فعالیت های معدنکاری و کارخانه های فرآوری مواد معدنی یکی از منابع اصلی آلودگی خاک به فلزات سنگین محسوب می شوند. در این پژوهش 65 ایستگاه اطراف کارخانه فرآوری سرب و روی معدن ایرانکوه و روستای مجاور آن نمونه برداری شد. پس از جدا کردن ذرات زیر63 میکرون و آماده سازی خاک های سطحی به روش هضم اسیدی، غلظت کل فلزات سرب، روی، آهن، منگنز، مس و کادمیوم اندازه گیریشد. همچنین میزان مواد آلی و کربنات در خاک های مورد مطالعه با روش های احتراق خشک تعیین گردید. جهت ارزیابی میزان آلودگی در اطراف کارخانه و روستای مجاور از شاخص های قابل اعتماد سنجش آلودگی از قبیل شاخص های ضریب غنی سازی، انباشت ژئوشیمیایی، درجه آلودگی اصلاح شده و ریسک اکولوژیک استفاده شد. تحلیل آماری داده ها به کمکآنالیز خوشه ایو جدول ضریب همبستگی انجام گرفت. به علاوه برای پهنه بندی کیفی توزیع مکانی فلزات در محدوده مورد بررسی از روش کریجینگ معمولی استفاده گردید. خاک های اطراف کارخانه به شدت به فلزات سرب، روی و کادمیوم آلوده بودند و در روستای مجاور کارخانه هر چند میزان آلودگی نسبت به محدوده اطراف کارخانه کاهش یافت ولی خاک های سطحی آن همچنان نسبت به فلزات سرب، روی و کادمیوم آلودگی داشتند. بر اساس نتایج جدول ضریب همبستگی و آنالیز خوشه ای، در اطراف کارخانه همبستگی سرب، روی و کادمیوم معنادار و بیش از 5/0 بوده و در یک خوشه قرار گرفتند و در روستای مجاور سرب، روی، کادمیوم و کربنات همبستگی در یک خوشه قرارگرفته و همبستگی معنا دار و بالای 5/0 داشتند.

منطقه پیرکوه بخشی از البرز غربی است و رخنمون های این منطقه غالبا دنباله های آتشفشانی- رسوبی پالئوژن است که با نفوذی های متعددی قطع شده اند. بعضی از این نفوذی ها ترکیب مونزوگابروئی، مونزونیتی و گرانیتی با بافت های معمول دانه ای یا پورفیری دارند. هماهنگی چشمگیر میان الگوهای REE به دست آمده از این سنگ ها نظیر غنی شدگی بیشتر LREE نسبت به HREE، الگوی تخت HREE، بیهنجاری منفی Eu، شیب تند LREE و کند MREE گواه بر این است که خاستگاه آن ها یکی است. خصلت متاآلومین، وجود دیوپسید نورماتیو، حضور کلینوپیروکسن به عنوان کانی مافیک اصلی در همه گروه ها (حتی سنگ های گرانیتی) و همراه با بیوتیت، نبودن برونبوم های دگرگون و سرشار از میکا، مقادیر نسبی بالای Na2O، رفتار Al، Ga و Y و نسبت وزنی K2O/MgO، دامنه تغییرات درصد وزنی SiO2، نسبت K2O/Na2O پائین، غنی شدگی LREE نسبت به HREE همگی مبین ماهیتI برای این نفوذی ها و رفتار عنصر Zr نسبت به SiO2 (افزایش در ترم های حد واسط و کاهش در ترم های فلسیک تر) بیانگر غیراشباع بودن ماگمای اولیه از لحاظ Zr به دلیل دمای بالاست. بنابراین نفوذی های منطقه پیرکوه در زمره گرانیت های نوع I با دمای بالا قرار دارند (رفتار مشابه عناصر Ba،Ce  و  Yنیز تائید کننده این مدعاست). در عین حال الگوی REE و موقعیت داده های مربوط به سنگ های نفوذی منطقه پیرکوه در نمودارهای جدا کننده، نشان می دهند که آن عوامل به موقعیت قوس (VAG) قاره ای وابسته اند.

