لطفا برای مشاهده چکیده فارسی و عربی به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

چکیده فارسی:بر اساس بسیاری از آموزه های شریعت مقدس اسلام، حرکت جوهری انسان پس از مرگ نیز ادامه دارد. ملاصدرا نیز در پاره ای موارد چنان سخن گفته که گویی حرکت روح در عوالم غیرمادی را پذیرفته است. با این وجود، وی غالبا ترک بدن را رهایی از تحول دانسته و مرگ را پایان حرکت نفس اعلام کرده است. به هر حال، جدا از رای نهایی و عقیده شخصی ملاصدرا، از بسیاری عبارات و مبانی حکمت متعالیه می توان استفاده کرد و تصویری عقلی از تداوم حرکت نفس پس از بدن ارائه داد. مقاله حاضر، تلاشی است برای تبیین خردپسند حرکت مزبور در چارچوب مبانی حکمت صدرایی.   چکیده عربی:بالنظر إلی التعالیم الکثیرة للشریعة الاسلامیة المقدسة، فإن الحرکة الجوهریة للإنسان تتواصل بعد الموت و تستمر أیضا. و یظهر من کلام ملاصدرا فی بعض الموارد کأنه یقبل بحرکة الروح فی العوالم غیر المادیة. و رغم ذلک فهو یعتقد فی الغالب أن ترک البدن بمنزلة التخلی عن التحول و التغیر و بین أن الموت هو نهایة حرکة النفس. و علی کل حال یمکن الاستفادة من العبارات الکثیرة للحکمة المتعالیة و مبانیها فی تقدیم تصور عقلی عن استمرار حرکة النفس بعد البدن بعیدا عن الرأی النهائی لملاصدرا و اعتقاده الشخصی. هذه المقالة عبارة عن محاولة لتبیین معقول للحرکة السالفة الذکر فی إطار مبانی الحکمة المتعالیة.

چکیده فارسی:براساس تنوع کارکردهای قوای نفس ناطقه (قوه نظری و عملی) نزد طوسی، استکمال علمی و عملی نیز متفاوت می شود. کمال علمی از سنخ معرفت و حقایق تکوینی (بینش ها) و کمال اخلاقی از جنس معارف جزئی و آثار عملی است. نظریه اخلاقی طوسی در واقع فراتر از سلامت نفس است و به آرمان های بالادستی، یعنی کمال نفس اشاره می کند. کمال به عنوان آرمان اخلاق دارای مراتب است که می توان آنها را با هرم طولی کمال ترسیم کرد. مراحل استکمال نزد طوسی، در آثار فلسفی به قوای عرضی نفس اشاره دارد و در آثار عرفانی نیز ناظر به سلوک نفس و سپهرهای وجودی طولی آن است. فرآیند استکمال در دو بعد علمی و اخلاقی است و طوسی برای استکمال آن برنامه عملی ارائه داده و تنها به نظریه پردازی نپرداخته است. چکیده عربی:القضیة التی یعالجها هذا البحث هی تحلیل التکامل العلمی والأخلاقی من منظار الخواجه نصیر الدین الطوسی. ولأجل هذه الغایة بدأنا بتحلیل مفهوم الکمال والتکامل. ومن الامور الاخری التی یتناولها هذا البحث أیضا هی جوانب تکامل الانسان علمیا وأخلاقیا، وبیان مراتب کماله والمنهج العملی وعملیة التکامل کما یراها الطوسی. إن جوانب الکمال فی تناظر مع قوی النفس الناطقة (القوة النظریة والقوة العملیة) ویختلف رای الطوسی حول تاثیر هذه القوی فی مؤلفاته المختلفة. واستنادا إلی مبدأ تنوع تاثیرات قوی النفس عند الطوسی، فان التکامل العلمی والعملی یختلف تبعا لذلک أیضا. الکمال العلمی من نمط المعرفة والحقائق التکوینیة (الرؤی)، والکمال الأخلاقی من نمط المعارف الجزئیة والآثار العملیة. ان النظریة الأخلاقیة التی یقول بها الطوسی تشمل فی الواقع ما هو أبعد من سلامة النفس وتمتد إلی تطلعات أسمی وهی کمال اللنفس. الکمال بصفته غایة للأخلاق، له درجات ومراتب وکل واحدة منها یمکن ابرازه مع الهرم الطولی للکمال. مراحل التکامل عند الطوسی تشیر فی کتبه الفلسفیة الی القوی العرضیة للنفس، بینما ترکز فی کتبه العرفانیة علی سلوک النفس ومظاهرها الوجودیة الطولیة. تسیر عملیة التکامل علی صعیدین، علمی وأخلاقی. وقد طرح الطوسی منهجا عملیا للتکامل، ولم یکتف بتقدیم رؤاه النظریة فقط.

