توسعه فعالیت و نقش پذیری زنان مسلمان در لایه های مختلف اجتماعی از جمله سیاست‎ورزی و کنش در حوزه حکمرانی، تحت تأثیر روایات مختلفی از جمله روایات «لن یفلح قوم ولّوا امرهم إمرأة»، «یخرج قوم هلکی لایفلحون قائدهم إمرأة قائدهم فی الجنه» و «هلکت الرّجال حین اطاعت النّساء» که از ابوبکره نقل گردیده، همواره با چالش جدی مواجه بوده است و جایگاه زنان در فعالیت‏های اجتماعی را تنزل داده و این حوزه نقش‏آفرین را یکسره به مردان واگذار نموده است. این پژوهش برآن است با روش تحلیلی توصیفی و مبتنی بر منابع کتابخانه‏ای، نشان دهد ظهور چنین روایاتی که مورد استناد گسترده فقیهان در منع دسترسی زنان به موقعیت‏های اجتماعی و تصمیم‎گیری‎های کلان بوده است اساساً از چه جایگاهی برخوردار است و بستر ظهور چنین روایاتی چه بوده و نخستین بار در کجا و چرا مطرح گردیده است؟ نتایج این پژوهش نشان داد روایات مورد بحث از ابوبکره، برده آزاد شده پیامبر (ص)، در بصره مطرح شده و راوی در پی توجیه خود در عدم مداخله در جنگ جمل این متن را برساخته و به پیامبر منسوب نموده است. روایت "لن یفلح" و دو روایات مشابه آن علاوه بر ضعف در اسناد، متنی مغایر با گزارش‎های تاریخی است و این روایت با شواهد تاریخی حکمرانی عادلانه و عاقلانه دو ملکه ایرانی در حکومت ساسانی مغایرت قطعی دارد.

ارزیابی موضوع تاریخمندی در مورد روایات، که با هدف یافتن نحوه صحیح کاربرد روایات با توجه به تاثیر شرایط تاریخی بر صدورشان، صورت می پذیرد؛ در روایات طبی، به جهت ارتباط مستقیم با سلامتی افراد کاربرد ملموس تری می یابد. وقتی وابستگی یک روایت طبی به شرایط تاریخی صدورش تایید شود، کاربرد آن وابسته به تحلیل درست این شرایط خواهد بود و لازمه تحلیل درست، استفاده از الگویی روشمند است. بنابراین در این پژوهش موضوع تاریخمندی روایات طبی، بر اساس الگوی شناسایی روایات تاریخمند با فرایند تفکیک وجوه تاریخمندی، شناسایی قرائن در هر وجه و مشخص ساختن شدت تاثیر قرائن، مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان می دهد با وجود قطعی بودن تاثیر شرایط تاریخی بر صدور و تفسیر روایات طبی، در خصوص میزان و شدت این تاثیر، قطعیت از پیش مشخصی وجود ندارد اما این میزان را در هر روایت، می توان به شکل کیفی تعیین کرد و آن را در طیفی از موثر تا بی تاثیر دسته بندی کرد. بر این اساس روایاتی که در آن ها قرائن موثر زمانی، مکانی و خطابی قابل شناسایی است، تاریخمند و روایاتی که در آن ها چنین قرائنی قابل شناسایی نیست غیر تاریخمند محسوب می شوند. این قرائن خود به دو نوع مستقیم و غیر مستقیم تقسیم می شوند. قرائن مستقیم در الفاظ حدیث مشاهده می شوند، و قرائن غیر مستقیم در مفهوم گسترده حدیث مشاهده می شوند.

یکی از عرصه هایی که سنت به مفهوم عام و سنت نبوی به مفهوم خاص آن بدان اهتمام ورزیده، عرصه طب و بهداشت تن و روان است. در این مقاله تلاش بر این است که به سوالاتی که در زمینه اعتبار این روایات مطرح است، پاسخ داده شود، نظیر: روایات طبی با توجه به منبع و سند آنها در چه درجه ای از اعتبار قرار دارند؟ با فرض اعتبار منبع و صحت سند روایات طبی، معیار اعتبار آنها چیست؟ به عبارت روشن تر آیا این دست از روایات را باید بسان روایات فقهی از روی تعبد پذیرفت یا آن که مبنای پذیرش آنها اثبات پذیری بر اساس دستاوردهای قطعی علم است؟ آیا اساسا عرصه هایی همچون طب و بهداشت در قلمرو دین و رسالت پیامبر اکرم (ص) می گنجد یا نه؟ آیا با توجه به روایات طبی می توان قلمرو دین را تعریف کرد.

