کمپلکس اولترامافیک- مافیک سیخوران در پهنه ساختاری سنندج- سیرجان قرار دارد و شامل واحد هارزبورژیت و دونیت پورفیروکلاستیک و واحد کومولاهای گابرویی لایه ای است. با مطالعه ریزساختارها و ویژگی های ژئوشیمی سرپانتینیت هایی از هارزبورژیت ها و دونیت ها درک بهتری از فرایندهای سرپانتینی شدن و جایگیری این کمپلکس به دست می آید. بر پایه این مطالعه سه نوع ریزساختار شامل ریزساختار حالت جامد دما بالا که بیشتر در بخش شمال خاوری واحد دونیت پورفیروکلاستیک دیده می شود، ریزساختار حالت جامد دما پایین که در بخش شمال خاوری و مرکزی دونیت ها و هارزبورژیت ها گسترش یافته و ریزساختارهای ساب میلونیتی و میلونیتی بیشتر در بخش هارزبورژیتی گسترش دارند، شناسایی شد. همچنین ریزساختارهای رگه ای نیز در بخش میلونیتی و ساب میلونیتی دیده شده اند. رگه های مطالعه شده در اثر دو فرایند 1) انحلال و 2) بسته شدن شکاف (Crack-Seal) تشکیل شده اند. دگرشکلی ها بیشتر در نمونه های مجاور گسل آشین متمرکز بوده است. سیال های گرمابی سبب سرپانتینی شدن و تحرک آهن و عناصر دیگر از کانی های فرومنیزیم در پریدوتیت اولیه شده اند. سرپانتینیت ها محدوده SiO2 (38.8-41.7Wt%) و تهی شدگی از Al2O3 (0.1-1.3) و CaO (0.3-0.9) نشان می دهند. تهی شدگی از اکسید کلسیم و آلومینیم و غنی شدگی از کروم و نیکل نشان‍دهنده سنگ مادر دونیت یا هارزبورژیت گوشته ای تهی شده است و آنها در نمودار Cr-TiO2 در منطقه فرافرورانش قرار گرفته اند.

افیولیت بیاضه به سن احتمالی پالئوزوئیک در راستای گسل بیاضه رخنمون داشته و در حاشیه شرقی بلوک یزد (ایران مرکزی) واقع شده است. در بررسی های صحرایی این افیولیت شامل پریدوتیت های سرپانتینی شده، متاگابرو، دایک های اولترابازی دگرگون شده، متاپیکریت، سرپانتینیت و متالیستونیت است. گسترش فرایند سرپانتینی شدن در پریدوتیت های گوشته بیاضه، موجب تغییر پریدوتیت ها به پریدوتیت های سرپانتینی شده و نیز سرپانتینیت، گردیده است. تبدیل تدریجی سرپانتینیت به متالیستونیت در بررسی های صحرایی قابل مشاهده است. بررسی های صحرایی و میکروسکوپی نشان می دهد که متالیستونیت های افیولیت بیاضه، در اثر دگرگونی ناحیه ای از لیستونیت های قدیمی ایجاد شده اند. پس از تشکیل لیستونیت های قدیمی، رخداد دگرگونی ناحیه ای موجب تغییر لیستونیت های کربناتی به متالیستونیت های کربناتی و لیستونیت های سیلیسی-کربناتی به متالیستونیت های سیلیسی-کربناتی با ترمولیت و اکتینولیت فراوان شده است. بررسی شیمی کروم اسپینل های موجود در سرپانتینیت های بیاضه وابستگی آن ها را به پریدوتیت های گوشته افیولیتی تهی شده نشان می دهد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

پریدوتیت های سرپانتینی شده دنباله گوشته ای افیولیت شمال نایین (باختر ایران مرکزی) تحت تاثیر آبگون های حاوی CO2 و SiO2 در شرایط دما و pH متفاوت به مجموعه کربناتی - سیلیسی تحت عنوان لیستونیت تبدیل شده اند. بر اساس فراوانی کانی های کربناتی (دولومیت، منیزیت، آنکریت، کلسیت) و سیلیس سه نوع لیستونیت کربناتی, کربناتی - سیلیسی و سیلیسی حاصل شده اند. به طور کلی کانی کربناتی غالب در لیستونیت ها، منیزیت، دولومیت، دولومیت آهن دار و آنکریت بوده و کلسیت و کربنات های دیگر در مقادیر کم تر حضور دارند. فازهای سیلیس (شامل کوارتز، کلسدونی و چرت) همراه با مقادیر نادر کروم اسپینل، کلریت، هماتیت، گوتیت، اکتینولیت و پیریت نیز در لیستونیت ها حضور دارند. زمینه سیلیسی در لیستونیت سیلیسی حاوی مقادیر بالایی جیوه، نقره و آرسنیک است که نشان می دهد که این عناصر به صورت مجموعه های آرسنیدی در گرمابی های حاوی SiO2 حمل شده اند.