صنفت نظریة التطوّر والتغیر الاجتماعی لدی ابن خلدون عادة علی هامش النظریات الدورانیة أو الدوریة التی تؤمن بمراحل ظهور الحضارات ونموّها وتسامیها وانحطاطها وزوالها فی النهایة. ولکن ما یبدو من خلال التعمّق والتأمّل فی نصّ مقدّمة ابن خلدون، أن هناک طریقین مختلفین ومترابطین فی الوقت نفسه وهما «التکامل الحضاری» و «التغییرات الدوریة للحکومة»، حیث یؤمن ابن خلدون من خلال تجنّب اعتبار فکره مطلقاً بالتکامل المتعدّد الخطوط أو المتذبذب لمسار الحضارة من جهة، والتغییر الدورانی أو الانحطاطی للحکومات فی النطاق الحضاری العربی - الإسلامی فی عصره من جهة أخری. ویمکن الاستدلال بأن التغییرات الدورانیة للحکومات تتحرّک وتنشط فی داخل التغییرات التکاملیة للحضارة، وأن تکامل الحضارة سوف یتخذ شکلاً متذبذباً بسبب استناد تطوّراته إلی اقتدار الحکومات. إن ترکیز ابن خلدون علی موضوع «انحطاط دول» هذا النطاق الحضاری، یمکن أن یعتبر منطلقاً مستقلاً لدراسة البلدان المسلمة والعالم الثالث من وجهة نظر علم الاجتماع، حیث یمکن أن یکون باعثاً علی تأمل علماء الاجتماع فی هذه البلدان فی قضایا اجتماعیة مثل الفساد الإداری والانحطاط وعدم الاستقرار السیاسی فی هذه البلدان فی العصر الراهن من دون التقلید والتبعیة التامّة للإطارات النظریة الاجتماعیة الغربیة. وعلی هذا الأساس أیضاً، فإنّ القضیة الاجتماعیة فی البلدان المسلمة والنامیة المعاصرة هی نفس قضیة عصر ابن خلدون وفی الوقت نفسه، فإنها خضعت للدراسة من وجهة نظر ابن خلدون باعتباره مفکّراً مسلماً وعارفاً بالقضایا الخاصة بالمجتمعات المسلمة والعربیة. وبعبارة أخری، فإن أمراً خاصاً (فساد الدولة) تتم دراسته من ظاهرة عامة (التغییر الاجتماعی) بنظرة مستقلة (نظریة انحطاط الدولة لدی ابن خلدون).

