چکیده فارسی:لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید. چکیده عربی:نظرا إلی نص المادة 191 من القانون المدنی حول إعلان الإرادة فی العقود، یبدوا أن هذا الإعلان شرط لوقوع العقود ولنا أن نفهم بشکل کامل أن مع لفت النظر إلی المادة المذکورة والمواد التالیة بعدها، أنه لا موضوعیة لأسلوب الإعلان إطلاقا ولا أثر له فی المقام الذی نحن بصدده. فکل أمر أعرب عن إبراز الإرادة الباطنیة للموجب والقابل، کفانا فی حصول الغرض. و ضرورة إعلان الإرادة فی إنشاء الإیقاعات، من المباحث المثیرة للجدل والخلاف بین علماء القانون، فبعضهم یری أنه لا یجب إعلان الإرادة فی الإیقاعات إلا فی الموارد التی صرح القانون بلزومه. أی لا یقول هذا البعض بکون الإعلان شرطا لوقوع الإیقاعات. ومن أهم الأدلة التی استدلوا بها هی أن الإیقاعات ذو جانب واحد و علیه لا حاجة إلی الاتفاق فی إعلانها کما لم یشر القانون والمشرع إلی هذا الشرط. ولکن بعضهم الآخر لم یفرق بین العقود والإیقاعات فقالوا بسرایة حکم العقود فی المادة 191 من القانون المدنی إلی الإیقاعات. ارتأی هذا البعض أن صبغة القانون وماهیته اجتماعیة وتتعلق بعلاقات الإنسان فی المجتمع وناظرة إلی الأمور التی تربط بساحة المجتمع أی الأمور التی تعرض نفسها ظاهریة بدلا من الواقعیة.فعلیه یبدو أنه نظرا إلی الاستدلال الأخیر ومنهج فقه الإمامیة حول هذا الموضوع (مبدأ 167 من الدستور) و کذلک مبادئ حکم المادة 191 من القانون المدنی.هذا الاستدلال قابل للدفاع وإعلان الإرادة فی الإیقاعات شرط لوقوعها وهذا أمر حتم وإلزامی.

چکیده فارسی:برخی معتقدند، اعمال حقوقی با اراده باطنی به وجود می آید و اعلام اراده تنها کاشف از قصد درونی است. در صورت تعارض بین اراده ظاهری و باطنی، مطلقا ترجیح با اراده باطنی است. طرفداران اراده ظاهری سازنده اعمال حقوقی را اراده اظهارشده می دانند و برای آن اعتبار مطلق قایلند، هرچند قصدی وجود نداشته باشد. دراین مقاله قایل به تفصیل هستیم، بدین معنی که نه صرف اراده باطنی و نه اراده ظاهری فاقد قصد، دارای اعتبار مطلق نیستند بلکه اعلام اراده بدلیل مستتر بودن قصد انشاء در آن، از قدرت ایجاد اعمال حقوقی برخوردار می باشد. آنچه اعلام می شود، منطبق با حقیقت لغوی وعرفی، بنای عقلاء، اصاله الاطلاق بوده و مبتنی بر اراده باطنی تلقی می شود. اعلام کننده اراده، زمینه اعتماد مخاطب را با آن فراهم می سازد، پس او حق اثبات اراده باطنی مغایر با اراده اعلامی را ندارد. اراده اعلام شده تا قرینه مغایرخاصی در بین نباشد، بطور مطلق معتبر و حاکم است. پایبندی به اراده اعلام شده، بر مبانی فقهی، مانند قاعده اقدام، لاضرر، لزوم حفظ عهد و پیمان...