فردوسی نامه، مجموعه ای سه جلدی، شامل روایاتی دربارۀ فردوسی، پهلوانان شاهنامه، چند داستان غیر حماسی و تعدادی روایت دربارۀ محلّ زندگی راویان است که نام های شاهنامه ای دارند. تاکنون تصوّر عموم پژوهش گران حوزۀ ادبیّات حماسی و ادبیّات عامیانۀ ایران بر این بوده که این روایات، شفاهی هستند و سینه به سینه نقل شده اند. در این پژوهش، با مراجعه به منابع مکتوب، نشان داده ایم که عمدۀ این روایات، برگرفته از منابع مکتوب هستند و برخی افراد که این روایات را برای درج در این مجموعه، برای انجوی شیرازی فرستاده اند، داستان های ارسالی خود را از روی منابع مکتوب رونویسی کرده اند. منبع عمدۀ آنها نیز شاهنامه های منثوری است که از عصر صفویّه رواج پیدا کردند و تقریباً در هر روستایی یافت می شوند. با بررسی و جست وجو در منابع مکتوب و شواهدی که در خود روایات موجود است، نشان داده ایم که حدود 69 درصد از حجم روایات موجود در این مجموعه، دارای منبع مکتوب هستند، 12 درصد روایات، غیرحماسی هستند و ارتباط عمیقی با فردوسی و شاهنامه ندارند (جز در نام ها)، برخی از این روایات از منابع مکتوب گرفته شده اند و برخی دیگر نیز ماهیتاً نمی توانند منبع مکتوبی داشته باشند و تنها 19 درصد از کلّ مجموعۀ روایات، منبع مکتوب ندارند و از آن دسته داستان های شفاهی عامیانه ای محسوب می شوند که هیچ گاه نیازی به مکتوب شدن نداشته اند و کوتاهی و جذّابی آنها برای تودۀ مردم، شاهدی بر این مدّعاست.

کتاب جامع التمثیل نوشته محمدعلی حبله رودی (زنده 1054) از جمله قدیم ترین کتاب های امثال و حاوی ناب ترین تمثیل های ایرانی است که طی چهار قرن از پرخواننده ترین کتاب های اخلاقی و داستانی بوده، چنان که بیش از پنجاه بار چاپ شده است. این کتاب ارزشمند و پر فایده، با آمیختن مثل و تمثیل با آیه و حدیث و شعر داروی پند و موعظه را بر خواننده شیرین و گوارا می سازد. نویسنده با شاخ و برگ دادن داستان ها و گاه تغییر در آن ها می کوشد، داستان را دل انگیزتر و با پند و موعظه همراه تر سازد. در این مقاله پس از معرفی اثر و نویسنده و سبک وی، روش های حبله رودی را در قصه پردازی معرفی می کنیم، سپس ریشه های داستانی قصه ها را باز می نماییم. ماخذشناسی این داستان ها که از جمله معروف ترین قصص ادبی است، گامی برای قصه شناسی ایرانی است. حبله رودی در این اثر از 153 داستان برای مثل ها یا داستان آن ها بهره می جوید که در این تحقیق ماخذ 100 داستان را یافته و ضمن ارجاع به منابع آن، اختلاف روایت ها را نشان داده ایم.

زمینه و هدف: حکیم نظامی گنجوی، بزرگترین داستان سرای ایران، در آفرینش شاهکار بی بدیل خود وامدار آثار پیشینیان بوده است؛ چنانکه این اثر ارزنده حاصل «ارتباط و تعامل فکری او با خیل کثیری از منابع شفاهی و کتبی و متون تاریخی و داستانی و افسانه و اسطوره» است؛ یکی از راه های دسترسی به «دامنه مطالعاتی» و «وسعت اندیشه ها»ی شاعر، کشف و شناسایی مآخذ و سرچشمه های حکایات و تمثیلاتی است که به نظم کشیده است؛ این تحقیق بر آن است که مآخذ و سرچشمه های حکایات نظامی را-حداقل در مخزن الاسرار-در حد توان و امکانات بدست دهد و راه را برای مطالعات بعدی هموار کند. روش مطالعه: پژوهشگران برخی از داستانهای خمسه نظامی را به روش توصیفی-تحلیلی مورد بررسی قرار داده و با توجه به وجوه افتراق و اشتراک آنها به میزان بهره مندی شاعر از متون پیشین دست یافته اند. یافته ها: هر اثر ارزنده و کم نظیر بی شک حاصل ارتباط و تعامل فکری صاحب اثر با منابع پیشین است که معانی را با الفاظی نو و جامه ای زیبنده، خلاقانه و هنریتر ارایه میدهد. خمسه حکیم نظامی که از این قایده مستثنی نیست، بسیاری از قصه ها و حکایتهای متون پیشین را به سبک و سیاق خود آراسته و با اندک دستکاری بنظم کشیده است. نتیجه گیری: میتوان به تاثیرپذیری مستقیم نظامی از برخی قصص و تمثیلات ازجمله «کتاب مقدس»، «نهج البلاغه»، «بلوهر و بوذاسف»، «شرح اودانه ورگه»، «روایتهای جاینی»، «محاضرات الادباء و محاورات الشعراء»، «مروج الذهب و معادن الجوهر»، «عقد العلی للموقف الاعلی»، «تنبیه خواطر و نزهه النواظر»، «کلیات آثار پارسی خیام نیشابوری»، «دیوان انوری»، «احیاءالعلوم»، «حدیقه الحقیقه» و نیز تاثیرپذیری غیرمستقیم از «حیات مردان نامی»، «اخبارالنساء»، «فردوس الحکمه»، «الملل و النحل»، «سیاست نامه»، «طبقات الصوفیه»، «کشف المحجوب» و. . . اشاره کرد. تاثیرپذیری شاعر از «حدیقه سنایی» بسیار چشمگیر و شایان توجه است.

