لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

بیابان زایی پدیده ای است که در مناطق خشک، نیمه خشک و نیمه خشک مرطوب رخ داده و موجب کاهش پتانسیل و توان اراضی می گردد. جهت بررسی نوع و شدت عوامل موثر در بیابان زایی مدل های مختلفی ارایه شده است که با توجه به تطابق و سازگاری مدل برآورد شدت بیابان زایی اراضی ایران، با شرایط بیوم کشور ایران و بالاخص منطقه مورد نظر و همچنین جامع و گام به گام بودن آن، جهت بررسی نوع و شدت عوامل موثر در بیابان زایی منطقه نیاتک سیستان انتخاب گردید. برای این منظور واحدهای کاری موجود در منطقه به عنوان نقشه پایه برای ارزش دهی به عوامل و شاخص های مورد نظر، به روش ژئومورفولوژی تهیه گردید. سپس با ارزش دهی به شاخص های ارزیابی شدت بیابان زایی و جمع امتیازات مربوط به آنها در هر واحد کاری و بر اساس جداول مبنا، شدت تخریب سرزمین و بیابان زایی برای کاربری های مختلف تعیین شد. در نهایت با بهره گیری از نرم افزارArcView 3.2  نقشه های مربوط به وضعیت فعلی شدت بیابان زایی هر یک از کاربری های مذکور ترسیم شد. بر اساس نتایج حاصله از این تحقیق شدت بیابان زایی منطقه در سه کلاس متوسط (42/2857 هکتار)، زیاد (13/1503 هکتار) و خیلی زیاد (1/459) بوده و عامل اصلی تشدید پدیده بیابان زایی و تغییر اقلیم در منطقه نیاتک سیستان عوامل محیطی (خشکسالی) عنوان گردید.

در این تحقیق ویژگی های ساختاری و عملکردی لکه های اکولوژیک مرتع بزداغی در استان خراسان شمالی مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار گرفت. برای ارزیابی این ویژگی ها، از مجموعه ای از شاخص های قابل اندازه گیری و ساده روش تجزیه و تحلیل عملکرد اکوسیستم استفاده شد. در ابتدا با تلفیق نقشه های زمین شناسی، شیب و ارتفاع، واحدکاری همگن تهیه گردید. اندازه طول و عرض قطعات اکولوژیک و پارامترهای یازده گانه سطح خاک بر روی سه ترانسکت 50 متری در امتداد شیب هفت واحدکاری ثبت گردید. این یازده عامل بر حسب خصوصیات ذاتی به سه مشخصه اصلی خاک یعنی استحکام، نفوذپذیری و چرخه مواد غذایی تبدیل شد. تجزیه و تحلیل آماری داده ها با استفاده از نرم افزار ضمیمه روش تحلیل عملکرد مرتع، صورت پذیرفت. با استفاده از آزمون تجزیه و تحلیل واریانس چندمتغیره و آزمون چند دامنه دانکن، ارتباط هر یک از ویژگی های کارکردی با واحدهای کاری مورد بررسی قرار گرفت. شاخص پایداری در واحدکاری سوم و ششم به ترتیب دارای بیشترین (52.41) و کمترین مقدار (38.1)، شاخص نفوذپذیری در واحدکاری سوم و هفتم به ترتیب دارای بیشترین (33.38) و کمترین مقدار (24.39) و شاخص چرخه عناصر غذایی در واحدهای کاری دوم و اول به ترتیب دارای بیشترین (24.38) و کمترین مقدار (12.41) می باشد. مهمترین معرف اکولوژیکی چشم اندازهای منطقه را می توان فرم رویشی فرم رویشی بوته دانست.

هدف از این پژوهش، بررسی تاثیر برخی از عوامل محیطی بر میزان فرسایش، تعیین مهمترین آنها و شناخت روابط حاکم بین میزان فرسایش در واحدهای کاری و عوامل محیطی (خصوصیات خاک، شیب، جهت، ارتفاع، مقاومت سنگ، رخساره و درصد پوشش گیاهی) می باشد به منظور تهیه نقشه واحدهای کاری به روش ژئومرفولوژی ابتدا شیب، جهت، طبقات ارتفاعی، سنگ شناسی و رخساره های ژئومرفولوژی تهیه و از تلفیق آنها نقشه واحدهای کاری تهیه شد. سپس نمونه برداری از پوشش گیاهی به روش تصادفی-خسیستماتیک در 10 پلات همراه با تعیین درصد تاج پوشش گیاهی در هر واحد کاری صورت گرفت. اندازه پلات های نمونه برداری با توجه به نوع و پراکنش گونه های گیاهی به روش حداقل سطح تعیین شد. به منظور بررسی خصوصیات خاک منطقه، در هر واحد کاری 5 پروفیل حفر گردیده و از عمق 50-0 سانتی متری نمونه برداری صورت گرفت سپس ویژگی هایی خاک شناسی شامل بافت، درصد آهک، درصد ماده آلی، درصد سنگ سنگریزه، اسیدیته و هدایت اکتریکی اندازه گیری شد. میزان فرسایش آبی در هر واحد کاری به روش E.P.M تعیین گردید. برای تجزیه و تحلیل داده ها از روش آنالیز مولفه های اصلی (PCA) استفاده شد. نتایج به دست آمده نشان داد که از میان عوامل محیطی مورد بررسی به ترتیب پوشش، شیب، مقاومت سنگ، جهت و ماده آلی به عنوان مولفه اصلی اول 54.53 درصد و سیلت و رس به عنوان مولفه اصلی دوم 26.96 درصد و در مجموع از میان عوامل مورد بررسی 81.31 درصد از میزان تغییرات فرسایش در حوزه آبخیز قره آقاج را توجیه می کنند.

