شده و غیرتقلیدی وارد حیطه پسامدرنیسم شده  است، در عین حال که عناصری از مدرنیسم را نیز در خود دارد؛ از جمله آن چنان که لازمه عرفان است، مباحث معرفت شناسانه نیز به نحوی تنگاتنگ و غیر قابل تفکیک از مباحث وجودشناسانه در این متن مورد توجه قرار گرفته اند.