فراداستان یکی از ژانرهای ادبی مکتب اصالت کلمه و خاص کسانی است که گرایش هنری قلم شان سمت و سوی داستانی دارد. نخستین مؤلفه های پیشنهادی برای فراداستان در دهة هشتاد و در بیانیة کتاب جنس سوم آمده است. در ادبیات تا پیش از مکتب اصالت کلمه با عنوان فراداستان پست مدرن مواجه هستیم. تفاوت این دو نوع داستان در نوع نگرش و جهان بینی برخاسته از این دو مکتب است. در این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتاب خانه ای صورت گرفته؛ در پی آن است ابتدا با تعریف فراداستان و بیان ویژگی های آن در مکتب اصالت کلمه به تحلیل و بررسی یک متن فراداستانی بپردازد. بنابراین فرداستان پست مدرن از لحاظ اصولی مانند، صداها در متن، نوع روایت، پایان بندی، ساختار روایت و. . . دارای تمایزاتی می باشد. فراداستان در مکتب اصالت کلمه تک بعدی نیست و حاصل آمیخته شدن بعدهای دیگر هم نمی باشد.

مطرح شدن اصل عدم قطعیت هایزنبرگ در فیزیک، جهان بینی انسان را به هستی و حتی خود انسان تغییر داد. به تبع آن، «واقعیت» بازتعریف شد و «زبان» به عنوان واسطه و برسازنده واقعیت، به جایگاه ویژه ای دست یافت. بازتاب این اندیشه در ادبیات، موجد نوع (ژانر) جدیدی در ادبیات داستانی است که خودآگاهانه توجه مخاطب را به وضع ساختگی اش جلب می کند تا از این راه پرسش هایی را درباره رابطه داستان و واقعیت مطرح سازد. این داستان ها «فراداستان» نام دارند و علاوه بر تاثیر ماهوی ای که از اصل عدم قطعیت گرفته اند، در بهره گیری از تکنیک های داستانی نیز بازتابگر این اصل اند. اتصال کوتاه، تناقض، جایگشت، زیاده روی، عدم تناهی، ساختار تودرتو، تعدد راوی، راوی غیرقابل اعتماد، پیوند دوگانه، غیاب، فرجام چندگانه و نامعین، تکنیک های داستانی ای هستند که از اصل عدم قطعیت تاثیر گرفته اند. شب ممکن رمانی فراداستانی از محمدحسن شهسواری است که به خوبی توانسته از تمهیدات پسامدرنیستی برای ایجاد عدم قطعیت در داستان بهره جوید. در این نوشتار، جلوه های عدم قطعیت در رمان شب ممکن بررسی شده و از این رهگذر، شیوه های متفاوت ایجاد عدم قطعیت در فراداستان معرفی شده است.

فراداستان شیوه نگارش نویسندگانه و سبک به بازی گرفتن آگاهانه و عامدانه ساختارهای روایی و دستخوش ترفندکردن فن نویسندگی است. فراداستان می کوشد به واسطه انحراف یا گریز از هنجارهای تثبیت شده روایت پردازی سنتی و حتی تهکم به آن، ادبیت و خودآگاهی پیشین را به مثابه یک کج روی میان تهی معرفی کند و ترفندهای روایی مدعی حقیقت نمایی به غرض ناراستین حقیقت دانی مطلق را برملا سازد تا اثبات کند حل وفصل کشمکش آواها و ایدیولوژی ها، با انقیادشان زیر آوای مولفی همه چیزدان و خداگونه، محال است و محال بودگی درک غایی حقیقت در سایه سیطره مندی تک سویه نگر را شادمانه به نمایش گذارد. خرده ژانر فراداستان، با تمهیداتی برآمده از حسابگری های ذهنی و با حاشیه نگاری های خود ارزیابانه و دیالکتیکی، می کوشد با تاملی روشن بینانه در فرآیندهای برساخته شدن داستان، و با تکیه بر اصل عدم قطعیت هایزنبرگ، در کنار شفاف سازی سرشت داستان، حقیقت جویی نماید. درآمیخته با مفهوم نسبیت محوری، نظریه بازی به مثابه شیوه درک درست روال های جهان، در فراداستان به عنوان فعالیتی خودبنیاد و واجد ارزشی قطعی در جهان واقعی، یاریگر دستاوردهای حقیقت بین ادبیات می شود. صفت ناساختمندی و دلبخواهگی بازی، با دست مایه کردن وانمودگرانه نقش ها و قراردادهای بازی، به فراداستان کمک می کند ضمن کنکاش در کارکردها و طبیعت ظاهرا بازشناخته، ولی عملا ناشناخته داستان، سنت های ناکارآمد و جهان نگری نخ نماشده را در هم شکند. در بازشناسی این نگرگاه های پارادایم نوشناخته در فراداستان ها، در این کوشش برآنیم به شیوه توصیفی-تحلیلی و با پردازش داده های تیوری فراداستان، به ویژه از منظر «پاتریشیا وو»، به درک کارایی مولفه های فراداستان و تبیین کیفیات آن و نقش بازی در پیشبرد فراداستان سازی، در رمان لعبه النسیان محمد براده بپردازیم تا نوآوری های نخستین گام عرب را در هجرت از انگاره های مطلق اندیش مدرنیسم در حقایق شناسی داستانی بازشناسیم. در این پژوهش دریافتیم براده در کاربست شگردهای اتصال کوتاه، آشکارسازی شگرد، شورشگری شخصیت ها، کولاژ فراداستانی و نام گذاری دلبخواهی، همواره بازیگرانه وام دار اصل نسبی نگری و چندچهرگی حقیقت است و این گونه برای فراداستان نویسی عربی بنیانی استوار می آفریند.