یکی از اجزاء افیولیت گیسیان سیلوانا در جنوب ارومیه (نزدیکی مرز ایران با ترکیه و عراق) و در ادامه سوچر نئوتتیس در شمال­غرب ایران، سرپانتینیت­ها هستند که با دارا بودن فازهای لیزاردیت/کریزوتیل و مگنتیت به­عنوان کانی اصلی و اسپینل کرومیتی، الیوین و پیروکسن­ها به صورت فرعی و با ظاهر سبز و لمس صابونی شناخته می­شوند. ریزساختارهای متنوعی از قبیل شبکه­ای، غربالی، رشته­ای، چشمی و ساعت­شنی در آنها شناسایی شد. براساس ژئوشیمی سنگ کل و با استفاده از نمودارها و نسبت­های بین اکسید عناصر اصلی و جزئی، تعلق این سنگ­ها به نوع سرپانتینیت­های فرورانده شده معلوم شد. همچنین باروری مجدد این سنگ­ها به­واسطه تبادل سنگ/سیال در کانال فرورانشی با غنی­شدگی شدید از عناصر متحرک در سیال (FME) نظیر Pb، U، As، Ba، Li، Sr اثبات شد. با توجه به عدم مشاهده آنتی­گوریت در این سنگ­ها ممکن است عمق فروراندگی تختال نئوتتیس در این بخش از ایران به دلیل پرشیب بودن صفحه فرورانشی، کمتر از 50 کیلومتر بوده باشد

فرورانش و بسته شدن اقیانوس وسیع نئوتتیس مابین ورقه¬های عربی و اوراسیایی آثار افیولیتی متعددی بجای گذاشته که موقعیت کم نظیر ایران در بخش مرکزی آن قابل ملاحظه است. کمبود اطلاعات، درست در مرز ایران با عراق و ترکیه به دلیل ملاحظات امنیتی تاکنون مانع بررسی اجمالی این خط درز در منتهی¬الیه شمال¬غربی ایران شده است. افزودن افیولیت گیسیان در جنوب ارومیه به عنوان حلقه گم شده در این امتداد می¬تواند تا حدودی این نبود اطلاعات را پوشش دهد. مطالعه تطبیقی شیمی سنگ¬کل سرپانتینیت¬های بخش مرکزی افیولیت¬های نئوتتیس با در نظر گرفتن چندین لکه از ایران (کامیاران، مریوان و گیسیان)، عراق (پنجوین و ماوات) و ترکیه (گولمان و عثمانیه) در این مقاله، بیانگر تعلق آنها به انواع سرپانتینیت فرورانده اعم از تشکیل اولیه در محیط جلوی قوسی یا محیط عمیق اقیانوسی می¬باشد. ترکیب سرپانتینیت¬های قطعه مرکزی خط¬درز، مشابه متوسط سرپانتینیت¬های جهانی است و بیشتر دارای لیزاردیت/کریزوتیل می¬باشند. در همه آنها تهی¬شدگی از منیزیم به سبب دگرسانی کف ¬اقیانوسی طی فرآیندهای سرپانتینی¬شدن روی داده است. همین امر ممکن است منجر به انحراف داده¬ها از بخش پریدوتیت¬های پهنه¬های عمیق اقیانوسی شده باشد. با در نظر گرفتن این نکته فراوانی فلزات واسطه مختصات چنین پهنه¬ای را تأیید می¬کند. بیشتر سرپانتینیت¬های امتداد نام¬برده از نوع فرورانده¬ ارزیابی می¬شوند. باروری مجدد عناصر با شعاع یونی بزرگ، از طریق تبادل سنگ/سیال حین سرپانتینی¬شدن در آنها مشهود است.