استوار است و از جنبه حقوقی نیز، دارای پشتوانه قانونی متقنی در حقوق ما است. چکیده عربی:یری البعض أنَّ الأعمال الحقوقیة تَنجُمُ من الإرادة الباطنیة و أنّما إعلان الإرادة یبَیِّنُ النیة الباطنیةَ فقط. حینَ التعارض بین الارادتین الظاهریة و الباطنیة، تترجَّح الإرادة الباطنیة. و لکن یعتقد مؤیدو الارادة الظاهریة بأنّها تَکَوِّنُ الأعمال الحقوقیة و لَهاثقةٌ مُطلَقة و لو لا توجَد الإرادةُ. و یحاول الباحثان بعد تفصیل الموضوع فی أنَّ الارادتین الظاهریة و الباطنیة دونَ النّیة لیستا ذات ثقة مطلقة، بل لإعلان الارادة بسبب استتارنیة الإنشاء قدرة تکوین الأعمال الحقوقیة. و ما یعلَن، یعتَبَرُ مطابقاً علی الحقیقة اللغویة و العُرفیة، کما إجماع العقلاء هو أصالة الإطلاق مُبتَنیاً علی الإرادة الباطنیة. المُعلِنُ بالإرادة یهَیؤُ المجالَ لإعتماد المخاطب علیه، فلیس له حقُّ إثبات الإرادة الباطنیة المغایرة للإرادة المُعلَنة؛ و هی معتبرةٌ و سائدةٌ إلی حین لم تکن قرینةٌ مغایرةٌ خاصةٌ لها. و الالتزام بالإرادة المعلَنة یرَکَّزُ علی المبادی الفقهیة مثل قاعدة الإقدام، و لا ضرر، و ضرورة الوفاء بالعهد. و لها رکیزةٌ قانونیةٌ متقنةٌ فی حقوقنا الایرانیة.

لطفا برای مشاهده چکیده فارسی به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.   چکیده عربی:تهدف هذه المقالة إلی دراسة النسبة بین الإرادة والفاعلیة الإلهیة فی آراء الفلاسفة المسلمین، بناءا علی هذا قام الباحث فی بادئ الأمر بدراسة الفاعلیة الإلهیة برؤیة أبی نصر محمد الفارابی و ابن سینا وذکر أدلتهما فی کون الفاعلیة الإلهیة إبداعیة بعد أن قدم مفهوم الإرادة والفاعلیة الإلهیة لغة واصطلاحا، ومن ثم قام بدارسة رؤیة شیخ الإشراق السهروردی والفاعلیة الإشراقیة من منظاره، وبالتالی تطرق لدراسة أفکار صدر المتألهین وبین الجوانب المختلفة للفاعلیة الإیجادیة (الوجودیة)، وفی نهایة المطاف أخذ الباحث رؤیة صدر المتألهین هذه عند الفلاسفة المتألهین المتأخرین إلی یومنا هذا بعین الاعتبار وقام بدراسة أفکار العلامة الطباطبائی وتقییمها حول الإرادة الإلهیة، کما ناقش الرؤیة الکلامیة عند مذهب الإمامیة حول الفاعلیة والإرادة الإلهیة. وأخیرا ألقی الباحث الضوء علی أسباب وقوع الخلافات وجذورها کما لخص الآراء المدروسة فی البحث.

