یکی از چارچوب های تحلیلی که برای ارزیابی یکپارچه منابع آب مورداستفاده قرار می گیرد چارچوب حسابداری آب است. نظام حسابداری آب به عنوان ابزاری برای سازمان دهی و ترکیب داده های گردآوری شده از منابع مختلف به منظور تدوین یک سیستم اطلاعاتی و فراهم نمودن امکان ارزیابی یکپارچه سیستم های منابع آب از طریق پیوند بین داده های فیزیکی و اقتصادی معرفی می شود. در این تحقیق برای محدوده مطالعاتی دشت عجب شیر با استفاده از چارچوب SEEA-W به تدوین حساب های آب مربوط به منطقه متناظر با سال های 1385 و 1395 پرداخته شده و به عنوان کاربردی از خروجی های این حساب ها، با استخراج نشانگرهای ابعاد مختلف منابع آب، اقتصادی و اجتماعی به ارزیابی یکپارچه امنیت آبی محدوده پرداخته شده است. با توجه به نشانگرهای بعد منابع آب بخش کشاورزی با بیش از 96 درصد مصرف آب بیشترین تأثیر را در تشدید تنش آبی محدوده دارد. با توجه به نشانگر شدت مصرف آب در سال های 1385 و 1395 با مقایسه میزان منابع آب موجود و مصرف شده، ناپایداری کامل در محدوده وجود دارد. سهم سرانه منابع آب تجدید پذیر این محدوده از 835 مترمکعب به ازای هر نفر در سال 1385 به 1179 مترمکعب به ازای هر نفر در سال 1395 افزایش یافته است این موضوع عمدتاً به دلیل کاهش 17% جمعیت در سال 1395 نسبت به سال 1385 و سپس به دلیل کاهش خروجی به دریاچه ارومیه و مهار سیلاب ها در اثر بهره برداری از سد قلعه چای و انتقال بیشتر آب از خارج محدوده (طرح زرینه رود) بوده است. تغییرات حاشیه ای بهره وری اقتصادی آب در بخش کشاورزی نشان می دهد که نیروی محرکه قوی اقتصادی در بخش کشاورزی در محدوده مطالعاتی عجب شیر باعث می گردد که در این محدوده توجه زیادی به منافع کوتاه مدت در بخش کشاورزی بشود و نسبت به منافع استراتژیک منابع آب بی توجه باشند. علی رغم کاهش روند مصرف آب در بخش خدمات و ثابت بودن مصرف آب در صنعت، افزایش درآمد بخش خدمات و صنعت منجر به افزایش بهره وری اقتصادی آب در این بخش ها شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

شناخت صحیح منابع آب به منظور مدیریت آب های سطحی و زیرزمینی به عنوان دو سیستم تفکیک ناپذیر، امری مهم است. در این مطالعه با بررسی سری زمانی متغیرهای اقلیمی (بارش)، هیدرولوژیک (جریان و مصرف از منابع آب زیرزمینی) و تراز سطح ایستابی، ارتباط پارامتر ها با یکدیگر و با نوسان سطح ایستابی بررسی شد. به منظور شناخت این ارتباط، ابتدا ماتریس همبستگی اسپیرمن برای متغیرها تشکیل شد. بین بارش و دبی با سطح تراز ارتباط مستقیم، و بین مصارف آب زیرزمینی با سطح تراز ارتباط معکوس دیده شد. سپس با بررسی نمودار همبستگی متلاقی دو متغیر بارش و جریان با تراز سطح ایستابی، ارتباط تاخیری آنها مشخص شد. نتایج حاکی از آن بود که بارش با تراز سطح ایستابی با یک تاخیر، دبی با تراز سطح ایستابی به صورت همزمان و مصرف با سطح ایستابی با دو تاخیر زمانی بیشترین ارتباط دینامیکی در دشت عجب شیر داشته است. در نهایت رابطه رگرسیونی بین متغیرها با تراز سطح ایستابی به دست آمد.