عبدالله بن عباس، صحابی مشهور پیامبر (ص) و از مفسران برجسته است. شهرت وی در تفسیر، منجر به نقل روایات دروغین و متعارض از وی شده است. نمونه ای از این روایات، در زمینه صیام می باشد. این مقاله با به کارگیری روش کتابخانه ای، تجزیه و تحلیل داده ها، به حل تعارض روایات صیام، که بخشی مربوط به نسخ یا عدم نسخ آیه 184سوره بقره و بخش دیگر در خصوص افطار یا عدم افطار در سفر است، پرداخته و به این نتیجه دست یافته است که روایات عدم نسخ آیه مذکور و روایات وجوب افطار در سفر، با توجه به معیارهایی همچون موافقت با سیاق، گفتار لغویان، ترجیح روایات اکثر بر اقل و غیره ترجیح دارد. در عین حال با توجه به مطابقت 80 درصدی روایات تفسیری ابن عباس با روایات ائمه (ع)، موضع گیری موافق عقیدتی-سیاسی وی در دفاع از ایشان و نیز تصریح خود ابن عباس به علم آموزی نزد حضرت علی (ع)، یک معیار مستقل، به عنوان یکی از مرجحات خارجی، در حل این تعارض ارائه می دهد که عبارت است از مطابقت روایات وی با روایات اهل بیت (ع).

قاعدهی «تسامح در ادله سنن» از قواعد مهم و مؤثر در ابواب مختلف فقه است که عمده دلیل و پشتوانه آن روایاتی مشهور به «اخبار من بلغ» است. فقهای شیعه رویکردهای مختلفی در مواجهه با این اخبار داشتهاند، بعضی از آنها با تکیه بر مقبولیت قاعده مذکور اجمالا اعتبار این احادیث را قبول کردهاند و بدون بررسیهای دقیق رجالی در اسناد، بنای خود را بر صدور آنها گذاشتهاند و برخی دیگر از فقها به شهرت و مقبولیت قاعده تسامح بسنده نکرده و اسناد این روایات را به طور جداگانه و دقیق بررسی رجالی کردهاند. از آنجا که در وثاقت برخی از راویان این اخبار، تردید وجود دارد، بررسی سندی و رجالی این روایات دارای اهمیت است. با هدف روشنتر شدن تعداد این احادیث و میزان اعتبار آنها با ابزار مطالعه کتابخانهای و روش توصیفی-تحلیلی این اعتبارسنجی انجام شده است؛ بدین ترتیب با بررسی رجالی-طبقاتی، تعداد واقعی اخبار من بلغ و دامنه اعتبار این اخبار به دست آمده است.

