فلوطین با ترکیب افکار افلاطون، ارسطو، آرا و عقاید ادیان و مذاهب مختلف، از جمله حکمت و فلسفه کهن شرقی، فلسفه نوافلاطونی را پی ریزی کرد. فلسفه او بر فلسفه و عرفان و تصوف اسلامی ـ ایرانی تاثیر گذاشت و حکمت اشراق، برجسته ترین حکمت ایرانی متاثر از آن است. این مقاله، ضمن بحث از چگونگی تاثیر و تاثر فلسفه نوافلاطونی و حکمت و تصوف اسلامی، به بازتاب آن در عرفان مولوی پرداخته و همانندی های فلسفه نوافلاطونی و عرفان مولوی را بررسی کرده است. در این بررسی، مبانی فلسفه فلوطین، یعنی احد، عقل کلی و نفس کلی مورد بازکاوی قرار گرفته و با اندیشه فلسفی و بینش عرفانی مولوی سنجیده شده است و همانندی ها و تفاوت های اساسی آن دو، به ویژه در موضوع نفس کلی، بازگشت نفس، چگونگی بازگشت نفس، معرفت، وحدت وجود، هستی معقول و محسوس و آفرینش بر اساس صدور یا فیضان و تجلی، تجزیه و تحلیل شده است.

اخلاق صوفیانه از مراتب سه ‏گانۀ سازمان فکر نوافلاطونی ابن‏سینا در اخلاق است. ابن‏ سینا، همچون دیگر بخش‏ های کار خود دربارۀ تصوف، اخلاق صوفیانه را در قالب فکری ای طرح کرده است که در خودِ اندیشۀ صوفیانه می یابیم. به عبارتِ دیگر، بحث ابن‏ سینا در اخلاق تصوف را بدون رجوع به فرهنگ فکری خود صوفیه نمی ‏شود درک کرد. بااین حال، حجم مطالب ابن‏ سینا دربارۀ اخلاق صوفیانه، به دلیلِ جایگاه خاص اخلاق علمی در کار او، بسیار ناچیز است. به همین دلیل در این مقاله، برای بیان برخی جنبه‏ های صوفیانۀ اخلاق او، از دیگر متون ارائه شده در این قالب فکری نیز استفاده می کنیم و ضمن ارائۀ توضیحاتی بیشتر‏ از خلال چنین متونی، می کوشیم عبارات مختصر ابن‏ سینا را تفصیل دهیم. از طرف دیگر، اخلاق مطرح در متون صوفیانه گستره ای وسیع از مفاهیم را در بر می‏ گیرد که اخلاق صوفیانۀ ابن ‏سینا نیز به طورِ مختصر به کثیری از آنها اشاره دارد. در این مقاله، تلاش بر این است که از این گسترۀ وسیع صرفاً به مفاهیمی بپردازیم که بین اخلاق نوافلاطونی و اخلاق صوفیانه مشترک است. این تحقیق نشان خواهد داد که منبع این گونه مفاهیم تفکر اخلاقی صوفیه است، هرچند ابن‏ سینا در بررسیِ آنها، تعارضی نیز با سازمان نوافلاطونی اندیشۀ خود در اخلاق ندیده است.

در این مقاله سعی بر این است که به سازمان فکری ابن‏سینا در اخلاق پرداخته و نشان داده شود که نظام اخلاق ابن ‏سینا در قالبی کاملاً نوافلاطونی بروز پیدا می‏ کند. علاوه براین، به استفادۀ او از بسیاری از مفاهیم نوافلاطونی نیز در درون این سازمان فکری پرداخته خواهد شد. برای نشان‎ دادن سازمانِ نوافلاطونیِ فکر ابن‏ سینا در اخلاق، در مهم ترین قدم تلاش بر این است نشان داده شود که اخلاق ابن‏ سینا در تمام ابعاد آن، از جایی که ابن‏ سینا بحث اخلاق را آغاز می‏ کند تا آنجا که صحبت از غایت نهایی انسان از عمل اخلاقی می‏ کند، دارای مراتب است که مهم ترین خصیصۀ متافیزیکی سازمان فکر نوافلاطونی است. در قدم بعد، به مفاهیمی می‏ پردازیم که او از اندیشۀ نوافلاطونیان استفاده کرده و در سازمان فکری خود پذیرفته و به کار گرفته است. مفاهیمی چون لحاظ مراتبی سه‏ گانه برای اخلاق شامل اخلاق عامیانه، عالمانه و عاقلانه یا درنظرگرفتنِ عمل اخلاقی انسان به عنوانِ تکمیل ‏کنندۀ خلقت خداوند یا درنظرگرفتنِ مفهوم تشبه به مبادی عالیه یا خداوند به عنوانِ غایت اخلاق از جملۀ این مفاهیم اند. علاوه بر لحاظ مراتب، وجود بسیاری از این دست مفاهیم نوافلاطونی در شکل‏ دهی به این سازمان فکری نقش داشته‏ است.