چکیده فارسی:معرفت خدا برترین و بالاترین معارف است و یکی از راه های آن شناخت اسما و صفات اوست. هدف اصلی در این نوشتار بیان مقایسه آرای دو متکلم شهیر درباره اراده الهی و مسائل مربوط به آن است، از جمله اینکه آیا اراده از صفات ذات است یا فعل؟ آیا اراده عین ذات است یا زائد بر آن؟ اراده باری تعالی حادث است یا قدیم؟ مطلق است یا مقید؟ در صورت مطلق بودن، اراده و اختیار انسان چه می شود؟خواجه نصیر اراده را داعی (انگیزه) و داعی را همان علم به مصلحت می داند. از منظر وجودشناختی، اراده را از صفات ایجابی، ذاتی و بلکه عین ذات می داند. وی ضمن پذیرش اراده مطلقه الهی، انسان را دارای اختیار و آزادی در طول اراده خداوند می داند.در مقابل، اشعری اراده الهی را مستقل از دیگر صفات ذاتی از جمله علم می داند و آن را صفتی ایجابی، قدیم و قائم به ذات می شمارد. خداوند فاعل همه افعال و از جمله فعل انسان است و از این رو انسان هیچ اراده ای از خود ندارد، بلکه قدرت را خداوند در او خلق کرده و انسان آن را کسب کرده است.   چکیده عربی:معرفة الله أسمی المعارف و أرقاها، و من الطرق الکفیلة بمعرفة الله هی معرفة أسمائه و صفاته. الغایة الأساسیة التی تهدف إلیها هذه المقالة هی عقد مقارنة بین آراء متکلمضین معروفین حول الإرادة الإلهیة والقضایا المتعلقة بها، و منها: هل الإرادة من صفات الذات أم الفعل؟ و هل الإرادة عین الذات أم زائدة علیها؟ و هل إرادة الله تعالی قدیمة أم حادثة؟ و هل هی مطلقة أم مقیدة؟ و إذا کانت مطلقة کیف یمکن النظر إلی إرادة الإنسان و اختیاره؟قال الخواجة نصیر الدین الطوسی ان الإرادة هی الداعی، والداعی هو العلم بالمصلحة. و من حیث معرفة الوجود یعتبر الإرادة من الصفات الایجابیة والذاتیة، بل هی عین الذات. و هو ضمن قبوله للإرادة الإلهیة المطلقة یری ان للإنسان اختیار و حریة تقع فی طول الإرادة الإلهیة. و فی المقابل قال الأشعری إن الإرادة الإلهیة مستقلة عن الصفات الذاتیة الأخری لله و منها العلم، و اعتبرها صفة ایجابیة و قدیمة و قائمة بذاتها، و إن الله فاعل لجمیع الأفعال و منها أفعال الإنسان. و من هنا فإن الإنسان لا إرادة له، و انما الله هو الذی یخلق فیه القدرة، والإنسان مکتسب لتلک القدرة.

چکیده فارسی: معامله به قصد فرار از دین از فروع بحث کلی «دوران امر میان اراده ظاهری و باطنی» می باشد. برخلاف آن چه برخی تصور می کنند، در فقه اسلامی اراده از جایگاه بالایی برخوردار نیست. به همین دلیل فقیهان در فرایند شکل گیری معاملات و ایقاعات، نقش اراده متعاملین را بیش از هر چیز دیگر مورد توجه قرار داده اند و الفاظ و سایر وسایل اعلام اراده را به تنهایی و بدون کاشف بودن از اراده متعاملین به وجود آورنده هیچ گونه تعهدی ندانسته اند. از جمله مباحث مهمی که در مورد اراده می توان مطرح کرد بحث در مورد اراده ظاهری و باطنی در فقه و حقوق است. سؤال این است که عمل حقوقی موجودیت خویش را در مقام اثبات و در تنظیم روابط بین طرفین، از اراده ظاهری می گیرد یا از اراده باطنی؟ به عبارت دیگر کدام چهره از اراده باید ملاک قرار گیرد؟ بر اساس این تحقیق، منظور از قصد و اراده در قاعده «تبعیت عقد از قصد» قصد و اراده باطنی است. لزوم تحقق قصد به عنوان رکن مقوم و ضروری معامله، امری اجتناب ناپذیر است. پس مقصود ما از تبعیت، صرفاً تبعیت ثبوتی معامله از قصد نیست، بلکه منظور این است که این تبعیت به صورت اثباتی است. این پژوهش نیز به شیوه مطالعه تطبیقی و کاربردی و رویکردی تحلیلی و توصیفی، به بررسی ابعاد موضوع می پردازد. چکیده عربی: إن صفقة الفرار من الدین هی مناقشة عامة حول «عصر الشؤون بین الإرادة الباطنیة و العاطفیة». على عکس ما یعتقده البعض، فی الفقه الإسلامی، لن یکون له مکانة عالیة. لهذا السبب، لاحظ الفقهاء فی عملیة تشکیل المعاملات و النقابات دور المحاورین أکثر من أی شیء آخر، و لا ینظرون فی الکلمات و الوسائل الأخرى لإعلان الوصیة وحدها و دون الکشف عن إرادة المحاورین لإنشاء أی التزام. من بین المناقشات المهمة حول الإرادة مناقشة الإرادة الظاهرة و الوجودیة فی الفقه و القانون. و السؤال هو، هل یحدد الإجراء القانونی وجوده کدلیل و فی تنظیم العلاقات بین الطرفین، من الإرادة الواضحة أو من الإرادة الداخلیة؟ أی شخص آخر من الإرادة هو أن یعتبر واحدًا من الآخر؟ وفقًا لهذا البحث، فإن النیة والإرادة فی قاعدة «الالتزام بالزواج من النیة» هی نیة و إرادة العالم الداخلی. ضرورة تحقیق النیة کجزء ضروری و ضروری للمعاملة أمر لا مفر منه. لذلک، فإن هدفنا من الالتزام لیس مجرد التزام ثابت بمعاملة النیة، ولکن یعنی أن هذا الالتزام إیجابی. یتناول هذا البحث أیضًا أبعاد الموضوع فی دراسة مقارنة و تطبیقیة و نهج تحلیلی وصفی.