دشت سیستان به طور عمده زیر تاثیر پدیده بیابان زایی ناشی از فرسایش بادی است به گونه ای که اغلب راه های ارتباطی و فعالیت های اقتصادی ـ اجتماعی مردم منطقه را با مشکل جدی روبرو کرده است. هدف از این بررسی تعیین وضعیت کنونی و ذاتی بیابان زایی در منطقه نیاتک سیستان با تاکید بر معیار فرسایش بادی می باشد. از آنجا که در روش MICD، معیار فرسایش بادی با شاخص های مناسبتری تعریف شده است این روش گزینش شد. بر پایه این روش در آغاز نقشه واحدهای کاری یا رخساره های همگن بیابانی در منطقه به عنوان نقشه پایه برای امتیازدهی شاخص های مورد نظر تهیه شد. سپس در هر کدام از واحدهای همگن بیابانی برای دو وضعیت کنونی و آینده بیابان زایی، امتیاز شاخص های تعریف شده تکمیل شد و در نهایت با جمع امتیازات مربوط به هر شاخص و بر پایه جداول مبنا، شدت بیابان زایی تعیین و آنگاه نقشه های مربوط به وضعیت کنونی و ذاتی یا بالقوه بیابان زایی در هر یک از کاربری ها ترسیم شد. نتایج نشان داد که دراغلب نقاط شدت بیابان زایی بالقوه یا ذاتی در سه کلاس متوسط، زیاد و خیلی زیاد یا شدید قرار دارد در حالی که وضعیت بالفعل بیابان زایی در سه کلاس کم، متوسط و زیاد قرار دارد. این تغییرات به خاطر اثرگذاری های مثبتی است که به دنبال فعالیت های کنترل فرسایش بادی در منطقه انجام شده است.

افزایش روبه رشد تخریب منابع طبیعی در چند دهه ی اخیر به تشدید فرسایش و افزایش نرخ تولید رسوب منجر شده است. برای کنترل تخریب و کاهش اثرات آن، فعالیت های بسیاری در سطح حوزه های آبخیز اجرا می شود. این پژوهش با هدف ارزیابی طرح های آبخیزداری اجرا شده در حوزه ی آبخیز صفارود در استان مازندران، از طریق برآورد فرسایش به روش ژئومرفولوژی انجام شده است. بدین منظور نقشه ی شدت فرسایش منطقه با روش ژئومرفولوژی در دو پایه ی زمانی قبل از اجرای طرح (1373) و بعد از اجرای طرح (1393) تهیه و میزان رسوب خروجی از حوضه در این پایه های زمانی بررسی شد. با بررسی نقشه ی شدت فرسایش در هر واحدکاری در پایه های زمانی مورد مطالعه، نقشه ی روند شدت فرسایش منطقه تهیه شد. با انطباق نقشه ی روند شدت فرسایش با نقشه ی طرح های اجرا شده، میزان اثرگذاری طرح ها در هر واحدکاری مشخص شد. با استفاده از آزمون های آماری، رابطه ی بین شدت فرسایش و رسوب خروجی از حوضه در دو پایه ی زمانی قبل و بعد از اجرای طرح بررسی شد. بررسی ها نشان داد که در حدود 95/75 درصد از سطح منطقه، روند شدت فرسایش منفی دارد که تأثیر مثبت طرح ها را نشان می دهد. ولی نتایج حاصل از آنالیزهای آماری بیانگر این است که رابطه ی معنی داری بین شدت فرسایش و رسوب خروجی از حوضه در پایه های زمانی مورد مطالعه در سطح خطای 05/0 وجود ندارد. با تفسیر نتایج حاصل شده مشخص شد که واحدهای کاری به شماره های 14، 16 و 17 بیشترین نرخ افزایش روند شدت فرسایش را دارد. با حذف این سه واحد کاری از آنالیز آماری مقایسه ی شدت فرسایش در دو پایه ی زمانی مورد بررسی، مشخص شد که اختلاف بین شدت فرسایش در سطح خطای 05/0 معنی دار است.