محدوده اکتشافی بیدستر در باخترکوه آتشفشان تفتان و در فاصله 100 کیلومتری جنوب، جنوب شرق زاهدان و 65 کیلومتری شمال غرب خاش واقع شده است.در عملیات اکتشاف ژئوشیمی و زمین شناسی صورت گرفته دو محدوده جداگانه به صورت شبکه 100×50 متر (شبکه کوه مادوفتی) و شبکه 100×100 متر (شبکه دره بیدستر)، به وسعت تقریبی کل 8.33 کیلومترمربع با تعداد 641 نمونه ژئوشیمی خاک طراحی شد. نمونه ها از افق B خاک و با سایز (+80 و -60) برداشت شدند. از این تعداد، 410 عدد در بخش شمالی و 231 نمونه در بخش جنوبی می باشد.نمونه های برداشت شده از خاک و نمونه های برداشت شده از بخشهای مینرالیزه پیش از ارسال به آزمایشگاه Amdel استرالیا در آزمایشگاه کانساران بینالود مرحله آماده سازی را پشت سر گذارده اند. آماده سازی در مورد نمونه های سنگ شامل مراحل خردایش و آسیاب (تا مرحله 200 مش) و در مورد نمونه های خاک فقط مرحله آسیاب می باشد. روش آنالیز برای عناصر مختلف در مجموعه ICP-MS و ICP-OES قرار دارند.روش های گوناگونی از دیدگاه فرآیند داده پردازی در معرفی و جداسازی مناطق ناهنجار از محدوده های زمینه وجود دارد. این روش ها را می توان مبتنی بر بررسی های ساده (بر اساس پارامترهای آماری توزیع) یا تجزیه و تحلیل های پیچیده (بر اساس ساختار فضایی داده) استوار کرد.در این بررسی روش تخمین مقادیر بر ساختار ژئواستاتیستیک استوار بوده که شرح و مزایای آن در تعریف روش کریجینگ و در ابزار قدرتمند آن (واریوگرام) آورده شده است.در نهایت این روش تخمین با اعمال واریوگرام اساس ترسیم نقشه های ناهنجاری عناصر مختلف گردید و بخش پیشنهادی در غرب شبکه شمالی برای مرحله بعدی اکتشاف، مشخصا برای عناصر طلا، مولیبدن، ارسنیک و آنتی موان مشخص شد.

تحقیق حاضر با هدف ﻣ ﻨ ﺸ ﺄ یابی و تعیین مناسب ترین روش درون یابی فلزات روی، مس و آهن در رسوبات سطحی محدوده پناهگاه حیات وحش شادگان جهت مکان یابی نواحی آلوده انجام گردید. جهت تعیین غلظت کل و قابل دسترس زیستی این عناصر در رسوبات سطحی و دستیابی به الگوی توزیع مکانی صحیح آلاینده ها بر مبنای غلظت کل و ﻣ ﻨ ﺸ ﺄ آنها، نمونه برداری از 160 ایستگاه در سه بخش شمالی (آب شیرین)، میانی (لب شور) و جنوبی (آب شور) پناهگاه حیات وحش شادگان از لایه سطحی 0-5 سانتیمتری رسوبات در خرداد و آبان سال 1393 بعلت باتلاقی بودن بعضی از نواحی تالاب و عدم امکان دسترسی به این نواحی انجام پذیرفت. غلظت کل فلزات در رسوب سطحی با روش direct aqua regia و مقادیر آنها در فازهای ژئوشیمیایی رسوب با استفاده از روش استخراج پی در پی 4 مرحله ای آنالیز گردید، ضمن آنکه درون یابی و مدل سازی تغییرات مکانی غلظت فلزات در رسوبات منطقه از طریق روش های کریجینگ معمولی، توابع پایه شعاعی (اسپلاین) و وزن دهی معکوس فاصله در محیط Arc GIS ترسیم گردید و دقت آنها با استفاده از معیارهای خطاگیری RMSE و MAE مقایسه و مناسب ترین روش انتخاب گردید. نقشه های پراکنش غلظت عناصر روی و مس با استفاده از کریجینگ معمولی با مدل نمایی برای روی و مس و با روش وزن دهی معکوس فاصله برای آهن تهیه شدند. نتایج تجزیه و تحلیل ژئوشیمیایی رسوبات نشان داد که میانگین غلظت کل فلزات مس، روی و آهن به ترتیب 86/22، 20/55 و 01/25979 میکروگرم بر گرم وزن خشک بدست آمدند که بخش طبیعی نسبت به غلظت کل، بیش از 89 درصد و بخش انسان ساخت بیش از 10 درصد میزان کل تمام عناصر مورد بررسی را در رسوبات ایستگاه های مورد مطالعه به خود اختصاص داد. بعلاوه میزان عناصر در فاز تبادلی کمتر از 3 درصد بدست آمد که قابل اغماض شناخته شد. از سوی دیگر، تجزیه و تحلیل نقشه پهنه بندی فلزات سنگین بر اساس تفکیک شیمیایی آنها نشان داد که بالاترین میزان دسترسی زیستی روی در بخش های شمالی، غربی و جنوبی اتفاق افتاده است و برای مس و آهن نیز این انباشتگی به ترتیب بیشتر در بخش غربی برای مس و بخش های میانی و شمالی برای آهن قابل مشاهده می باشد.