چکیده فارسی:یکی از مساله های مهم و مرتبط با اراده الهی، عمومیت اراده است. صدرالمتالهین اراده خداوند را فراگیر می داند و عینیت صفات با ذات، قاعده «بسیط  الحقیقه» و تبیین ویژه وی از علیت، مبانی این دیدگاه او به شمار می روند. یکی از مهم ترین چالش های این نظریه، ناسازگاری آن با برخی آیات و روایات و نیز اختیار داشتن انسان است. ملاصدرا در پاسخ به این اشکالات، گاه بر اساس نظر مشهور مشی کرده است؛ اما با تامل بیشتر می توان دیدگاه ویژه او را دراین باره، که مبتنی بر نوعی وحدت وجود است، به دست آورد. چکیده عربی: من القضایا المهمة والمتّصلة بالارادة الالهیة، عمومیة الارادة. صدر المتألّهین یعتبر ارادة الله شاملة ومن اسسها عینیة الصفات مع الذات، وقاعدة بسیط الحقیقة، وتبیینه الخاص للعلیة. أهم المؤاخذات التی تواجه هذه الاطروحة تعارضها مع بعض الآیات القرآنیة والاحادیث الشریفة وکذلک ما لدی الإنسان من حریة واختیار. وقد سار الملا صدرا أحیاناً علی اساس الرأی المشهور فی الرد علی هذه المؤاخذات. ولکن عند امعان النظر ندرک انه فی واقع الحال یطرح رؤیته الخاصة فی هذا المجال وهی رؤیة قائمة علی نوع من وحدة الوجود.

برخی از دیدگاه ها در فقه و حقوق، تعیین مدت خیار شرط را محدود به زمان خاص می دانند و همیشگی بودن مدت را ممنوع اعلام کرد اند. نوشتار حاضر با روش توصیفی تحلیلی به این پرسش پاسخ می دهد که گستره زمانی خیار شرط با توجه به اصل آزادی و حاکمیت اراده متعاملین در مذاهب فقهی و حقوق ایران چیست؟ نتایج تحقیق بیان می کند بر اساس پیروی از رضایت متعاملین و در پرتو اصل حاکمیت اراده، مدت خیار شرط محدودیت زمانی ندارد و می توان زمانی طولانی را برای خیار شرط در نظر گرفت. این دیدگاه همگام با مشهور فقهای امامیه، قانون مدنی و مذهب حنفی است. مواردی که مدت مجهول است در صورتی که در آن تسامح عرفی می شود، پذیرفتنی است؛ همچنین در صورتی که امکان تعیین موارد مجهول توسط عرف و شرع وجود داشته باشد، به مدت زمان تعیین شده توسط عرف و شرع رجوع می شود. بر اساس اصل حاکمیت اراده، جعل خیار فسخ همیشگی را می توان پذیرفت و چنین امری بر خلاف مقتضای عقد نیست. این نظر مورد پذیرش مشهور امامیه، قانون مدنی و مذهب مالکی است. در صورت اطلاق نیز مدت خیار شرط به سه روز تخصیص می یابد. این ضابطه مبتنی بر رویکرد مشهور امامیه است. چکیده عربی الدراسة التطبیقیة لنطاق الزمن لشرط الخیار حسب سیادة الإرادة فی المذاهب الفقهیة والقانون فی إیران المستخلص بعض الآراء فی الفقه والقانون تعتبر تحدید مدة خیار الشرط مقتصرًا علی وقت محدد وتحرم دوام هذه المدة. یقدم هذا البحث إجابة علی هذا السؤال بالاعتماد علی منهج وصفی تحلیلی: ما هو نطاق الزمن خیار الشرط بناءً علی مبدأ حریة وسیادة الإرادة لطرفی الإتفاق فی المذاهب الفقهیة والقوانین فی إیران؟ تظهر نتائج هذا البحث أنه وفقًا لامتثال الأطراف المتعاملة وحسب مبدأ سیادة الإرادة، فإن مدة خیار الشرط لیست محدودة زمنیًا، ویمکن اعتبار مدة طویلة خیار الشرط. هذا الرأی یکون مشهور فقهاء المذهب الإمامی والقانون المدنی والمذهب الحنفی. الحالات التی تکون فیها المدة مجهولة، یمکن قبولها إذا کان هناک تسامح معروف، کما یمکن تحدید مدد زمنیة للحالات الغیر معروفة وفقًا للعرف والشریعة إذا کان ذلک ممکنًا. بناءً علی مبدأ سیادة الإرادة، یمکن أیضًا قبول جعل خیار الفسخ دائمًا، وهذا لا یتعارض مع جوهر العقد. إنه مشهور فقهاء المذهب الإمامی والقانون المدنی والمذهب المالکی. فی حالة الإعلان عن الخیار، یتم تخصیص مدة زمنیة خیار الشرط تبلغ ثلاثة أیام. هذا القانون مبنی علی منهج مشهور فقهاء المذهب الإمامی. الکلمات الرئیسیة مدة شرط الخیار مبدأ سیادة الإرادة شرط غیر معروف دائمیة الخیار

چکیده فارسی: اراده یکی از مهمترین صفات انسان است. بین متکلمین و فلاسفه اسلامی در تفسیر اراده انسان و مبدئیت آن برای افعالش دیدگاه های گوناگونی وجود دارد. این نوشتار به روش توصیفی تحلیلی دیدگاه فخر رازی و ملاصدرا در باره حقیقت اراده انسان و مبدئیت آن برای افعالش را واکاوی کرده و به این نتیجه دست یافته است که از نگاه آنان، اراده انسان کیفی نفسانی بوده و تصدیق به وجود آن بدیهی است. فخر رازی با این که چند دلیل عقلی و نقلی برای اثبات استناد افعال انسانی به اراده الهی و عدم تأثیر اراده انسان در این افعال اقامه کرده است لیکن تفسیر بزرگان اشاعره از نظریه کسب را بر نتابیده و تفسیر جدیدی از این نظریه ارائه کرده که در آن، علاوه بر این که همه چیز ازجمله فعل انسان به خداوند استناد دارد، قدرت و داعی انسان نیز در انجام فعلش تأثیرگذار است. ازاین رو، میان این دو مطلب ناسازگاری دیده می شود و دیدگاه وی در باره مبدأیت اراده انسان در فعلش گویا نیست. ملاصدرا فقط نظریه امر بین الامرین را مبین رابطه صحیح اراده الهی و اراده انسانی در این افعال دانسته است. بر این اساس، خداوند فاعل حقیقی فعل انسان بوده و اراده انسان نیز هر چند علت معدّ و واسطه ظهور اراده الهی در این فعل است، لیکن این اراده به طور حقیقی در فعل انسان اثر گذار است. چکیده عربی: الإرادة واحدة من أهمّ صفات الإنسان. هنالک آراء شتّى لدى المتکلمین والفلاسفة المسلمین فی تفسیرهم لارادة الإنسان وکونها منطلقاً لأفعاله. یعتمد هذا البحث الاسلوب الوصفی والتحلیلی لاستطلاع رأی الفخر الرازی والملا صدرا فی حقیقة ارادة الإنسان وجعلها مصدراً لأفعاله. وتوصل من خلال ذلک الى نتیجة وهی أن ارادة الإنسان من وجهة نظرهما کیفیة نفسیة والتصدیق بوجودها بدیهی. ساق الفخر الرازی عدداً من الأدلّة العقلیة والنقلیة لاثبات استناد أفعال الإنسان الى الإرادة الإلهیة وعدم تأثیر ارادة الإنسان فی هذه الأفعال، غیر أنه لم یکتف بتفسیر کبار الأشاعرة لنظریة الکسب، وطرح تفسیراً جدیداً لهذه