چکیده فارسی:پژوهش حاضر، از طریق بررسی روش شناسی نظریه علمای ابرار در کتاب مکتب در فرآیند تکامل، به نقد آن پرداخته است. ابتدا با بررسی دقیق مباحث این کتاب و شیوه ارجاع و استدلالی که مولف در اثبات نظر خود به کار برده است، تبیینی از روش پژوهش ایشان ارائه و سپس اشکالات روش ایشان بررسی می شود.مولف این کتاب در روش تحقیق خود دچار برخی اشکالات کلی است که مختص به علم خاصی نیست؛ از جمله:عدم ذکر مستند در برخی مباحث مهم، تحلیل غیر روش مند، مغالطه در استفاده از منابع، کاربرد معیار غیر معتبر و عدم تمایز بین اعتقادات امامان و برخی از عوام شیعه.علاوه بر آن، اشکالاتی در روش شناسی کلامی، حدیثی، تاریخی و رجالی این نظریه مشهود است. بنابراین روش شناسی این نظریه بر اساس روش متداول در هر کدام از علوم مذکور بررسی و اشکالات آن تبیین شده است.نتیجه آنکه، این نظریه از جهت روش تحقیق دچار اشکال است و برایند درستی به دنبال ندارد.   چکیده عربی:یتناول هذا البحث نقد ما جاء فی کتاب الدین فی مسار التکامل، و ذلک بعد تسلیط الضوء علی منهجه فی طرح نظریة العلماء الأبرار. ابتداء بعد التمحیص الدقیق لمباحث هذا الکتاب و اسلوبه فی الارجاع والاستدلال الذی اتبعه المؤلف لاثبات صحة رأیه، یقدم هذا البحث تبیینا لمنهجه فی البحث ثم یعرض ما یکتنف اسلوبه من الاشکالات. مؤلف هذا الکتاب وقع فی منهج بحثه فی بعض الاشکالات العامة التی لا تختص بعلم معین، و منها: عدم ذکر ما استند إلیه فی بعض المباحث المهمة، والتحلیل غیر المنهجی، والمغالطة فی الاستفادة من المصادر، و اتباع معاییر غیر معتبرة، و عدم التمییز بین اعتقادات الأئمة و بعض العوام من الشیعة.بالاضافة إلی ذلک لایخلو الکتاب من مؤاخذات حول منهجه الکلامی، والحدیثی، والتاریخی، والرجالی. و علی هذا الأساس جری بحث المنهج الذی بنیت علیه هذه النظریة علی أساس المنهج المعتمد فی کل واحد من العلوم المذکورة، و جری بیان ما یکتنفه من اشکالات. والنتیجة النهائیة التی وصل إلیها هذا البحث هی أن المنهجیة التی سار علیها هذا البحث تعتورها اشکالات و هو ما یعنی انها لن تکون لها معطیات صحیحة.

چکیده فارسی:امروزه در بین تحلیل گران و پژوهشگران، موضوع «آینده انقلاب اسلامی»، نسبت به اصل «انقلاب اسلامی» از اهمیت بیشتری برخوردار شده است. تداوم انقلاب بیش از سی سال به طور طبیعی، حدس های عامیانه را کنار می زند و زمینه را برای حدس های عالمانه یا به تعبیر بهتر «آینده پژوهی» انقلاب مهیا می کند. آینده انقلاب اسلامی را می توان در سه سطح آینده های ممکن، محتمل و مطلوب مورد شناسایی قرار داد. از سه آینده ممکن و محتمل، یعنی «عادی شدن و استحاله انقلاب»، «مهار و کنترل انقلاب» و «تداوم، توسعه و تکامل انقلاب»، پیش بینی سوم دلایل و شواهد پذیرفته تری دارد. محتمل ترین آینده نیز، براساس سیر تکاملی انقلاب در پنج مرحله انقلاب، نظام، دولت، کشور و تمدن اسلامی و نیز قرار داشتن انقلاب در ابتدای مرحله سوم، دستیابی به کشور و تمدن اسلامی است.   چکیده عربی:إن قضیة مستقبل الثورة الإسلامیة بالنسبة إلی أصل الثورة الإسلامیة تحظی بأهمیة بالغة بین العلماء والباحثین، ومن الطبیعی أن استمرار الثورة طوال أکثر من ثلاثین عاما یهمش الاحتمالات الساذجة ویمهد الأرضیة للاحتمالات العالمة، وبتعبیر آخر فهو یضع أسس الدراسة المستقبلیة.ویمکن احتمال مستقبل الثورة الإسلامیة فی ثلاثة مستویات مستقبلیة، هی: ممکن ومحتمل ومطلوب. ویمکن احتمال ثلاثة أمور مستقبلیة من المستویین الممکن والمحتمل، هی: (تحول الثورة إلی أمر عادی ومستحیل)، (احتواء الثورة والسیطرة علیها)، (استمرار الثورة وتطورها)، والأمر الثالث فهو یرتکز علی أسباب وشواهد أکثر قبولا، وأما أکثر الأمور المستقبلیة احتمالا فهو إنشاء حضارة وبلد إسلامیین، وذلک علی أساس السیر التکاملی للثورة فی خمس مراحل، هی: الثورة، النظام، الحکومة، البلد، الحضارة الإسلامیة. وکذلک من خلال جعل الثورة فی بدایة المرحلة الثالثة.