سنگ های اولترامافیک سازنده افیولیت ها در اثر هجوم سیالات گرمابی حاوی CO2 تحت تاثیر فرآیند کربناته شدن تبدیل به لیستونیت می شوند. لیستونیت ها با مجموعه کانیایی عمومی کوارتز و کربنات های حاویMg- Fe- Ca  مشخص هستند. از چند دهه گذشته در افیولیت های جهان، کانی سازی طلا در همیافتی با این سنگ ها مورد توجه قرار گرفته است.افیولیت های ایران مرکزی به شکل دو کمربند اصلی یعنی دهشیر- سورک- نائین و جندق-انارک رخنمون دارند. این افیولیت ها در بخش سرپانتینیتی خود لیستونیتی شده اند. دگرسانی گرمابی در این سنگ ها تا مرحله سیلیسی شدن (شکل گیری بیربیریت ها) نیز یپش رفته است. در افیولیت دهشیر لیستونیت ها (در دو نقطه) هم ساز با روند عمومی افیولیت ها فاقد کانی سازی طلا هستند. در حالی که لیستونیتی شدن تا مرحله تشکیل بیربیریت در افیولیت سورک پیش رفته است و کانی سازی طلا در همیافتی با فریت کرومیت مشاهده شده است. کانی سازی پیریت در بخش های شدیدا سیلیسی شده (بیربیریت) همراه با ناهنجاری طلا- جیوه در افیولیت نائین شاخص می باشد.در سرپانتینیت های جندق فرآیند کربنات زایی سنگ های تالک– سرپانتین کربنات با ناهنجاری ناچیز طلا را شکل داده است. افیولیت قدیمی انارک میزبان وسیع لیستونیتی شدن با مراحل مختلف تکوین کانی های متنوع می باشد وجود طلا علاوه بر مشاهدات میکروسکوپی توسط آنالیزهای ژئوشیمیایی نیز به اثبات رسیده است.

سنگ مادر دایک های رودنژیتی شده در منطقه نائین، به صورت آذرین (گابروهای پگماتوئیدی، میکروگابروها، دلریت ها) و به میزان بسیار کمتر، دگرگون (آمفیبولیت) شکل گرفته اند. بافت و ضخامت از پارامترهای تاثیرگذار بر رودنژیتی شدن این دایک ها به شمار می آیند. به طوری که دایک های گابروئی پگماتیتوئیدی و میکرو گابروهای کم ضخامت بیشر تحت تاثیر رودنژیتی شدن قرار گرفته اند و مراحل ابتدائی تا پیشرفته رودنژیتی شدن ایستا (به علت حضور کانی های جانشینی اپیدوت، پرهنیت، هیدروگراسولار، زنوتلیت، کلریت منیزیوم دار، ترمولیت و دیوپسید ثانویه) و نیز رودنژیتی شدن دینامیکی (به علت حضور کانی های رگه ای زنوتلیت، پرهنیت و پکتولیت) را طی کرده اند. در صورتی که دایک های دلریتی و آمفیبولیتی شده به دلیل دارا بودن بافت متراکم، تنها مراحل ابتدائی رودنژیتی شدن استایی (به دلیل وجود کانی های جانشینی اپیدوت، پرهنیت و هیدروگراسولار) را تحمل کرده اند.

مجموعه سنگ های اولترامافیک مشهد به سن چینه شناسی پرمین - تریاس در شمال خاور کوه های بینالود و در نزدیکی شهر مشهد قرار گرفته است. واحدهای سنگی این منطقه شامل سنگ های اولترامافیک و مافیک، سنگ های رسی و کربناته دگرگون شده، گرانیتویید و فیلیت های مشهد با راستای عمومی شمال باختر ـ جنوب خاور می باشد. پریدوتیت های سرپانتینی شده، بیشترین سنگ های اولترامافیک در منطقه مورد مطالعه را تشکیل می دهند. کانی های تشکیل دهنده سنگ های اولترامافیک این منطقه شامل الیوین، ارتوپیروکسن، کلینوپیروکسن، آمفیبول قهوه ای و کانی های تیره به عنوان کانی های باقیمانده از سنگ اولیه و کانی های گروه سرپانتین (لیزاردیت و آنتیگوریت)، ترمولیت- اکتینولیت، کلریت، مقادیر اندکی تالک و کانی های کربناتی به عنوان کانی های تشکیل شده بعدی هستند. به رغم نبود سنگ های دگرگونی فشار بالا- دما پایین که معرف پدیده فرورانش هستند، شیمی عناصر اصلی، کمیاب و فرعی سرپانتینیت های مشهد، ویژگی های سرپانتینیت های فرورانده شده را نشان می دهند و منشأ پریدوتیت اولیه تشکیل دهنده آنها گوشته تهی نشده ای است که به صورت لرزولیت و یا هارزبورژیت فقیر ازالیوین می باشد. پروتولیت این سنگ ها قبل از سرپانتینی شدن تحت تاثیر مذاب حاصل از فرورانش قرار گرفته و متاسوماتیزه و بارور شده است.