لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

زمین­لرزه اردکول قائن در 20 اردیبهشت 1376 به وقوع­پیوست. بزرگای بیش از 7 این زمین­لرزه موجب شد توجه متخصصان به آن جلب و طی گزارش­هایی جنبه­های مختلف آن بررسی شود. ازجمله اطلاعاتی که در برخی از گزارش­های منتشر­شده وجود دارد، توصیفاتی از میزان تخریب و خسارات ساختمانی و میزان تغییرات محیطی ناشی از رخداد زمین­لرزه است. در این مطالعه، با هدف بررسی اثر کامل بودن گزارش­های توصیفی زمین­لرزه­ها، گزارش­هایی شامل توصیفات منتشر­شده از این زمین­لرزه، جداگانه بررسی شدند.    با استناد به نتایج این بررسی، توصیف­های دقیق و کامل در هر گزارش زمین­لرزه، از ارکان اساسی برآورد دقیق و باکیفیت نتایج است؛ بنابراین توصیه می­شود متخصصان رشته­های مختلف با درنظر­گرفتن هم زمان کلیه تغییرات حاصل از رخداد زمین­لرزه، ازجمله میزان تخریب و خسارات ساختمان­ها با سازه­های مختلف (خشت­و­گلی، فلزی، بتونی، چوبی و...) و میزان تغییرات محیطی ناشی از رخداد زمین­لرزه (جابه جایی، روانگرایی، لغزش و...)، برای هریک از شهرها و روستاهای تأثیرپذیرفته از رخداد زمین­لرزه گزارش­های جامعی تهیه کنند تا با استفاده از این اطلاعات، علاوه بر تعیین دقیق شدت رخداد، امکان تخمین دقیق­تری از پارامترهای مهلرزه ای زمین­لرزه نیز فراهم شود.

در این مقاله به بررسی پیوند میان بزرگی و شدت زمین لرزه ها در مرکز آنها از یک سوی و میزان و چگونگی کاهش شدت زمین لرزه ها از مرکز یا چشمه لرزه ای به فواصل دورتر، از سوی دیگر پرداخته شده است. در آغاز به دیباچه ای از پژوهشهای انجام شده در جهان و ایران پرداخته شده  و رابطه های موجود در این زمینه ارایه شده است. سپس 21 زمین لرزه بزرگی روی داده در ایران در فاصله زمانی 1336 تا 1376 خورشیدی مورد بررسی قرار گرفته است. با تحلیل داده های دستگاهی و مهلرزه ای مربوط به این 21 زمین لرزه، دو رابطه میان شدت زمین لرزه ها در مرکز و بزرگی آنها برآورد شده است. یکی از این دو رابطه برای ساختگاههای نرم (خاکها و آبرفتهای نامتراکم، واریزه ها و ...) و دیگری برای ساختگاههای سخت (سنگها و آبرفتهای متراکم و ...) به دست آمده اند. کاهیدگی و افت شدت زمین لرزه ها در فواصل مختلف از چشمه لرزه ای یا مرکز زمین لرزه نیز مورد بررسی قرار گرفته و با توجه به شرایط ساختگاهی، دو رابطه برای کاهیدگی شدت زمین لرزه ها برای ساختگاههای سخت و نرم برآورد شده است

زمین لرزه ها عامل ویرانی بسیاری از سکونتگاه های انسانی مخصوصاٌ بافت های فرسوده و قدیمی در طول تاریخ بشر بوده-اند. این قبیل بناها به ویژه در برابر مخاطرات لرزه ای آسیب پذیر هستند. نخستین گام برای کاهش خطر زمین لرزه شامل درک خطر لرزه ای موجود و ارزیابی راهبردهای احتمالی برای کاهش آن است. در این پژوهش از یک روش مبتنی بر نمایۀ آسیب پذیری برای ارزیابی خسارت مورد انتظار در بافت های فرسودۀ شهر اردبیل استفاده شده است. واکاوی خطرپذیری برای سناریوهای زمین لرزه تعریف شده توسط شدت های مهلرزه ایV ، V-VI ، VI ، VI-VII و VII برای طراحی برنامه های اضطراری لرزه ای انجام شده است. اوج شتاب اولیه زمین برای یک دوره بازگشت 475 ساله 0.04g است که مربوط به شدت VII می باشد. بنابراین، ضمن کمی سازی آسیب فیزیکی، تأثیر آن بر جمعیت و سایر مقادیر مانند آوار و هزینه اقتصادی بررسی شده است. علی رغم خطر لرزه ای متوسط تا زیاد در اردبیل، نتایج نشان می دهد که به دلیل قدمت زیاد، گونه شناسی بنایی تقویت نشده (یا غیر مسلح) و تقویت شده (مسلح) ساختمان های واقع در بافت های فرسوده و آسیب پذیری محیط ساخته شده، خطر بسیار زیاد است و آسیب پذیرترین بافت ها در مناطق یک و دو شهری واقع گردیده-اند.

