«منابع تفسیر» از مباحث پراهمیت در مناهج تفسیری است. این منابع ریشه در وحی و باز تعریف آن یا برگرفته از تلاش عقلانی و تجربه بشر در طول قرون و اعصار دارد. تفاوت مناهج و روش های تفسیری ارتباط با انتخاب مفسر در منابع دارد. مقاله تلاش دارد دیدگاه استاد معرفت را در باره منابع اثری کسب و تمایزهای دیدگاه ایشان را با علامه طباطبایی بررسی کند. این دو مفسر یکی به شدت به منبع قران به قرآن توجه کرد و دیگری بر روایات و اثار تفسیری تمرکز دارد. در مقاله ابتدا دیدگاه تطبیقی استاد و علامه طباطبایی را در باره منابع قرآن، و روایات وحیانی و تاریخی شامل: سنت پیامبر اکرم (ص) سنت اهل بیت (ع)، بررسی کرده است. تلاش شده دلیل حجیت واعتبار هر یک از منابع مذکور و مشترکات و امتیازات نظر دو دیدگاه بررسی شود. محصول بررسی آن که ریشه اختلاف نظراین دو مفسر، به در هم آمیختگی علوم ابزاری و علوم منبعی تفسیر، تفاوت در تعریف تفسیر و تفکیک ناشدگی اصطلاحات تفسیر و تبیین قرآن بر می گردد. تازه های تحقیق جمع بندی و نتیجه گیری بر اساس مطالب مطرح در مقاله نتایج ذیل حاصل می گردد: علامه معرفت و علامه طباطبایی دو مفسر نو آور معاصرند که هر دو بر پایه منابع وحیانی به تفسیر قرآن اهتمام ورزیده اند، منتهی در انحصار منابع تفسیر به قرآن یا گسترش آن به دیگر منابع مربوط به وحی اختلاف دارند. علامه طباطبایی که به انحصار منابع تفسیر قائل است، منعی بر استفاده از علوم ابزاری چون صرف، نحو و ادبیات و منطق در تفسیر نمی بیند؛ چنانکه استاد معرفت این منابع را در تفسیر لازم می شمرد. هر دو مفسر استفاده از قرآن را در تفسیر لازم می دانند و اختلاف در انحصار تفسیر مانع نشده که علامه روایات پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) را در تبیین قرآن منکر باشد. انکار ایشان به تفسیر قرآن و رفع ابهام از آیات به وسیله سنت پیامبر و اهل بیت برمی گردد. استاد معرفت به جهت نگاهی که به تفسیر دارد و تفسیر قرآن را شامل لایه هایی از ابهام زدایی عمیق و اعم از تبیین مجملات می داند، بر نقش معصومان در تفسیر قرآن تأکید ورزیده است. وی همچنین نیاز فهم قرآن را به پیوست های فرهنگی و اجتماعی و استعمالات عربی معاصر نزول ضروری می داند و بر انتقال تجارب تعلیمی تفسیری معصومان وپیامبر وانتقال فهم صحابه و تابعان از تبیینات ایشان اهمیت می دهد و این منابع را حجت بالواسطه می شمرند چنانکه منبعیت اجماع به شرط کشف قول معصوم از آنها پذیرفته می شود. به نظر می رسد اگر علامه طباطبایی تکلیف مراد از تفسیر را آن گونه که نظرشان بود روشن می کرد و منابع ابزاری فهم قرآن را از علوم منبعی به روشنی و با تشریح کافی تفکیک می نمود و تفاوت تفسیر قرآن با تبیین آن به روشنی بیان می شد، بسیاری از ابهامات در مراد ایشان مرتفع می گشت و در نهایت تفاوت ماهوی و جدی بین نظر دو مفسر عالی مقام در تفسیر قرآن بروز نمی کرد.

