اکنون در سال 1402 جایگاه نیما یوشیج به عنوان پدر شعر نو فارسی تثبیت شده به نظر می رسد اما در دهه های گذشته جدل های درازدامنی بر سر مسئلۀ تحول شعر فارسی و اینکه چه کسی پیشوا و پیشرو این تحول بوده، جریان داشته است. یکی از این جدل ها به ادعای دستکاری نیما در تاریخ سرایش اشعارش مربوط می شود که در زمان حیات نیما آغاز شده بود و در سال های اخیر مجدداً مطرح شد و هیاهوی زیادی برپا کرد. شاعران و منتقدانی از دو جبهۀ مختلف این ادعا را مطرح کرده اند: نخست کسانی که در گسست از سنت از نیما تندروتر بودند و نیما را نه شاعری انقلابی که یک اصلاح گر می شمردند و دوم کسانی که نیما را بیش از حد تندرو می شمردند و خود هوادار نوعی تجدد محافظه کارتر یا میانه روانه تر بودند. در این نوشته به تاریخچۀ این ادعا می پردازیم و قوت شواهد آن را بررسی می کنیم. در جریان این بررسی به نکتۀ مهمی دربارۀ تاریخ گذاری اشعار نیما پی می بریم. نیما گاهی طرح اولیۀ شعر را به صورت منثور می نوشته و پای آن تاریخ می گذاشته و بعد از بازنویسی شعر به صورت منظوم نیز تاریخ اصلی را پای شعر حفظ می کرده است. احتمالاً همین امر باعث شده که عده ای نتیجه بگیرند نیما تاریخ شعر «غراب» را جعل کرده است. در نهایت نتیجه می گیریم هیچ یک از ادعاهایی که دربارۀ دست کاری تاریخ اشعار نیما مطرح شده اند پیامد مهمی برای تاریخ شعر نو ندارند.

در راستای تبیین و تشریح مجموعة حماسة ملی ایران، نداشتن آگاهی دقیق از تاریخ سرایش و نام سرایندة اغلب منظومه های حماسی پس از شاهنامه، از مهم ترین چالش های پیشِ روی پژوهش گران این حوزه است که سکوت معنادار تذکره ها در این باب نیز بر این مشکل دامن می زند. تنها معادلات سبک شناسی، زبان شناسی و برخی اشارات بینامتنی است که باب گمان زَد را در این زمینه گشوده نگه داشته است. منظومه ی حماسی جهان گیرنامه نیز از همین دست است. با وجود این که سرایندة آن در ابیات پایانی، خود را قاسم مادح و محل نظم اثر را هرات معرفی می کند، اما تاریخ نظم اثر هم چنان از سوی پژوهش گران محل تردید و گمانه زنیست، اما نگارنده بر آن است که سرایندة جهان گیرنامه در آخرین بیت این منظومه، علاوه بر مکان، زمان سرایش اثر را نیز در قالب ماده تاریخ بیان کرده است و 1077 ه. ق را سال بنظم کشیدن آن اعلام می کند. بررسی شواهد و قرائن زبانی، تاریخی و ادبی، تعلّق این منظومه را به نیمة دوم قرن یازدهم تأیید می کند.

یکی از پیشینیان محققان ادبی، یعنی ارسطو در خصوص نحوه تاثیر بیان شاعر در مضامین ادبی و عاطفی گفته است: عظمت بیان شاعر در این است که اصل تقلید و محاکات را ماهرانه نشان دهد، گروهی دیگر بر این عقیده اند که: شیوه طرح مطالب را از محتوای موضوع، مهم تر جلوه داده اند، چنان که فرمالیست های روسی، بحث ادبیات کلام (Literatiness) را مطرح کرده اند.پس زبان ادبی، جز ظاهر الفاظ، شباهتی به زبان عادی ندارد، بنابراین شاعران در بیان ادبی خود به آرایه های ادبی از جمله تشبیه، استعاره، کنایه، مجاز و همانندهای آن متوسل شده اند تا بدین وسیله بتوانند مضامین را با تمسک به صور خیال و نکته آفرینی ها در سروده های خود با نازک اندیشی نمایان سازند و رباعی نیز یکی از ناب ترین قالب های شعر فارسی و یکی از اصیل ترین و کهن ترین انواع آن ...