نطقه اکتشافی طلا-تنگستن تاریک دره، در شمال شرقی ایران و در مرز زون ساختاری ایران مرکزی وکپه داغ قرار دارد. توده گرانیتوئیدی تربت جام مهم ترین جلوه ماگماتیسم منطقه است که با روندی شمال باختری-جنوب خاوری در نهشته های شیلی زغال دار، سیلتستونی و ماسه سنگی سازند میانکوهی با سن تریاس، نفوذ و آن ها را در اطراف و تا فواصل چند ده متر به هورنفلس تبدیل کرده است. بررسی کانی های سنگین در منطقه منجر به شناسایی کانی های طلا، شئلیت، آرسنوپیریت، مالاکیت، باریت، جاروسیت، هماتیت، مگنتیت، اسپیکولاریت، گالن، پیریت، گارنت شد. برداشت های ژئوشیمیایی رسوب های رودخانه ای نیز بی هنجاری هایی از عناصر As, Bi, Cu، Co، W، Fe، Ti را آشکار نموده و همبستگی مثبت و معنی دار طلا با عناصر As, Bi, Cu را نشان داده است. کاوش های بعدی روی نمونه برداری از خاک های برجای پیرامون توده های نفوذی متمرکز و با تعیین پارامترهای آماری توزیع عناصر و با برازش داده های لگاریتمی، و استفاده از نتایج آن ها، حدود آستانه بی هنجاری و مقادیرکمی بی هنجاری های ممکن و احتمالی تعیین شدند. در بخش آمار چند متغیره و تحلیل عاملی مجموعه همبسته عناصر   As, Cu, Au, Co, Fe, Mn, Ti, (W, Sb) رابطه معنی دار و آینه تمام نمایی از کانی سازی طلا دراین منطقه دیده می شود. با بررسی های انجام شده و یافته های وابسته به کانی های سنگین، رسوب آبراهه ای و خاک، همگونی جالب توجه این محیط ها در نمایش ناهنجاری های عناصر As, Au و تا حدودی Cu به دست آمد. مهم ترین نتایج در نقشه هاله های پراکندگی دومین عنصر طلا و ردیاب های آن، همچون As, Bi, Cu و نقشه تحلیل عاملی (F1) و معیار جمعی (Ad)، موید حضور و پتانسیل بالای منطقه تاریک دره از دیدگاه طلاست. 