دانش تفسیر و روش تفسیر روایی، همزاد با قرآن و پیشینه ای به قدمت نزول آن دارد؛ اما روایات تفسیری، همچون دیگر روایات، در گذر تاریخ با آسیب هایی روبه رو شده است؛ بخشی از روایات و مجموعه های تفسیری در اثر حوادث روزگار از بین رفته، و در دسترس ما نیستند؛ برخی از تفاسیر نقلی موجود نیز، به آفت حذف یا ضعف اسانید دچار شده، و برخی نیز به ضعف های محتوایی مبتلا گشته اند.این مقاله بر آن است ضمن شناسایی مهم ترین آسیب ها، به اختصار میزان تاثیر هریک از آنها در فهم آیات قرآنی را بر اساس اختلاف دیدگاه های مفسران و قرآن پژوهان اسلامی بررسی و ارائه نماید.مهم ترین آسیب های روایات تفسیری را می توان در حذف اسانید، وضع حدیث، ورود اسرائیلیات، پدیده غلو و غالیان، نقل به معنا و اختلاف قرائات دانست. لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مراجعه به احادیث در فهم آموزه های دین، عملکردی آشنا در اندیشه دینی است؛ از همان صدر اسلام، عالمان مسلمان برای فهم ژرفای دین به احادیث مراجعه می کردند از این رو زمانی که سخن از بهره مندی از احادیث در یک حوزه دانشی خاص مانند پزشکی است، استفاده محتوایی از آن اهمیت ویژه ای یافته و ضرورت نگاه تخصصی به موضوع مطرح می شود. امروزه با توجه به اقبال عام و رویکردهای افراطی و تفریطی به طب سنتی، اسلامی، شاهد بروز پیامدهای ناگواری در حوزه سلامت عمومی هستیم که می تواند تردیدی در تمام گزاره های دینی ایجاد نماید؛ هرچند رویکرد عالمان در مواجه با روایات طبی مختلف است، اما غالب عالمان مسلمان، عرضه روایت بر قواعد نقد و پالایش حدیث را لازم می دانند و با توجه به چالش ها و پیچیدگی های بسیاری که در این نوع از روایات وجود دارد بررسی انها از سوی صاحب نظران امری ضرورری است. در این نوشتار با بررسی دیدگاه حدیث پژوهان، مبانی سندی و متنی اعتبار روایات طبی بررسی شده است و در اعتبار سندی روایات طبی، علمای اسلام ضمن اتفاق نظر بر پذیرش روایات طبی متواتر و محفوف به قراین صحت، در حجیت روایات طبی غیر محفوف به قراین که توسط ثقه نقل شده باشد همانند سایر روایات دو دسته شده اند و اختلاف نظر دارند. با توجه به ماهیت تجربی موضوع طب، معیار عدم مخالفت با تجربه و یافته های علمی در میان معیارهای عمومی نقد متن اهمیت ویژه ای دارد. همچنین به بخشی از معیارها در نقد بیرونی اشاره کردیم معیارهایی که در حل پیچیدگی های این دسته از روایات می تواند راهگشا باشد نظیر سنجش اصالت روایت و کتب و بررسی سلامت روایت از حیث تحریف و تصحیف، تقطیع و نقل به معنا.

واژه «تعمق» در منابع لغوی و روایی کهن، برخلاف تصور رایج، بار معنایی نکوهیده ای دارد و واژه شناسان آن را مشتمل بر مفهوم زیاده روی و مبالغه دانسته اند. از همین رو، در روایات ائمه اهل بیت (ع) از آن به مذمت یاد شده و از ارکان کفر به شمار رفته است. حتی دسته ای از محدثان بزرگ نیز مفهوم افراط، غلو و زیاده روی را از آن برداشت کرده اند؛ مع الوصف گروهی از دانشمندان بر اثر غفلت از معنای واقعی تعمق و مذموم بودن آن، در فهم روایات مربوط برداشت هایی ناصواب پیدا کرده اند.

اسماعیله، به عنوان فرقه پیشرو در تاویل و باطنی گری اهمیت فراوانی برای تاویل قایل است. تاکنون به صورت مستقل به بحث تاویل در روایات اسماعیلی پرداخته نشده است. سوال این است که: مبانی، ابزارها و روش تاویل و منظور از حدیث اسماعیلی، در روایات اسماعیلیه چیست؟ هدف مقاله، ارتقای سطح مطالعات بین مذاهب دانش پژوهان حوزه و دانشگاه است که به روش توصیفی-تحلیلی به سرانجام رسیده است. بعد از تبیین ماهیت تاویل، به مبانی آن نظیر نظریه مثل و ممثول پرداخته، و علم اللغه و علم الاعداد و. . . را از ابزارهای تاویل اسماعیلیه دانسته است. همچنین، روایات اسماعیلی را با استناد به منابع کهن اسماعیلیه، از پیامبر9، علی7 تا امام صادق7، و سپس اسماعیل، محمد بن اسماعیل تا امام آخرشان دانسته است. روش تاویل اسماعیلیه، روش عقلی نقلی است.