النظریة، التی یذهب فیها الى القول إن کل شیء ومن ذلک فعل الإنسان یعود لإرادة الله، هذا اضافة الى أن قدرة الانسان ودوافعه لها تأثیرها فی أداء فعله أیضاً. وهنا یُلاحظ وجود تعارض بین هذین الأمرین، ورأیه فی ما یتعلق بکون ارادة الإنسان مصدراً لفعله غیر واضح. هذا فی حین یذهب الملا صدرا الى الأخذ بنظریة الأمر بین الأمرین فقط، ویرى أنها مبین للعلاقة الصحیحة بین الإرادة الإلهیة والإرادة الإنسانیة فی هذه الأفعال. وعلى هذا الأساس فإن الله هو الفاعل الحقیقی لفعل الإنسان، وأما ارادة الإنسان فهی وإن کانت علّة وواسطة لظهور الإرادة الإلهیة فی هذا الفعل، لکن هذه الإرادة بشکل حقیقی مؤثرة فی فعل الإنسان.

چکیده فارسی:اسماء و صفات الهی هر یک فصلی از معرفت را به روی جویندگان حقیقت می گشایند. از جمله صفاتی که قرآن و روایات بر آن تاکید و می توان گفت عقل بر آن حکم می کند، صفت اراده است. نوشتار پیش رو به تحلیل داده های نقلی و عقلی در تبیین صفت مشیت و اراده الهی در حوزه شیعه تا پایان مدرسه قم پرداخته است. سعی شده است با چینشی تاریخی تطور سیر دریافت از این مساله در این دوره زمانی نشان داده شود. از این رو نخست بررسی معنای لغوی و قرآنی آن انجام و آنگاه دیدگاه های اهل حدیث، معتزله و اشعری را مرور نموده است و سپس به دیدگاه متکلمین دوره حضور بویژه هشام بن حکم و محدثین کلامی مکتب قم با محوریت و مقایسه سه کتاب محاسن، کافی و توحید پرداخته است و در نگاهی کلان به این مطلب رهنمون شده است که تنظیم مدار صفت اراده در منظومه کلامی با توجه به پرسشهای جدید، تبیین از چیستی اراده و مشیت را دست خوش دگرگونی و تحول و در رفتار محدثین زمینه ساز گزینش و چینش خاص روایات نموده است.   چکیده عربی:تفتح کل من الأسماء والصفات الإلهیة بابا جدیدا فی المعرفة أمام طلاب الحقیقة. صفة الإرادة من جملة الصفات التی قد نص علیها القرآن الکریم والروایات ویمکن القول بأن العقل هو الذی یحکم الإرادة. یتعرض البحث الحاضر إلی تحلیل المعطیات العقلیة والنقلیة فی تعریف صفة المشیئة والإرادة الإلهیة عند الشیعة حتی نهایة أیام مدرسة قم. ویحاول البحث عبر ترتیب تأریخی، تبیین مراحل تطور هذه المسئلة فی الفترة الزمنیة تلک. وعلیه تطرق البحث أولا إلی دراسة المعنی اللغوی والقرآنی لهتین الصفتین ثم استعرض آراء أهل الحدیث والمعتزلة والأشاعرة حولهما و بعد ذلک تطرق إلی آراء متکلمی فترة حضور الأئمة (علیهم السلام) (ما قبل الغیبة الکبری) خصوصا هشام ابن الحکم والمحدثین المتکلمین من مدرسة قم من خلال ثلاثة کتب هی محاسن البرقی والکافی للکلینی وتوحید الصدوق والمقایسة بینها. فتوصل البحث خلال رؤیة شاملة إلی أن تعریف صفة الإرادة ضمن المنظومة الکلامیة عبر طرح التساؤولات الجدیدة، قد أدی إلی تغییر الرؤیة حول حقیقة الإرادة والمشیئة ومهد الأرضیة لاعتماد طریقة خاصة فی انتقاء وتبویب الأحادیث من قبل المحدثین.