چکیده فارسی:داوکینز به عنوان زیست شناسی تکامل گرا درباره موضوعات مختلفی غیر از زیست شناسی اظهار نظر کرده که اخلاق از جمله آنهاست. وی در آرای خاص خود در زمینه اخلاق از دانش هایی چون زیست شناسی اجتماعی، روان شناسی تکاملی و ژنتیک بهره می برد. مهم ترین وجه نظریه پردازی داوکینز نفی تمایز اخلاقی انسان از حیوانات است. دغدغه او برای پرداختن به موضوع اخلاق ناشی از انگیزه نفی کارکرد های اخلاقی دین است. افزون براین، از آنجا که نبود قدرت تبیین کنندگی نظریه تکامل در خصوص اخلاقی بودن انسان، به عنوان یکی از نقایص این نظریه مطرح شده، داوکینز می کوشد این اشکال را به گونه ای برطرف نماید. مقاله حاضر این تلاش داوکینز را گزارش و تحلیل می کند.   چکیده عربی: أعلن داوکینز بصفته متخصصا فی علم الأحیاء التکاملی، عن وجهات نظر فی مجال العلوم غیر الحیاتیة و منها قضیة الأخلاق.إن الآراء التی طرحها فی مجال الأخلاق، استعان فیها بعلوم أخری مثل علم الأحیاء الاجتماعی، و علم النفس التکاملی، وعلم الجینات، وما شابه ذلک. و أهم جوانب النظریة التی طرحها داوکینز هو الفارق الأخلاقی للانسان عن الحیوانات. الهواجس التی دفعته إلی تناول موضوع الأخلاق ناجمة عن عوامل نفی الوظائف الأخلاقیة للدین. وبالاضافة إلی ذلک نظرا إلی ان فقدان القدرة علی تبیین نظریة التکامل فی ما یخص الطبیعة الأخلاقیة للانسان، یعد واحدا من نواقص هذه النظریة، لذلک یحاول داوکینز یحل هذا الاشکال بطریقة ما. یشرح هذا البحث و یحلل هذه المحاولة التی قام بها داوکینز.