دین و شعر در سنت یونانی واجد تنش خاصی هستند که سنت تمدن اسلامی هم اگرچه در پایة نظری از آن بهره گرفته، اما کوشش داشته تا در تمامی قلمروها سبک و سیاق خود را دنبال کند. در این میان، می توان ناصرخسرو را نمونة عالی تعامل با یونانیان دانست، در عین حال که تمایزات جدی با دیگر میراث داران فلسفه یونان دارد. بدین معنا که او توانسته اعتقادات خود را با بنیادهای فلسفی و کلامی مستحکم مستدل کند؛ با آموزه های حدیث و قرآنی درآمیزد؛ و درست برخلاف یونانی ها، به ویژه ارسطو، شعر را در مسیر گسترش باورهای دینی خود سوق دهد. ناصرخسرو از طلایه داران تعهد ادبی است که تأکید بر دین مداری و ترویج اندیشه های دینی اسلامی داشته است. او به عنوان متکلمی باطنی که خداشناسی خود را با تأویل آیات و احادیث در جهت اشاعه مذهب اسماعیلی مورد بهره برداری قرار داده، دین را محور طبقه بندی علوم می داند و عقل و علم را هم ذیل دین سامان می دهد که تمایز اساسی او با یونانی گری و سنت فیلسوفان یونانی مآب ایرانی است. از این منظر، این پژوهش بر آن است که نشان دهد ناصرخسرو اندیشة خود را بر مبنای «حکمت نبوی» استوار ساخته که نمی توان با فلسفه نوافلاطونی این همان یافت؛ موضوعی که در تفاسیر اهل ادب از شعر تعلیمی ناصرخسرو مغفول مانده و این پژوهش با تکیه بر کار فلسفی هانری کربن می کوشد تا آن را مورد بررسی دقیق تر قرار دهد.

موضوع اساسی مقاله حاضر، یافتن ریشه های شکل گیری حق حاکمیت انسان در عصر رنسانس و به ویژه در اندیشه ی دو تن از متفکران نوافلاطونی این دوره یعنی «مارسیلیو فیچینو» و «پیکو دلا میراندولا» است. دو مفهوم اساسی نیز که برای نشان دادن انتقال حق حاکمیت به انسان مورد بحث قرار گرفته اند، مفاهیم «داوری» و «سلسله مراتب» است. انتخاب مفهوم سلسله مراتب بدین سبب است که این دو متفکر، ابتدا به بیان سلسله مراتب هستی پرداخته و سپس در تضاد با نوافلاطونیان پیشین، انسان را از این سلسله مراتب متصلب رهانیده اند. اما پرداختن به مفهوم الهیاتی داوری از آن رو ضروری است که میراندولا بیان می دارد که آدمی می تواند به جایگاه یکی از فرشتگان آسمانی یعنی «ترون» برسد که نماد داوری الهی است. اما مفهوم داوری، خود خاستگاه الهیاتی مفهوم حاکمیت مدرن است. در نتیجه می توان گفت که برخورداری آدمی از حق داوری در اندیشه ی فیچینو و میراندولا که ناشی از رهایش او از سلسله مراتب هستی و دستیابی به جایگاه «ترون» است، به معنای برخورداری او از حق حاکمیت خواهد بود.

کیش گنوسی یک آیین کهن است که اصول آن با آیین های مانوی، افلاطونی و نوافلاطونی نقاط اشتراک بسیاری دارد. حکیم ترمذی یکی از عرفای سده سوم هجری است که نماینده حکمای مشرق و بنیانگذار آراء ابن عربی است.مقایسه آراء حکیم ترمذی با اصول کیش های یادشده به شیوه توصیفی-تحلیلی حاکی از تاثیرگذاری آیین های یاد شده بر دیدگاه های او به دلیل خاستگاه مشترک آن هاست و رشته پیوسته ادیان و آیین های بشری را به اثبات می رساند.