ژانر فراداستان در ایران به جهت ماهیت آشنازدای آن، مورد اقبال فراوان است. اما حجم وسیعی از متونی که تحت عنوان فراداستان در ایران منتشر می شوند، تنها به فرم می پردازند، و از بازنمایی تجربه های پسامدرن تهی اند. رمان به مثابه رسانه بازتاب دهنده جامعه باید با روح زمانه خود عجین باشد تا معضلات زندگی معاصر و فرهنگ جامعه را هشیارانه بکاود، لذا شگردپردازیهای فراداستانی باید با دغدغه های پسامدرنیسم و مسائل مطرح در جامعه پسامدرن هماهنگ باشد تا قالب و محتوا در تایید و تقویت یکدیگر متنی تاثیرگذار خلق کنند. در این مقاله ابتدا مروری بر فراداستان و مهمترین مولفه های آن بر مبنای دیدگاه های نظریه پردازان فراداستان صورت گرفته است، سپس مولفه های فراداستان در رمان «میم عزیز» بررسی و تحلیل شده است. در ادامه، محتوای پسامدرنیستی رمان نیز تشریح شده است. بررسی های مقاله نشان می دهد که این رمان به لحاظ درآمیختن دو مقوله نقد ادبی و داستان پردازی، ایجاد عدم قطعیت، محتوای وجودشناسانه، برجستگی زبانی و همینطور پرداختن به مفهوم خانواده پسامدرنیستی به خوبی توانسته مضمون و محتوا را با ساختار و فرم داستان هماهنگ کند. در «میم عزیز»، شکل های متنوع خانواده به تصویر کشیده شده اند تا مفهوم خانواده هسته ای که پیشتر در مدرنیسم به عنوان تنها شکل بهنجار خانواده مطرح شده بود، نسبی گردیده و بینظمی و آشفتگی خانوادهها در جامعه معاصر نمایانده شود.

پسامدرن، یکی از مکاتب مهم و پرطرفدار ادبیات داستانی معاصر است که با تحولات گسترده در زندگی انسان قرن بیستم ظهور یافت. فراداستان نوعی از انواع رمان های پسامدرن است که در آغاز دهه ی هفتاد میلادی به دنیای ادبیات معرفی شد و نویسندگان بسیاری به این شیوه ی روایی نوین روی آوردند. این شیوه نه تنها به ادبیات غرب محدود نشد، بلکه بسیاری از نویسندگان عرب هم به این شگرد داستان نویسی متمایل گردیدند. رمان حرب الکلب الثانیه، از رمان های مشهور عربی است که در آن، ابراهیم نصرالله از شیوه ی روایی متمایزی استفاده کرده، جنبه ی تخیلی و فانتزی به آن داده و تصویری از انسان سیری ناپذیر و قدرت طلب معاصر را ترسیم کرده است. این نوشتار می کوشد با شیوه ی توصیفی-تحلیلی، به بررسی مولفه های فراداستان در این رمان پرداخته و به این پرسش پاسخ دهد که آیا رمان حرب الکلب الثانیه فراداستانی اصیل است و در نهایت به این نتیجه می رسد که نصرالله با به کارگیری اشکال مختلف اتصال کوتاه، از جمله حضور نویسنده و خواننده در متن داستان، اشاره به شگرد داستان نویسی این رمان و با بازیگوشی های چاپی و نوشتاری و پایان بندی آزاد، ساختگی بودن و داستان وارگی این رمان را برجسته نموده و ضمن پیوند میان دو جهان بیرون و درون داستان، مرز واقعیت و متن را مشخص نموده است.