ریزپهنه بندی لرزه ای شهرستان بناب با مختصات مرکزی N3403°, /37 و E0561°, /46 از طریق انجام تحلیل احتمالی خطر زلزله در محدوده ای به شعاع 150 کیلومتر از مرکز شهر و اعمال تاثیرات شرایط ساختگاهی از مجاورت دریاچه ارومیه تا دامنه کوه های سهند نیازسنجی گردیده است. به این منظور، اطلاعات لرزه ای و مهلرزه ای منطقه بررسی شده اند. تحلیل های آماری پس از یکسان سازی داده ها انجام و عمق سایزموژنیک منطقه بر اساس فراوانی زلزله ها تعیین شده است. چشمه های لرزه ای با مطالعه گسل های فعال منطقه و نیز زلزله های روی داده در آن شناسایی شده اند. توان لرزه ای چشمه ها محاسبه و پارامترهای لرزه ای به کمک نرم افزارهای Zmap و Kijko به ترتیب با دو روش Gutenberg-Richter و Kijko-Sellevoll تعیین گردیده اند. تحلیل خطر با استفاده از نرم افزار EZ-FRISK برای دوره های بازگشت 10، 475، 975 و 2475 سال انجام و شتاب های حداکثر سنگ بستر در این دوره های بازگشت به دست آمده اند. عوامل ژیوتکنیک و توپوگرافی منطقه بررسی و تاثیرات آن ها در شتاب زمین ارزیابی شده اند. بر اساس نتایج، بیشینه شتاب سنگ بستر در منطقه تقریبا به طور ثابت g035/0 برای زلزله های با احتمال فراگذشت %5/99 در 50 سال، g21/0 برای زلزله های با احتمال فراگذشت %10 در 50 سال، g28/0 برای زلزله های با احتمال فراگذشت %5 در 50 سال و g39/0 برای زلزله های با احتمال فراگذشت %2 در 50 سال به دست آمده اند. شتاب مبنای ویرایش چهارم استاندارد 2800 با توجه به مطالعات لرزه ای جدید هم مورد قبول ارزیابی گردیده، ریز پهنه بندی لرزه ای به علت تغییرات بارز شتاب زمین در اثر اعمال ملاحظات ژیوتکنیک و توپوگرافی منطقه مورد نیاز تشخیص داده شده و 6 ریزپهنه پیشنهاد شده اند.

شهر تبریز به عنوان یک مرکز مهم جمعیتی در شمال باختر ایران، در نزدیکی گسل شمال تبریز با درازای نزدیک به 150 کیلومتر، قرار دارد. این گسل راستالغز راست گرد، متشکل از دو قطعه گسلی اصلی است که این دو، با الگوی راست پله نسبت به هم آرایش یافته اند. در پهنه همپوشانی شکل گرفته در میان دو قطعه گسلی یاد شده، جنبش های راست گرد جوان مسبب پدیداری حوضه ای کششی شده اند. کرانه های این حوضه، با افشانه ها و شاخه های گسلی به هم پیونددهنده این دو قطعه گسلی انطباق یافته اند. رخداد زمین لرزه های تاریخی شدید در گستره تبریز شاهدی بر جنبایی گسل شمال تبریز از نظر لرزه ای است. از این میان دست کم دو زمین لرزه ویرانگر سال های 1721 (Ms 7.3) و 1780 (Ms 7.4) میلادی را به گسل شمال تبریز نسبت می دهند. پس از زمین لرزه 1780 میلادی، این گسل تا به امروز هیچ رویداد لرزه ای بزرگی را تجربه نکرده است. در طی دهه های اخیر، با بهره گیری از بررسی های پارینه لرزه شناختی سعی بر شناسایی شمار بیشتری از زمین لرزه های کهن شده است. از آن جا که مطالعات پارینه لرزه شناختی صورت گرفته در گستره تبریز تاکنون بر روی قطعات شمال باختری و جنوب خاوری گسل شمال تبریز متمرکز بوده، در این پژوهش تلاش بر آن است تا پهنه همپوشانی قطعات گسلی یاد شده را مورد مطالعات پارینه لرزه شناختی قرار دهیم. از این رو با مطالعه عکس های هوایی، تصاویر ماهواره ای و بررسی های صحرایی، ساختگاه مناسبی برای حفر ترانشه پارینه لرزه شناختی در 6 کیلومتری شمال باختر تبریز (بر روی یکی از شاخه های جوان گسلی پهنه همپوشانی قطعات شمال باختری و جنوب خاوری گسل شمال تبریز)، مکان یابی شد. در ادامه، با حفر ترانشه ای عمود بر راستای افراز گسلی و تمرکز بررسی های پارینه لرزه شناختی در آن، آثار دست کم دو رویداد مهلرزه ای شناسایی شد.