منابع علم امام به عنوان خاستگاه های علم خاص امام، شامل موارد متعددی چون پیامبر اکرم(ص)، انبیا، امام قبل، قرآن کریم، جامعه، جفر، روح القدس و الهام است. محققان معمولا این منابع را در عرض یکدیگر ذکر کرده یا در دو قالب میراثی و غیر میراثی یا مکتوب و غیر مکتوب تقسیم می کنند. اما ادعای مقاله این است که نقش و اعتبار رسول اکرم(ص) در ایجاد منابع علمی در عرض سایر منابع نیست بلکه منابعی چون علم خاص رسول اکرم (ص)، میراث انبیا، علوم متخذ از قرآن کریم، جامعه و جفر از طریق ایشان به حضرت علی علیه السلام منتقل شده است.لذا رسول اکرم (ص) در انتقال علوم انبیا به ائمه علیهم السلام، نه تنها بر اساس روایات، قطعا منبعیت داشته و طریقیت حضرت علی علیه اسلام نیز قطعی است، بلکه میزان منبعیت ایشان قابل مقایسه و هم عرض با سایر منابع و خاستگاه های علم امام نیست. در نتیجه باید گفت اولا حضرت رسول اکرم (ص) در علم خاص ائمه علیهم السلام منبعیت اصلی را داشته و برخی منابع مهم، در حقیقت از سوی ایشان محاسبه شده و منابع مجزا نیستند ثانیا حضرت علی علیه-السلام در این انتقال طریقیت دارد.

تفسیر به معنای کشف مفاد استعمالی و بیان مراد خداوند از آیات قرآن، متوقف بر اموری است که از سوی مفسران تعیین شده است. «عقل» و «ادراکات عقلی» از این موارد است که از سوی بعضی، از مهمترین منابع تفسیری بشمار می رود. این نوشتار که با هدف بررسی نقش عقل در فهم آیات از منظر آیه الله فاضل نگاشته شده، با روش توصیفی تحلیلی به بررسی مبانی تفسیری و فقهی ایشان در تبیین آیات الاحکام و نیز آراء فقهی و اصولی آن عالم اصولی به رشته تحریر در آمده است. حاصل این بررسی آن است که عقل و دریافت عقلی در اثبات قرآن کریم در دو عرصه بیرونی و درون متنی کاربرد دارد. اثبات اعجاز و حجیت بخشی به آن و مطابقت آن با اصول عقلی از منظر بیرونی؛ و فهم و درک محتوای آیات در نگرش درون متنی بر منبعیت عقل در مبانی تفسیری حکایت دارد. از سوی دیگر آیه الله فاضل، عقل را یکی از ارکان تفسیر می داند، که در کنار ظواهر آیات و بیان معصومین از اصول بنیادین علم تفسیر بشمار می رود. این رکن هر چند از نظر اعتبار ذاتی متاخر از دو رکن پیشگفته است، اما در مقام عمل و در جهت فهم و مفاهمه، مقدم بر آن دو می باشد. ایشان با وجود اعتقاد به ظواهر آیات، عدم مخالفت با قرینه عقلی را شرط صحت ظواهر می داند و گاه با حکم عقل، ظاهر آیات را بی اثر در فهم مراد الهی می خواند.

از مسائل مهم در دین پژوهی و فلسفه دین، جایگاه و منزلت عقل در فهم دین است. سوالات مختلفی در این زمینه مطرح می شود که عقل چه نقش و منزلتی در فهم دین و تحقق معرفت دینی دارد؟ آیا نقش و کارکرد آن تنها از سنخ ابزار فهم دین از سایر منابع است یا اینکه در کنار سایر منابع معرفتی دین، از جایگاه منبعیت نیز برخوردار است؟ در اندیشه غربی به ویژه مسیحیت، پاسخ های مختلفی در این باب داده شده است که با توجه به عنوان مقاله، از طرح آنها صرف نظر می کنیم. در اندیشه اسلامی چند دیدگاه مختلف مطرح است که از جمله آنها می توان به تفکر ظاهرگرایی، عقل گرایی اعتزالی و عقل متعالی (تفکر شیعی) اشاره کرد. ظاهرگرایان، اعم از اهل حدیث از اهل تسنن و اخباریون از شیعه بر ظواهر دینی جمود دارند و مخالف هر گونه تدبر عقلی در دین هستند. عقل گرایان اعتزالی (اعم از معتزله قدیم و جدید) معتقدند که عقل در فهم و درک تمامی معارف دینی تواناست. عقل گرایی اعتدالی (عقل شیعی یا عقل متعالی) به هماهنگی بین عقل و شریعت و عقل و نقل تاکید دارد و برای عقل در ساحات مختلف دین، هم نقش ابزاری قائل است و هم نقش و کارکرد منبعی. در مقاله حاضر می کوشیم به منزلت عقل (ابزاریت و منبعیت آن) در هر یک از ساحات مختلف دین (عقاید، احکام، اخلاق و...) بپردازیم.