چکیده فارسی:سقراط بر این باور بود که میان معرفت و فعل اخلاقی، هیچ شکافی وجود ندارد، چراکه معرفت انسان، موجب تحقق فعل می شود. ارسطو ضمن انتقاد از این نگره سقراط، علت شکاف میان معرفت و فعل اخلاقی را ضعف اراده می دانست. ابن سینا نیز برخلاف سقراط، معرفت را شرط کافی فعل در نظر نمی گرفت، اما برخلاف ارسطو، تاثیر میل بر اراده را هم علت شکاف میان معرفت و فعل اخلاقی نمی دانست، بلکه از نظر او، اراده ناشی از معرفت عقلانی، موجب تحقق فعل اخلاقی می شود. وی در تبیین مساله شکاف میان معرفت و فعل اخلاقی، چندین علت درونی و بیرونی را برمی شمرد که مانع از تحقق معرفت عقلانی در انسان می شوند. بنابراین اگر معرفت بر پایه سستی نظیر وهم و خیال ابتنا داشته باشد و از جنس عقل نباشد، فعل تحقق نمی یابد و اگر هم تحقق یابد، غیراخلاقی است. علاوه بر این، ابن سینا با تفسیر عقلی از آیات و روایات، بر گفته های خویش شاهد می آورد و درنهایت معتقد می شود که عواملی نظیر عبادت حقیقی، حاکمیت عقل بر سایر قوا و تحقق معرفت یقینی، موجب رفع شکاف میان معرفت و فعل اخلاقی می شوند. چکیده عربی:لا یری سقراط أیة فجوة بین المعرفة الأخلاقیة والفعل الأخلاقی؛ وذلک لأن معرفة الإنسان، تؤدی الی تحقیق الفعل. انتقد ارسطو فکرة سقراط هذه، وکشف أن السبب فی الفجوة والفاصل بین المعرفة الأخلاقیة والفعل الأخلاقی هو ضعف الإرادة. وذهب ابن سینا أیضاً فی اتجاه مخالف لما ذهب الیه سقراط، واعتبر ان المعرفة لیست شرطاً کافیاً للفعل؛ ولکنه قال علی عکس ما قاله ارسطو، ولم یقرّ بصحة تأثیر الرغبة فی الإرادة وانها السبب فی وقوع الفاصل بین المعرفة والفعل الأخلاقی؛ وانما یری أن الإرادة الناتجة عن المعرفة العقلانیة، تفضی الی تحقیق الفعل الأخلاقی. وقد طرح عدة أسباب داخلیة وخارجیة لتبیین مسألة الفاصل بین المعرفة والفعل الأخلاقی باعتبارها مانعة من تحقیق المعرفة العقلانیة لدی الإنسان. وعلی هذا الأساس إن کانت المعرفة مبنیة علی أساس رخوٍ کالوهم والخیال ولم تکن من سنخ العقل، فهی لا تنتج فعلاً، بل حتی لو انتجته سیکون فعلاً غیرأخلاقی. وفضلاً عن ذلک انتهی ابن سینا ـ حسب قوله ـ من خلال تفسیر عقلی للآیات والروایات، الی الإتیان بشاهد، جعله فی نهایة الأمر یعتقد أن عوامل مثل العبادة الحقیقیة، وتحکّم العقل بسائر القوی وبلوغ المعرفة الیقینیة، تؤدی الی إزالة الفجوة الفاصلة بین المعرفة والفعل الأخلاقی.