سعدی از شاعرانی است که برای موعظه و ارشاد مردم جایگاه ویژه ای قائل شده است و از میان آثارش، سراسر بوستان را به پند و اندرز در موضوعات مختلف حکمی و اخلاقی اختصاص داده اسـت؛ یقینا وی در سرودن این اثر و بیان نکات اخلاقی آن، مستقیم یا غیرمستقیم تحت تاثیر برخی منابع پیش از خود قرار گرفته است و احیانا از مطالب آن ها استفاده هایی نیز کرده است. هدف اصلی این گفتار آن است که به بررسی زمینه و منشأ اندرزهای موجود در بوستان بپردازد و نشان دهد که سعدی هنگام بیان پندهای این اثر تحت تاثیر کدام دسته از متون و آثار قرار داشته است؛ بدین منظور سعی شده است تا با جست وجو و پژوهش در منابعی که کمابیش به موضوع اندرزگویی اختصاص یافته اند، رگه هایی از تاثیرپذیری سعدی از مطالب اخلاقی و اندرزی آن ها کشف و استخراج شود؛ از مهم ترین یافته های این تحقیق می توان به تاثیرگذاری غیرمستقیم برخی اندرزنامه های پهلوی (نظیر اندرزهای آذرباد مارسپندان و اندرزنامه بزرگمهر) و نیز تاثیرپذیری مستقیم سعدی از آثار حکمی و اخلاقی برخی شاعران و نویسندگان پیش از خود اشاره کرد؛ از این میان تاثیرپذیری سعدی از اندرزهای ابوشکور بلخی، فردوسی و عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر چشمگیر و شایان توجه است.

ادب کهن پارسی و به ویژه شعر عرفانی، مشتمل بر دو ویژگی انسانی عشق به جمال و تامل در ژرفای انسان و جهان است و این دو ویژگی، توجه ادب پژوهان و مترجمان جهان را به آثار شاعران عارف از جمله جلال الدین مولوی معطوف کرده است. فواید آشنایی پژوهشگران ایرانی با آنچه در زبان ها و ملت های دیگر در زمینه ترجمه و پژوهش ادبیات فارسی می گذرد، روشن است؛ چه این آگاهی به ما امکان می دهد که زبان و فرهنگ خود را از منظر دیگران ببینیم و بر کمال و نقص آن واقف تر آییم.نوشتار حاضر، پژوهشی توصیفی با هدف شناسایی نسبتا کامل آثار و تالیفات مولوی پژوهان در جهان عرب است که به شیوه ای نظام مند به بررسی ترجمه ها، تالیف ها و پژوهش های منتشر شده در قالب کتاب و مقاله- با توجه به سیر زمانی و نوع آثار- می پردازد تا نشان دهد که این کوشش ها از آغاز تاکنون چه مراحلی را پشت سر نهاده، به چه جنبه هایی از شخصیت و آثار مولوی بیشتر توجه کرده و با چه محدودیت هایی روبرو بوده است.نتایج پژوهش، بیانگر شیفتگی دیرین عربی زبانان به آثار مولانا به ویژه داستان های منظوم مثنوی و وسعت اهتمام آنان به این کتاب است. سیر کلی آثار مولوی پژوهان عرب نیز از فزونی ترجمه ها و پژوهش های آنان در دو دهه اخیر حکایت می کند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

چکیده فارسی:اختلاف درباره اسباب نزول برخی آیات و سور، از جمله مباحث مطرح در دانش اسباب نزول است. سوره ﴿هل أتی﴾ از جمله مهم ترین سور اختلافی است که ارزیابی شان نزول و شبهات پیرامونی آن، داوری صحیح و نقادانه را می طلبد. در این نوشتار بر آنیم تا با ماخذشناسی و ارزیابی سندی روایات سبب نزول سوره انسان (دهر) بررسی نماییم که آیا بر خلاف ادعای کسانی چون ابن جوزی، احمد امین و ...، می توان به این نتیجه دست یافت که نزول سوره ﴿هل أتی﴾ در شان اهل بیت‰، نه اسطوره ای برساخته از سوی شیعیان، بلکه حقیقتی است که اصالت و صحت سندی اش، بنابر مبانی حدیث پژوهی عامه و خاصه قابل اثبات است؟ چکیده عربی:الاختلاف فی أسباب نزول بعض الآیات و السور من جملة الأبحاث المطروحة فی علم أسباب النزول. و من أهم السور التی وقع الخلاف فی نزولها هی سورة ﴿هل أتی﴾، و لهذا فهی بحاجة إلی تقییم شأن نزولها والشبهات المطروحة حول ذلک.المقال الحاضر یحاول تقییم أسانید الروایات الدالة علی نزول سورة الإنسان (الدهر)، وبیان مصادرها، لیتضح من خلال ذلک هل إن دعوی أمثال ابن الجوزی و أحمد أمین و ... من أنها أسطورة اختلقها الشیعة، أم یمکن إثبات أنها حقیقة لها جذور تمتد فی الروایات الصحیحة سندا وفقا للمبانی الحدیثیة المعتمدة عند أهل السنة و الشیعة؟