چکیده فارسی:در ترسیم رابطه قرآن کریم با روایات از نظر منبعیت و حجیت چهار نگرش وجود دارد: 1. قرآن محوری، که بر اساس آن تنها منبع شناخت دین به قرآن انحصار می یابد. 2. سنت محوری، که به استناد آن برای شناخت دین تنها باید به سنت معصومین (ع) مراجعه کرد. 3. قرآن محوری و سنت مداری، که بر اساس آن سنت در طول قرآن قرار می گیرد، 4. دوگانه محوری، که بر اساس آن سنت در عرض قرآن دارای جایگاه خواهد بود. فرقه قرآنیون جزو مدافعان دیدگاه نخست به شمار می روند. اخباریان در دسته سنت محوری قرار دارند و علامه طباطبایی و شاطبی را باید جزو مدافعان نظریه سوم دانست. دیدگاه مورد نظر نگارنده که در این مقاله دلایل آن را مورد بررسی قرار داده، دیدگاه چهارم است. بر اساس این دیدگاه سنت در حجیت و منبعیت دارای استقلال می باشد. چکیده عربی:فی رسم علاقة القرآن الکریم بالروایات من حیث المصدریة والحجیة هناک أربع وجهات نظر : 1 محوریة القرآن الکریم: علی أساس هذه وجهة النظر یقتصر المصدر الوحید لفهم الدین علی القرآن الکریم. 2 محوریة الاحادیث والروایات: علی أساس هذه الرؤیة لفهم الدین علینا أن نراجع الی أحادیث وروایات المعصومین (ع). 3 الارتکاز علی القرآن الکریم والاحادیث والروایات:علی اساس هذه الرؤیة تقع السنة النبویة فی مضمون ومحتوی القرآن الکریم. 4 الاعتماد علی المحورین (القرآن الکریم و الاحادیث و الروایات) و علی اساس هذه وجهة النظر السنة النبویة تبین و تشرح القرآن الکریم.القرآنیون هم یعتبرون من المدافعین عن الموقف الاول، الاخباریون یعتبرون من المدافعین عن وجهة النظر الثانیة وهی الارتکاز علی الاحادیث والروایات، نستطیع أن نعتبر العلامة الطباطبائی والشاطبی من المدافعین عن وجهة النظر الثالثة ورؤیة الکاتب فی هذه المقالة التی قد قام بدارسة اسبابها هی وجهة النظر الرابعة وهی الاعتماد علی المحورین (القرآن الکریم والاحادیث والروایات) علی اساس هذا الموقف الاحادیث والروایات فی المصدریة والحجیة لها استقلالیتها.

تاملات انتقادی برخی از اهل حدیث، منجر به تجدید نظر در حجیت سنت و اعتبار حدیث گردید. ایشان که به جریان قرآن بسندگان تعلق دارند در شکل افراطی اش، هرگونه حجیت برای سنت و اعتبار برای حدیث را سلب کردند. براین مبنا دیگر حدیث جایگاه و نقشی در تفسیر قرآن کریم و استخراج احکام شرعی نداشته و صلاحیت مرجعیت و منبعیت در طول قرآن را از دست می دهد. از دیدگاه ایشان «بیان القرآن فی داخل القرآن» و «القرآن کتاب مبین فی ذاته» است. قطعا با چنین رویکردی جایگاه زنان و احکام ایشان غیراز دیدگاه ها و رویکردهای رایج می گردد. جریان قرآن گرایان افراطی (قرآنیون/ اهل القرآن) بر اساس عدم حجیت، وحیانی نبودن، تفرقه آفرین بودن سنت وحدیث و اصولی چون تمرکز بر معنای لغت و.... نظام فقهی و شرعی خاصی نسبت به زن و جایگاه او ترسیم کرده است که بسیار منطبق بر خصوصیات دنیای مدرن و نظام زنانه ای است که بسیار شبیه فمنیزم می نماید.