چکیده فارسی:این مقاله با بررسی آثار استاد مرتضی مطهری درباره تحولات جامعه و تاریخ، به دنبال تبیین نظریه «تکامل جامعه و تاریخ» ایشان است. برای تبیین این نظریه، باید به سوالات ذیل پاسخ داد: تکامل به چه معناست؟ معیارهای تکامل جامعه و تاریخ چیست؟ و سیر حرکت تکاملی تاریخ چگونه است؟ با بررسی آثار ایشان، به این نتیجه می رسیم که «تکامل تاریخ» به معنای به فعلیت رسیدن استعدادهای فطری جامعه است که معیار آن ایمان و ایدئولوژی و رشد آزادی و آگاهی در جامعه است. سیر تکامل تاریخ هم به این صورت است که در طول تاریخ، مجموع جوامع در مجموع زمان ها، روبه تکامل هستند. این تکامل مجموعی اگر به معنای تکامل در نهایت تاریخ و در قالب جامعه مهدوی باشد قابل پذیرش است، اما به صورت تکامل مجموعی در مقاطعی از تاریخ، همواره لزوما قابل پذیرش نیست، اگرچه برای دوره های تاریخی خاص پذیرفتنی است.   چکیده عربی:محور البحث فی هذه المقالة هو دراسة آثار الأستاذ مرتضی مطهری حول تحولات المجتمع والتأریخ وتبعا لذلک بیان نظریة «تکامل المجتمع والتأریخ» التی طرحها، ولأجل بیان هذه النظریة لا بد من الإجابة عن الأسئلة التالیة: ما هو معنی التکامل؟ ما هی معاییر تکامل المجتمع والتأریخ؟ کیف تکون مسیرة الحرکة التکاملیة للتأریخ؟وبعد دراسة مؤلفاته القیمة توصل کاتب المقالة إلی أن تکامل التأریخ یعنی تفعیل القابلبیات الفطریة فی المجتمع والتی معیارها الإیمان والإیدیولوجیة ورقی الحریة والوعی الاجتماعی کما أن المسیرة التکاملیة للتأریخ هی أنه علی طوال التأریخ قد شهدت المجتمعات بأسرها تکاملا فی مجمل الزمان. هذا التکامل الشامل لو کان بمعنی التکامل فی نهایة التأریخ وفی نطاق المجتمع المهدوی یعد أمرا مقبولا، ولکنه غیر مقبول دائما باللزوم بشکل تکامل مجموعی فی بعض مراحل التأریخ حتی وإن کان مقبولا فی بعض المراحل التأریخیة.

چکیده فارسی: فرا اخلاق تکاملی، مطالعات فلسفی نوظهور در باب ارتباط نظریه تکامل با فرا اخلاق تکاملی است. هدف این مقاله، بررسی میزان تاثیر عوامل تکاملی در قلمروهای متفاوت فرا اخلاق است وسعی دارد به این سؤال پاسخ گوید: آیا نظریه تکامل (بر فرض صحت) توان تقویت یا تضعیف نظریه های فرا اخلاق را دارد؟ تحقیق حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی، ابتدا چهار قلمرو مطالعات فرا اخلاق (معناشناختی، معرفت شناختی، هستی شناختی و روان شناختی) را از یکدیگر تفکیک کرده و به آراء تکامل گرایانی می پردازد که سعی داشته اند از فرضیه تکامل در جهت پذیرش یا رد برخی نظریه های فرا اخلاق بهره جویند. یافته های پژوهش نشان می دهد که دلایلی مانند «اصل خست» که فیلسوفان تکاملی به آن تمسک جسته تا وجود یا عینیت حقایق اخلاقی را انکار نمایند، نه تنها ناکافی، بلکه ناکارآمد است و با تکذیب نظریه ها و یا توجیه های اخلاقی در دامان شکاکیت گرفتار آمده و صدق گزاره های اخلاقی انکار می شود. چکیده عربی: ما وراء الأخلاق التکاملیة، دراسات فلسفیة ظهرت حدیثاً فی مجال العلاقة بین نظریة التکامل وما وراء الأخلاق التکاملیة. هدف هذا البحث، دراسة مستوى تأثیر العوامل التکاملیة فی المجالات المختلفة لما وراء الأخلاق، ویسعى الى الإجابة عن هذا السؤال: هل نظریة التکامل (على فرض صحتها) لها القدرة على تعزیز أو إفشال نظریات ما وراء الأخلاق؟ ینتهج هذا البحث المنهج الوصفی والتحلیلی، لیفصل ابتداءً بین أربعة حقول لدراسات ما وراء الأخلاق وهی: (الدلالة، ونظریة المعرفة، ومعرفة الوجود، وعلم النفس) ویتناول آراء تکاملیة کانت تحاول توظیف فرضیة التکامل لأجل قبول أو رفض بعض الآراء ما وراء الأخلاقیة. تظهر معطیات البحث أن أدلة مثل «اصل الخسّة» الذی یتمسک به الفلاسفة التکاملیون أکثر من انکار وجود أو عینیة الحقائق الأخلاقیة، وهذا غیر کافٍ، بل غیر فاعل أیضاً، ویقع فی فخ التشکیک بتکذیبه للنظریات أو التبریرات الأخلاقیة، ویحصل إنکار لصدق القضایا الأخلاقیة.