منظومه غنایی ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی در کنار توصیف زیبای هیجان عاطفی عشق زمینی، دربردارنده باور های دینی ایران پیش و پس از اسلام است. در کشاکش عشق آتشین دو قهرمان اصلی داستان، نکاتی در خور توجه درباره لزوم و اهمیت سوگند خوردن و پرهیز از شکستن و نادیده گرفتن آن دیده می شود. این امر نگارنده را بر آن داشت تا با واکاوی این ور مطرح در ایران باستان و حتی رکن اصلی در قضاوت های اسلامی (سوگند خوردن طرفین دعوی و شاهدان مبنی بر درستی سخنان خود)، چگونگی و دلایل کاربرد آن را در این منظومه به عنوان یک عنصر بنیادی و نیز میزان اهمیت و لزوم توجه و پایبندی به آن را بنمایاند. شاید بتوان گفت اساس شکل گیری این منظومه عاشقانه را همین سوگند تشکیل می دهد که شهرو - مادر ویس- در برابر موبد منیکان یاد می کند.

بررسی و تامل در مثنوی مولانا جلال الدین از ابعاد گوناگون می تواند به درک بهتر این کتاب شریف کمک کند. از مهم ترین موضوعاتی که از دیرباز درباره مثنوی مطرح بوده و هست، چگونگی سرایش آن است. آنچه مشهود است این است که مولانا، مثنوی را فی البدیهه سروده است اما کم و کیف آن، آن گونه که باید و شاید معلوم نیست. مقاله حاضر می کوشد تا با بررسی مثنوی، نکاتی را که می تواند به چگونگی شکل گیری مثنوی و عوامل سرایش آن کمک کند استخراج و در ذیلِ اوقات، مخاطبان، روش مولانا، حالات مولانا و ... مدون نماید.

چرا پس از هزار سال، شاهنامه همچنان درخشنده تر می شود؟پاسخ به این پرسش بنیادین دشوار است، اما به قد وسع به آن حدود پیدا می کنیم:فردوسی شاهنامه را با ستایش خرد آغاز می کند. پس از آن به بیان کیفیت آفرینش و کائنات و در ادامه به تبیین فلسفه ارسال پیامبر می پردازد. بررسی سیر تاریخی مطالبی که فردوسی در اثر خود آورده از ابتدا تا روزگار تشکیل ملت، ملیت و حکومت؛ بیانگر آن است که این شاعر بزرگ به قصد تبیین ساز و کار جهان، شاهنامه را سروده تا بتواند از طریق حماسه با بهترین روش، رویارویی اندیشه ها و عملکردها را در سیر طبیعی خود نشان دهد؛ ملت ها در شاهنامه ابتدا از یک آبشخور و خاستگاه برخوردارند اما دیری نمی پاید که به اقوام گوناگون تقسیم می شوند و تکثرها و تنوع ها را در تمام صحنه ها به نمایش می گذارند؛ از این روی می توان گفت: شاهنامه آیینه تکثر، تنوع، اختلافات و تفاوت ها در همه ابعاد دینی، فرهنگی و اجتماعی است.

بانوگشسپ نامه منظومه ای است پهلوانی در بیش از هزار بیت در ذکر دلاوری های بانوگشسپ، دختر رستم. درباره گوینده این منظومه، فعلا اطلاعی نداریم؛ اما پژوهشگران درباره سده سرایش آن بحث هایی کرده و حدس هایی زده اند. شماری از محققان، منشا روایات بانوگشسپ نامه را متون پیش از اسلام می دانند و ظاهرا بر همین اساس، سده سرایش آن را قرن پنجم نوشته اند؛ اما برخی دیگر به دلیل آنکه در کتاب مجمل التواریخ، که از شماری متون پهلوانی قدیم یاد می کند، ولی نامی از بانوگشسپ نامه نمی برد، بر آن اند که این منظومه متعلق به سده ششم است و برای اثبات فرضیه خود دلایلی نیز آورده اند. در تازه ترین و علمی ترین پژوهش ها، دوره سرایش بانوگشسپ نامه، به سده های هفتم و هشتم هم رسیده است. از دیگر نکته های بحث برانگیز درباره منظومه بانوگشسپ نامه که آغاز و انجامی ندارد، این است که در اصل متعلق به منظومه بزرگ تری از جمله فرامرزنامه کوچک است. در این مقاله، نخست، با توجه به دلایلی مانند وجود ابیاتی از دیگر منظومه های پهلوانی در بانوگشسپ نامه، ارتباط ابیات پایانی تهمینه نامه با آغاز بانوگشسپ نامه و همچنین داشتن شماری مضامین داستانی عامیانه که در طومارهای نقالی هم دیده می شود، نشان می دهیم که دوره سرایش بانوگشسپ نامه متاخرتر از زمانی است که تاکنون تصور می شده است. سپس با بررسی و تطبیق مضامین داستانی آن با متون عامیانه، خواهیم گفت که بلکه منشا روایت های بانوگشسپ نامه، روایات شفاهی و عامیانه است و برخلاف تصور رایج، هیچ قدمت و اصالتی ندارد.