خصوصیات فیزیکی حوزه های آبخیز از قبیل شرایط زمین شناسی، نوع استفاده از زمین و پوشش گیاهی، نوع خاک، وضعیت نفوذپذیری سطحی، عمق سفره آب زیرزمینی و زهکشی عوامل مهم در وقوع سیل می باشد که بر معادلات حاکم بر حرکت آب در آبراهه تاثیر داشته و تعیین کننده ظرفیت ذخیره آبراهه می باشد.عوامل زمین شناسی از عوامل مهم تاثیرگذار بر سیل خیزی حوزه می باشد. در این مطالعه سعی شده است با کاربرد روشی جدید، تاثیر عامل زمین شناسی بر سیل خیزی حوزه آبخیز جونقان واقع در شهرکرد مورد بررسی قرار گیرد. در این راستا، بعد از تهیه نقشه های پایه (شامل نقشه میزان شیب، زمین شناسی، کاربری اراضی، حساسیت مواد زمین شناسی به فرسایش، عمق خاک و شبکه زهکشی)، مطالعات اصلی طی دو مرحله به شرح زیر صورت گرفت. در مرحله اول به بررسی سیل خیزی دامنه ای در زیر حوزه ها پرداخته شد.برای این کار نقشه واحدکاری بر مبنای نقشه شیب و نفوذ پذیری تهیه شده و در هر زیرحوزه نقشه های کاربری اراضی، حساسیت به فرسایش و عمق خاک به صورت تکی و دوتایی با نقشه واحدکاری روی هم قرار گذاشته شد. مرحله دوم بررسی سیل خیزی آبراهه ای است که طی آن ابتدا به جدا کردن آبراهه های اصلی هر زیرحوزه و ترسیم پروفیل طولی آنها در محیط GIS اقدام شد. برای بررسی سیل خیزی آبراهه ای منطقه، عوامل شیب و نفوذپذیری مدنظر قرار گرفته شد. نتایج مرحله اول نشان دادند که به ترتیب پارامترهای نفوذپذیری سازند، شیب، حساسیت به فرسایش و عمق خاک بیشترین تاثیر را روی سیل خیزی دارند. همچنین بر اساس این روش چهار عامله، زیر حوزه ها از نظر سیل خیزی به پنج طبقه (کم، کم تا متوسط، متوسط، نسبتا زیاد، زیاد) تقسیم شدند. نتایج مرحله دوم نشان داد که سیل خیزی آبراهه ها در کلاس های کم تا متوسط و متوسط قرار گرفته اند. به طور کلی با در نظر گرفتن سیل خیزی سطح دامنه و آبراهه نتیجه می گیریم که زیرحوزه سوم با کلاس سیل خیزی متوسط نسبت به سایر زیر حوزه ها سیل خیزتر می باشد. با توجه به نتایج مطالعه حاضر می توان گفت که زمین شناسی در این منطقه تاثیر زیادی بر سیل خیزی دارد به طوری که نفودپذیر بودن جنس سازندهای حوزه باعث کاهش سیل خیزی می گردد.

در تحقیق حاضر میزان تولید روان آب و رسوب حاصل از بارندگی ایجاد شده از دستگاه باران ساز (با شدت 52 میلیمتر در ساعت و با دوره بازگشت 20 ساله) در حوزه آبخیز لاویج مورد بررسی قرار گرفته است. بدین منظور پس از تهیه نقشه های طبقات شیب، لیتولوژی، ژئومرفولوژی و کاربری اراضی- نقشه واحدهای کاری بدست آمد و در هر واحد کاری به تعداد 3 نمونه خاک و سه نمونه از روان آب و رسوب بدست آمد و تجزیه تحلیل های آزمایشگاهی انجام شد. نتایج نشان داد که حداکثر مقدار روان آب درواحد کاری شماره 15 با کاربری مرتع حاشیه روستا و طبقه شیب 15 تا 30 درصد و حداکثر مقدار رسوب در واحد کاری شماره 10 با کاربری مرتع حاشیه روستا و طبقه شیب 15 تا 30 و سازند شمشک بوقوع پیوسته است. همچنین کمترین مقدار روان آب و رسوب در واحدکاری شماره یک با کاربری مرتع حاشیه روستا و طبقه شیب 12 تا 15 درصد و سازند الیکا ایجاد گردیده است.