مطالعه حاضر ارتباط هیدرولیکی آبخوان ساحلی دشت آذرشهر و دریاچه ارومیه را با روش های ژئوشیمیایی و مدلسازی ژئوشیمیایی بررسی نموده است. بدین منظور اقدام به نمونه برداری از آب زیرزمینی منطقه گردیده و نتایج آنالیز این نمونه ها با آب دریاچه از نظر عناصر اصلی مقایسه گردید. سپس دیاگرامهای ژئوشیمیایی و اندیس های رایج برای بررسی نفوذ آب شور به سفره های ساحلی مورد استفاده قرارگرفت. در نهایت به مدلسازی معکوس ژئوشیمیایی آب زیرزمینی منطقه مورد مطالعه با استفاده از نرم افزار PHREEQC مبادرت و نتایج برای 3 محور مجاور دریاچه بررسی گردید. نتایج حاصل نشان داد که علیرغم مواجه بودن آبخوان دشت آذرشهر با نفوذ آب شور، بررسی های ژئوشیمیایی اثری از ارتباط هیدرولیکی دریاچه ارومیه با آب زیرزمینی دشت آذرشهر نشان نداد. بدین صورت که تیپ آب دریاچه از نوع سدیم-کلراید بوده در صورتیکه تیپ غالب آب زیرزمینی آبخوان کلسیم-سدیم بیکربنات است. اندیس های ژئوشیمیایی، نفوذ آب شور را نه از دریاچه بلکه از شوره زارهای مرز شمال غربی آبخوان نشان دادند. مدل سازی معکوس ژئوشیمیایی نیز ارتباط منطقی بین اندیس های اشباع کانی های محتمل در آبخوان و دریاچه، نشان نداد. از این رو به نظر می رسد برداشت مازاد از آبخوان دشت آذرشهر بر نفوذ آب شور از لایه های نیمه تراوای نمکی شمال غرب آبخوان اثرگذار است و نه سطح آب دریاچه ارومیه.

اجرای بهینه استراتژی های حفاظت خاک و کنترل فرسایش، مستلزم شناسایی مناطق رسوب خیز و مستعد فرسایش است. یکی از روش های تعیین و اولویت بندی مناطق نیازمند به عملیات حفاظتی، روش انگشت نگاری یا منشایابی چندپارامتری رسوبات است.در پژوهش حاضر، از روش منشایابی چندگانه کمی به منظور تعیین منابع عمده رسوب در حوضه ناو واقع در غرب استان گیلان، استفاده شد. بر اساس این روش، ترکیب مناسبی از عناصر ژئوشیمیایی، سزیم 137، کربن آلی، نیتروژن و فسفر، برای تفکیک انواع کاربری ها مورد استفاده قرار گرفت. به کارگیری مدل چندمتغیره کمی نشان داد که میانگین سهم هر یک از کاربری هاشامل دیواره خندق، مراتع تخریب شده، مراتع دارای پوشش و جنگل در تولید رسوب، به ترتیب برابر 92، 6.5، 1 و 0.5 درصد است. خطای نسبی مدل برای برآورد سهم انواع کاربری ها به طور میانگین برابر 0.98 به دست آمد که نشان دهنده صحت و کارایی زیاد مدل بود. مشاهدات صحرایی نتایج پژوهش را تایید کرد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

سازند سیاهو، سرچاهان و فراقون در ناحیه فارس و بندرعباس با هدف ارزیابی ژئوشیمیایی این سازندها در زایش گاز با روش های مختلف ژئوشیمیایی مطالعه شده است. بر اساس نتایج راک – اول سازند سیاهو در کوه فراقون به دلیل پایین بودن درصد ماده آلی و پختگی بالا نمی تواند سنگ منشا مناسب محسوب شود. این سازند با لیتولوژی شیلی در شرایط احیا تا اکسیدی رسوب کرده و مخلوطی از مواد آلی خشکی و دریایی (کروژن نوع II و III) دارد. سازند سرچاهان فقط در منطقه کوه فراقون کیفیت مطلوب و ماده آلی نسبتا مناسبی دارد. مطالعه پارامترهای مختلف بیومارکری نیز نشان می دهند که سازند سرچاهان در شرایط نیمه احیا تا اکسیدی و محیط دریایی رسوب کرده و لیتولوژی شیلی دارد. بررسی نتایج راک – اول در نمونه های چاه نشان می دهد سازند سرچاهان فقط در چاه کوه سیاه – 1 کیفیت و کمیت های لازم را برای تولید هیدروکربور دارد و از نظر پختگی نیز در منطقه نفت زایی قرار دارد. نتایج راک – اول و انعکاس ویترینیت سازند فراقون بیانگر این است که این سازند فقط در چاه کوه سیاه – 1 شرایط لازم برای تولید هیدروکربور را دارد و می تواند به عنوان سنگ منشا احتمالی هیدروکربور در این منطقه مطرح شود.