نشانه هایی که گفتمان یک روایت را به سوی ایجاد کنشی اصلی در هستۀ مرکزی هدایت می کنند و به بازتولید معناهایی هوشمند و برنامه مدار می پردازند، نمایانگر الگوی گفتمان کنشی گرمسی در پهنای روایت هستند. مقدمۀ آثار کلاسیک پارسی بیانگر احساس نویسنده در هنگام پیدایش اثر است. این جستار دلایل گفته پرداز را برای آفرینش روایت با کاوشی گفتمانی در جریان خلق روایت و دریافت نشانه های کلامی در مقدمۀ منظومه ها ی مخزن الاسرار و اسکندرنامۀ نظامی گنجوی بررسی و چگونگی کنش گفتمانی را در مقدمۀ این مثنوی ها تبیین کرده است تا چرایی سرایش منظومه ها را براساس گفتمان کنشی گرمسی با تکیه بر بررسی نشانه هایی که در مقدمه به احوال نظامی در هنگام خلق آثار اشاره دارند، با رویکردی توصیفی- تحلیلی تبیین کند. این پژوهش تطور حالت های نظامی را بر پایه نظریه گفتمان کنشی گِرمَس بررسی کرده و الگوی گفتمان های کنشی- ارزشی و کنشی- تجویزی را در هسته مرکزی مقدمه آثار حکمی و اخلاقی این شاعر داستان پرداز با استخراج نشانه های گفتمانی ترسیم و تحلیل کرده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

نقد و بررسی آثار ادبی و رابطه ی آن با محیط اجتماعی و روحیات شاعر، با عنوانهای «نقد اجتماعی» و «نقد روانشناسی» بحثی نو در مباحث نقد ادبی معاصر به شمار میرود. هر چند مبانی و معیارهای این روشهای نقدی در قرون اخیر به شکلی منسجم سامان یافته است، اما کند و کاش در نقد ادبی قدیم عربی، به خوبی نشان می دهد که این مباحث، از گذشتههای بسیار دور، بدون ذکر اصطلاحات امروزی، پیوسته در میان ادبشناسان مطرح بوده است. این پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی، دیدگاههای برخی از منتقدان برجستهی عصر عباسی (ابن سلام، جاحظ، ابنقُتَیبه، ابن طَباطَبا، الآمدی و قاضی الجرجانی) در این زمینه را بازخوانی و تحلیل نموده و کوشیده است به این پرسش پاسخ گوید که منتقدان عصر عباسی، تا چه حدی توجهشان به موضوع اثر محیط جغرافیایی، اجتماعی و حالتهای روحی شاعر در سرایش شعر معطوف بوده است؟ نتایج به دست آمده از این پژوهش گویای آن است که این منتقدان، با وجود اختلاف نظرهای بسیاری که در برخی از موضوعات نقدی همواره داشتهاند، اما همه آنها شعر را پدیدهای زبانی و به شدت متأثر از عناصر فرازبانی تلقی نمودهاند و همگی در جایجای مباحث نقدی خود از تأثیرات ژرف محیط جغرافیایی، اجتماعی و حالتهای روحی شاعر به منزله عناصری تأثیرگذار در سرایش شعر به تفصیل سخن گفتهاند.