مقدمه: امروزه مدیریت جامع و یکپارچه آب به ویژه در مناطقی که با محدودیت های نسبی منابع آب مواجه هستند به عنوان یک ضرورت اجتناب ناپذیر پذیرفته شده است و پیشگام اصلی این مدیریت مدل سازی سیستم منابع آب است. روش­: در این پژوهش نیز با استفاده از مدل WEAP نوسانات سطح جریان آبخوان های رودخانه زرینه رود در حوضه آبریز عجبشیر که در جنوب  شرقی دریاچه ارومیه برای یک دوره 15ساله (1995 تا 2009 میلادی) واسنجی و اجرا گردید. همچنین سناریوهایی با توجه به طرح های در دست مطالعه و اجرا که عبارت از طرح تغذیه مصنوعی دشت عجبشیر و طرح انتقال آب از زرینه رود به دشت عجبشیر (موسوم به طرح شهید کاظمی) می باشد در نظر گرفته شد. همچنین در تدوین برخی سناریوها اقدامات مدیریت مصرف (اجرای سیستم آبیاری تحت فشار در تمامی اراضی کشاورزی دشت هرچند ممکن است کاملأ عملی نباشد) نیز در نظر گرفته شده است و در کل سناریوها فرض شده دشت ممنوعه بماند. یعنی اینکه در سناریوها اضافه برداشت از آب زیرزمینی اعمال نشده است. هم چنین در تمام سناریوها شرایط خشکسالی در دوره شبیه سازی در نظر گرفته شده است. یافته­ ها: نتایج حاکی از آن است که بیلان آب زیرزمینی دشت عجب شیر بسیار منفی است و در صورت بهره برداری با روند کنونی، دشت عجب شیر ذخیره آب زیرزمینی خود را در یک دوره 30 ساله از دست می دهد. سناریوهای مختلفی مورد بررسی قرار گرفت و نتایج نشان داد که به منظور تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی دشت عجب شیر، کاهش برداشت از طریق برنامه های مدیریت مصرف و کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی دشت از طریق انتقال آب از رودخانه زرینه رود (موسوم به پروژه سد شهید کاظمی) مورد نیاز است. نتیجه ­گیری: با بررسی نتایج حاصل از سناریو ها به این نکته خواهیم رسید که جهت جلوگیری از بروز افت سطح آب زیرزمینی و ایجاد کسری ذخیره مخرن آب زیر زمینی ، ضرورت دارد حفر چاه و هرگونه توسعه بهره برداری از منابع آب زیرزمینی در منطقه صورت نگیرد. همچنین به منظور حفظ منابع آبی می باید بدون اینکه از تخصیص آب به بخش کشاورزی بکاهیم، با بالا بردن میزان بهره وری آب در کل منطقه بر مبنای راهکارهای مدیریت بهینه ی منابع آبی، تولید ناخالصی داخلی منطقه را بهبود بخشید که این امر مستلزم رویکردی جامع نگر در مدیریت عرضه و تقاضای آب می باشد.

برداشت بیش از اندازه از آب های زیرزمینی و کاهش نزولات جوی در سال های اخیر، سبب افت سطح این آب ها شده است. بنابراین، لازم است با مدیریت بهینه، از واردآمدن خسارت به آن جلوگیری شود. هدف از این پژوهش، بررسی اثر افزایش راندمان آبیاری بر نوسانات سطح آب زیرزمینی آبخوان دشت عجب شیر است. با کمک نرم افزار Visual MODFLOW 3.1، آبخوان منطقه شبیه سازی شد. از آمار مهر 1383 برای واسنجی مدل در شرایط ماندگار و از دوره آماری مهر 1378 تا شهریور 1384، برای واسنجی مدل در شرایط غیرماندگار استفاده شد. در نهایت، سطح آب زیرزمینی و بیلان آبخوان در دو حالت ادامه روند کنونی روش آبیاری (ثقلی) و تغییر سیستم های آبیاری به تحت فشار برای دوره زمانی پاییز 1384 تا تابستان 1400 پیش بینی شد. بر اساس نتایج، با ادامه روند کنونی آبیاری، بیلان آبخوان در انتهای دوره زمانی پیش بینی، 2.43-میلیون مترمکعب در سال خواهد بود. با تبدیل سیستم های آبیاری سنتی به تحت فشار و افزایش راندمان آبیاری، این مقدار  3.99میلیون مترمکعب در سال به دست آمد (3.23 میلیون مترمکعب در سال افزایش). همچنین بر اساس نتایج، با تغییر سیستم های آبیاری، سطح آب زیرزمینی دشت عجب شیر در انتهای دوره زمانی پیش بینی، به طور متوسط 4.63 متر افزایش خواهد یافت.

منابع آب زیرزمینی، بزرگترین ذخیره قابل دسترس آب شیرین در کره زمین را تشکیل می دهند. اما با توجه به محدودیت آن ها و افزایش میزان مصرف دیری نخواهد گذشت که جهان با بحران کمبود آب مواجه خواهد شد. این وضعیت برای کشور ایران به دلیل اقلیم خشک و بیابانی هشداردهنده تر است. بر اساس گزارش وزارت نیرو در سال 1386، سالانه 4.8 میلیارد مترمکعب اضافه برداشت از منابع آب زیرزمینی در سطح کشور وجود دارد. سفره آب زیرزمینی دشت عجب شیر که از مناطق مهم کشاورزی استان آذربایجان شرقی می باشد، با مشکل کمبود و تراز منفی سطح آب زیرزمینی مواجه است. بنابراین مطالعه چگونگی مصرف کارآمد و مدیریت صحیح منابع آب زیرزمینی آن ضروری است. مدیریت بر اساس هزینه استخراج یکی از متداول ترین روش های مدیریتی در برداشت آب از منابع زیرزمینی است. در این نوع مدیریت تا جایی از منابع آبی استفاده می شود که هزینه نهایی با سود نهایی برابر شود. با اجرای چنین مدیریتی برای دشت عجب شیر، میزان استخراج آب در طول زمان از منبع زیرزمینی این منطقه تعیین گردید. نتایج حاکی از آنست که به دلیل وضعیت بحرانی این دشت، با روند فعلی حدود 8 سال دیگر می توان از این سفره آب برداشت کرد اما پس از آن سفره زیرزمینی با لایه شور مواجه خواهد شد و قابل بهره برداری نخواهد بود. به این ترتیب صرفه جویی در مصرف آب و جایگزین کردن منابع آبی جدید برای مصرف در بخش کشاورزی موجب بازسازی سفره و بهبود بخشیدن به وضع آن خواهد شد.