استعاره ی بازی به مثابه ی درک صور متفاوت انواع زندگی همچون بازی هایی که فقدان یک سنجه ی فراگیر امکان داوری و تعیین درست و نادرست از میان آنها را منتفی می سازد، در تبیین نسبیت باوری و عدم قطعیّت به عرصه ی فلسفه ی پست مدرن نیز راه یافته است. از طرف دیگر میان رمان پست مدرن و پسامدرنیسم به عنوان فلسفه ای که وضعیت و زمینه ی ظهور چنین رمان-هایی را توضیح می دهد، تناسب و سازواری وجود دارد. بلقیس سلیمانی، رمان «بازی آخر بانو» را با استفاده از سبک فراداستان به یک رمان پسامدرن تبدیل کرده و آن را بر اساس استعاره ی بازی پردازش نموده است. این مقاله با به کارگیری شیوه ی توصیفی-تحلیلی و استفاده از تکنیک تحلیل محتوا در بررسی داده ها، به این نتیجه رسیده است که پردازش رمان «بازی آخر بانو» بر اساس استعاره ی بازی در تلفیق با سبک فراداستانی آن، الزامات رمان پست مدرنیستی؛ نظیر انکار حقیقت، عدم قطعیت، مخدوش بودن مرز میان واقعیت و داستان و ارائه ی عامدانه ی پروسه ی نگارش رمان را در خود بازتاب داده است. هم چنین گنجاندن فصلی تحت عنوان «ضمایم» به عنوان تمهیدی برای فراداستانی کردن اثر در پایان این رمان، از آن رو تازگی دارد که روال معمول در سایر فراداستان ها آشکار کردن جنبه ی فراداستانی آنها در آغاز و در خلال آنها است. زوال واقع نماییِ کلیت وقایعِ داستان در سایه ی این تمهید پایانی و بر اثر مواجهه ی یکباره ی خواننده با آن، موجب تأثیر ذهنی بیشتر و پررنگ تر شدن وجه آشنایی زدایانه ی این رمان شده است.

هدف از نگارش مقالة حاضر بررسی سه داستان فرجام گریز معاصر ایرانی بر اساس نظریة توماشفسکی، نظریه پرداز و نویسندة روس، در سکانس های روایی است. موضوع اصلی این مقاله پرداختن به دگرگونی در پایان بندی داستان های «حضور» و «پلکان» از ابوتراب خسروی و «مرا بفرستید به تونل» اثر بیژن نجدی است. تبیین میزان توانمندی و موفقیت داستان پردازان معاصر ایرانی و تطبیق داستان ِ آن ها بر اساس نظریه های گوناگون ضرورت این بررسی را ایجاب کرده است. شایان ذکر است که این پژوهش به روش تحلیل اسنادی و تحلیل محتوا، طرح مکانیسم دگرگونی روایی، در سه داستان کوتاه نام برده انجام گرفته است. بررسی داستان ها نشان می دهد که در این آثار هر دو نویسنده با این شیوة نگارش نه تنها در پی پیرنگ کاملی نیستند، بلکه با ساختاری چندلایه و استعاری سعی دارند نشان دهند که از یک داستان نمی توان به یک معنا و پیام واحد بی چون وچرا دست یافت و برای رسیدن از موقعیت ابتدایی به موقعیت پایانیْ فقط گذشت زمان کافی نیست، بلکه برای ساخت داستان دستِ کم، وجود یک اقدام برای دگرگونی داده های اولیه در طول فرایند داستان الزامی است.

شگردهای چاپی و نوآوری در شیوه روایت، رمان بیوتن(1387)  نوشته رضا امیرخانی را به یک فراداستان شبیه کرده است. فراداستان، یکی از شایع ترین انواع داستان های پسامدرن، داستانی است خود - ارجاع که با فنون گوناگون نحوه برساخته شدن خود را آشکار می کند. بیوتن در نگاه اول دارای چنین فنونی است؛ ولی با بررسی دقیق تر شگردهای این داستان معلوم می شود که این رمان چندان با قلمرو پسانوگرایی همسو نیست.

قلب زیبای بابور، نوشته جمشید خانیان، یک فراداستان است که در پی به کارگرفتن شیوه ای تازه در روایت و گریز از شیوه های سنتی ا ست. در فراداستان راوی به شیوه های داستان گویی می اندیشد؛ همچنین، یکی از ویژگی های فراداستان مهارت در به کارگیری بینامتنیت است. هدف این پژوهش، بررسی مقایسه ای و یافتن ردپای عناصر بینامتنی، دریافت مناسبات آن با متن و نقش مخاطب نوجوان در درک این شیوه از داستان نویسی است. روش مقاله توصیفی تحلیلی و بر مبنای آراء مخاطبان است. اصلی ترین شگرد خانیان در این داستان، به کارگیری عناصر بینامتنی و ایجاد مکالمه با داستان های نام آشنا برای کودکان و نوجوانان، به ویژه شازده کوچولو اثر اگزوپری، است. فراخواندن متون شناخته شده، به این داستان، برای پیشبرد فرایند روایت، شکل گیری عناصر داستان، باورپذیری و القای معانی انجام گرفته است؛ همچنین، نظر مخاطبان نشان می دهد که نوجوانان می توانند به شکل های گوناگون با عناصر بینامتنی رابطه برقرار کنند.