چکیده فارسی: فرضیه تکامل داروین(فرگشت) همواره مورد تضارب آراء صاحب نظران عرصه علم ودین بوده است. در این میان آیت الله جوادی آملی با تکیه بر مبانی عقلی اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری و مبانی تفسیری چون آفرینش انسان نخستین از عناصر ارضی و تدریجی بودن خلقت انسان به ارزیابی این فرضیه می پردازد. مساله مقاله تحلیل نظریه ی داروین با تکیه بر انتقادات آیت الله جوادی آملی در سه حوزه هستی شناسی، معرفت شناسی و زبان شناسی با روش توصیفی است. مهم ترین رهیافت های این مقاله عبارتند از: در حوزه هستی شناسی عبارتند از امتناع علیت تضاد برای حرکت، عدم فاعلیت شی برای حرکت، عدم غایت مندی حرکت تکاملی، امتناع عقلی و تجربی انقلاب در ذات انسان، عدم انحصار ابزار معرفت به حس، عدم سرایت نامحدود دستاوردهای تجربی به معارف غیر تجربی و عدم تساوی ارزش گزاره های تجربی با عقلی. از نتایج زبان شناسی می توان به خلط فرضیه غیر یقیینی با نظریه ثابت عقلی و عدم تصرف فرضیه تکامل داروین در ظاهر متون دینی در رابطه با کیفیت پیدایش انسان اشاره نمود. چکیده عربی: کثیراً ما تواجه نظریة داروِن فی تکامل الأنواع تضارباً فی آراء ذوی النظر فی مجالی العلم والدین. وفی هذا السیاق أبدى آیة الله جوادی الآملی تقییمه لهذه النظریة استناداً الى الاسس العقلیة لأصالة الوجود، وتشکیک الوجود، والحرکة الجوهریة، والمنطلقات التفسیریة مثل خلق الإنسان الأول من عناصر ترابیة، وتدرّج خلق الإنسان. القضیة التی یتبناها هذا البحث هی اجراء تحلیل لنظریة داروِن فی ضوء ما طرحه آیة الله جوادی الآملی من انتقادات لها على ثلاثة مستویات وهی معرفة الوجود، ونظریة المعرفة، وعلم اللغة باسلوب وصفی. وکان من أهم ما توصل الیه هذا البحث هو یلی: فی مجال معرفة الوجود عبارة عن امتناع علیة التضاد للحرکة، وعدم فاعلیة الشیء للحرکة، وعدم غائیة الحرکة التکاملیة، والامتناع العقلی والتجریبی للانقلاب فی ذات الإنسان، وعدم انحصار أدوات المعرفة بالحواس، وعدم سحب لا محدودیة المعطیات التجریبیة على المعارف غیر التجریبیة، وعدم تساوی قیمة القضایا التجریبیة مع العقلیة. وأما النتائج المتعلقة بعلم اللغة فیمکن أن نشیر منها الى الخلط بین فرضیة غیر یقینیة ونظریة عقلیة ثابتة، وعدم تصرّف فرضیة التکامل داروِن بظاهر النصوص الدینیة فی ما یتعلق بکیفیة نشأة الإنسان.