فقه یهود در کنار فقه اسلام، گسترده ­ترین فقه بین همه شرایع الهی است. «کتاب مقدس» مهم­ترین منبع مکتوب و «مینهاگ» از کاربردی ترین منابع غیرمکتوب در شریعت یهود به حساب می ­آیند. پرسش مهم نوشتار پیش­رو آن است که با توجه به ماهیت خاص مینهاگ و تجربه­ های ب­دست آمده از زیست بشر در زمان ­ها و مکان ­های مختلف، آیا قلمرو کنونی حجیت عرف در یهودیت با واقعیات موجود در جوامع و جایگاه تعریف شده کتاب مقدس در میان منابع شرعی یهود و اصل حکومت تورات، قابل جمع است؟ هدف این پژوهش، شناسایی ریشه ­های برخی از مشکلات و هرج ­و­مرج­ های رفتاری منسوب به دین و ارائه پیشنهاد لازم در جهت اصلاح روشی است. مقاله پیش­رو با روش توصیفی - ­تحلیلی به بررسی چیستی فقه یهود و منابع شرعی در یهودیت پرداخته و پس از مطالعه و تحلیل جایگاه کتاب مقدس و مینهاگ و ابعاد مختلف آن، به این نتیجه می ­رسد که با توجه به جایگاه اساسی­ کتاب مقدس و تورات در یهودیت به­ عنوان منابع اصلی شریعت و سرچشمه وحی و نیز نتایج نگران ­کننده پذیرش منبعیت مستقل مینهاگ در طول تاریخ، باید در قلمرو کنونی مینهاگ تأملی جدی نمود.

قانون گذاری کیفری، بیش از دیگر شاخه های حقوق مستلزم رعایت اصولی است که با منابع تقنین هماهنگی دارند. پیوند حقوق اسلام با قانون گذاری و دادرسی، به ویژه در حوزه کیفری، نیز بحثی دیرپا بوده؛ در دگرگونی نوین قانونی دچار تغییراتی شده است. در جستار فراروی، میزان پای بندی قانون گذار در قانون مجازات اسلامی به یکی از مهم ترین اصول حاکم بر حوزه کیفری، یعنی اصل قانونی بودن حقوق کیفری در دو مصداق: «معاونت در جرم» (موضوع ماده 127 قانون پیش گفته) و «جرایم حدی» (موضوع ماده 220 همان قانون) مورد ارزیابی قرار می گیرد. نگارندگان، به تحلیل انتقادی دو نمونه از این تغییرات در قالب تعارض سنجی دو ماده 127 و 220 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392/02/01 با اصول 36 و 169 قانون اساسی و قاعده قانونی بودن حقوق کیفری پرداخته اند. حاصل تحقیق، رویکرد کلی معتدلی به پرسمان منبعیت شریعت برای قانون گذاری جزایی نیز به دست می دهد و به نظر می رسد این قابلیت را دارد که قانون گذاری را در تعاملی با اصول تقنینی و فرهنگ دینی جامعه ایران قرار دهد و نیز بتواند شتاب آشفتگی در قانون گذاری کیفری ایران را کند و یا قطع کند و سرانجام اینکه شرع در حقوق کیفری موضوعه، منبعی است برای تقنین و نمی تواند مستقیما منبع صدور حکم قلمداد گردد.

مرجعیت علمی قرآن کریم به معنای اثرگذاری معنادار و روشمند قرآن کریم بر دانش های ساخت یافته ی بشری، در پی حضور اثربخش قرآن کریم در کنار سایر منابع معرفتی در عرصه ی علوم و دانش های گوناگون می باشد. امروزه، بحث حکمرانی، یکی از مباحث مهم و رایج در سطح مدیران و مراکز و مجامع علمی بوده و رابطه ی قرآن با حکمرانی، که از آن به «حکمرانی قرآنی» نیز تعبیر می گردد، یکی از مباحث قابل طرح و بحث در این حوزه است. براین اساس، این پژوهش با عنوان «اصول و شاخصه های قرآنی حاکم بر علوم با رویکرد مرجعیت علمی قرآن کریم» در پی تبیین ابعاد حکمرانی قرآن بر علوم با رویکرد مرجعیت علمی قرآن کریم است. بر اساس یافته های این پژوهش، در تبیین اصول و شاخصه های قرآنی حاکم بر علوم، می توان عرصه های حکمرانی قرآن بر علوم را سه عرصه ی علوم اسلامی، علوم انسانی و علوم طبیعی دانست؛ همچنین قلمرو حکمرانی قرآن بر علوم در دو سطح فراعلم و درون علم، قابل بررسی است. شاخصه های حکمرانی قرآن بر علوم عبارتند از: اصالت، محوریت و معیار بودن، اولویت و اولیت، و همچنین استقلال منبعیت قرآن. در نتیجه ی حکمرانی قرآن بر علوم، اصول قرآنی بر علوم و دانش های بشری حاکم می گردد. این تحقیق با جست وجو در آیات قرآن به روش توصیفی-تحلیلی، به ابعاد مختلف حکمرانی قرآن بر علوم با رویکرد مرجعیت علمی قرآن کریم پرداخته است.