در مقاله حاضر یکی از منابع اولیه تاریخ نگاری فیلسوفان یونانی در جهان اسلام، با عنوان آراء الفلاسفه، یا اختلاف الاقاویل فی المبادی، معرفی شده است که از آن نسخه خطی منحصر به فردی باقی مانده است. در سده های نخستین اسلامی آراء الفلاسفه را، به غلط، ترجمه عربی اثری از آمونیوس می پنداشته اند، اما اهمیت و تاثیر این رساله در استنادها و اقتباس هایی که دانشمندان برجسته اسلامی نظیر بیرونی و شهرستانی از آن داشته اند، آشکار می شود. نتیجه توجه به جایگاه آمونیوس هرمیایی و مروری بر مضامین نقل شده در این اثر نشان می دهد که باید آن را علاوه بر وجه تاریخ نگارانه اش در ردیف متون منحولی قرار داد که گرایش فلسفی مسلط نوافلاطونی را در دوره تکوین فلسفه اسلامی بازتاب می دهند.

در این مقاله برآنیم تا با تشریح مبانی نوافلاطونی امام شناسی ناصرخسرو قبادیانی، حکیم برجسته اسماعیلی سده پنجم هجری و مقایسه آن با برخی مفروض های بنیادین اندیشه یونانی که در فلسفه فلوطین در مقام بنیادگذار فلسفه نوافلاطونی بازتاب یافته است، به یک نتیجه گیری در حوزه اندیشه سیاسی دست یازیم؛ بنابراین منظر اصلی ما در این بررسی، منظری سیاسی است نه فلسفی - کلامی. به این اعتبار تلاش ما توضیح امام شناسی ناصرخسرو با تاکید بر وجوه سیاسی تفکر وی خواهد بود. این بررسی نشان خواهد داد که به رغم وام داری امام شناسی ناصرخسرو به فلسفه نوافلاطونی، تفکر اسماعیلی ناصرخسرو ناسازگاری های بنیادینی با فلسفه نوافلاطونی دارد. ناسازگاری هایی که از حیث بحث در اندیشه سیاسی واجد کمال اهمیت اند. فلسفه نوافلاطونی در عین اینکه هیچ دعوی ای نسبت به اقتدار و مرجعیت پیشینی فیلسوف نوافلاطونی ندارد، بر فضایل مدنی به عنوان مرحله نخست حصول رستگاری و سعادت تاکید می کند. این در حالی است که امام اسماعیلی ناصرخسرو واجد کیفیتی منحصر به فرد و یگانه، یعنی همان دانش باطنی است که از طریق آن، هم صاحب اقتدار دنیوی است و هم مرجعیت اخروی. از سوی دیگر در پس امام شناسی ناصرخسرو، به دلایلی که خواهد آمد، دغدغه ای اساسا شرقی یا به تعبیری ایرانی نهفته و آن ضرورت وجود فردی است که همزمان سعادت این جهانی و رستگاری آن جهانی را به ارمغان می آورد.

در مقدمه ی این مقاله متعاقب رویداد تعطیلی مدرسه ی نوافلاطونی آتنی توسط قیصرِ بیزانس ژوستینیان در سال 529 م.، شرح حال خسرو اول پادشاه ایران و پریسکیان اهل لیدیا فیلسوف یونانی ارائه می شود. تعطیلی این مدرسه ی نوافلاطونی انگیزه ی سفر هفت فیلسوف نوافلاطونی به ایران بود. آن ها مورد استقبال خسرو اول قرار گرفتند. پس از نگاهی اجمالی به آموزه ی نوافلاطونی درباره ی نفس انسان برمبنای پرسش هایی که خسرو اول از پریسکیان پرسیده است، پرسش در باره ی نفس انسانی و پاسخ های آن به طور جزیی مورد بررسی قرار می گیرد. «پاسخ های پریسکیان به خسروشاه پارسی» در ترجمه ای لاتین، آن هم به نحو نارسا برجای مانده است. به رغم دسترس ناپذیری، مبانی پاسخ های پریسکیان به خوبی شرح می گردد: نفس جوهری است فاقد کالبد و از جسم متمایز گردیده است. در پایان، ربط میان نفس و جسم و جاودانگی آن تبیین شده است. این ترجمه ی لاتینی پرسش ها به منزلهی پاره نوشته ای از یک مواجهه ی فرهنگی میان ایران و یونان برمبنای فلسفه نوافلاطونی می تواند از منظر میان فرهنگی مورد ملاحظه قرار گیرد.