توسعه فعالیت و نقش پذیری زنان مسلمان در لایه های مختلف اجتماعی از جمله سیاست‎ورزی و کنش در حوزه حکمرانی، تحت تأثیر روایات مختلفی از جمله روایات «لن یفلح قوم ولّوا امرهم إمرأة»، «یخرج قوم هلکی لایفلحون قائدهم إمرأة قائدهم فی الجنه» و «هلکت الرّجال حین اطاعت النّساء» که از ابوبکره نقل گردیده، همواره با چالش جدی مواجه بوده است و جایگاه زنان در فعالیت‏های اجتماعی را تنزل داده و این حوزه نقش‏آفرین را یکسره به مردان واگذار نموده است. این پژوهش برآن است با روش تحلیلی توصیفی و مبتنی بر منابع کتابخانه‏ای، نشان دهد ظهور چنین روایاتی که مورد استناد گسترده فقیهان در منع دسترسی زنان به موقعیت‏های اجتماعی و تصمیم‎گیری‎های کلان بوده است اساساً از چه جایگاهی برخوردار است و بستر ظهور چنین روایاتی چه بوده و نخستین بار در کجا و چرا مطرح گردیده است؟ نتایج این پژوهش نشان داد روایات مورد بحث از ابوبکره، برده آزاد شده پیامبر (ص)، در بصره مطرح شده و راوی در پی توجیه خود در عدم مداخله در جنگ جمل این متن را برساخته و به پیامبر منسوب نموده است. روایت "لن یفلح" و دو روایات مشابه آن علاوه بر ضعف در اسناد، متنی مغایر با گزارش‎های تاریخی است و این روایت با شواهد تاریخی حکمرانی عادلانه و عاقلانه دو ملکه ایرانی در حکومت ساسانی مغایرت قطعی دارد.

ارزیابی موضوع تاریخمندی در مورد روایات، که با هدف یافتن نحوه صحیح کاربرد روایات با توجه به تاثیر شرایط تاریخی بر صدورشان، صورت می پذیرد؛ در روایات طبی، به جهت ارتباط مستقیم با سلامتی افراد کاربرد ملموس تری می یابد. وقتی وابستگی یک روایت طبی به شرایط تاریخی صدورش تایید شود، کاربرد آن وابسته به تحلیل درست این شرایط خواهد بود و لازمه تحلیل درست، استفاده از الگویی روشمند است. بنابراین در این پژوهش موضوع تاریخمندی روایات طبی، بر اساس الگوی شناسایی روایات تاریخمند با فرایند تفکیک وجوه تاریخمندی، شناسایی قرائن در هر وجه و مشخص ساختن شدت تاثیر قرائن، مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان می دهد با وجود قطعی بودن تاثیر شرایط تاریخی بر صدور و تفسیر روایات طبی، در خصوص میزان و شدت این تاثیر، قطعیت از پیش مشخصی وجود ندارد اما این میزان را در هر روایت، می توان به شکل کیفی تعیین کرد و آن را در طیفی از موثر تا بی تاثیر دسته بندی کرد. بر این اساس روایاتی که در آن ها قرائن موثر زمانی، مکانی و خطابی قابل شناسایی است، تاریخمند و روایاتی که در آن ها چنین قرائنی قابل شناسایی نیست غیر تاریخمند محسوب می شوند. این قرائن خود به دو نوع مستقیم و غیر مستقیم تقسیم می شوند. قرائن مستقیم در الفاظ حدیث مشاهده می شوند، و قرائن غیر مستقیم در مفهوم گسترده حدیث مشاهده می شوند.

یکی از عرصه هایی که سنت به مفهوم عام و سنت نبوی به مفهوم خاص آن بدان اهتمام ورزیده، عرصه طب و بهداشت تن و روان است. در این مقاله تلاش بر این است که به سوالاتی که در زمینه اعتبار این روایات مطرح است، پاسخ داده شود، نظیر: روایات طبی با توجه به منبع و سند آنها در چه درجه ای از اعتبار قرار دارند؟ با فرض اعتبار منبع و صحت سند روایات طبی، معیار اعتبار آنها چیست؟ به عبارت روشن تر آیا این دست از روایات را باید بسان روایات فقهی از روی تعبد پذیرفت یا آن که مبنای پذیرش آنها اثبات پذیری بر اساس دستاوردهای قطعی علم است؟ آیا اساسا عرصه هایی همچون طب و بهداشت در قلمرو دین و رسالت پیامبر اکرم (ص) می گنجد یا نه؟ آیا با توجه به روایات طبی می توان قلمرو دین را تعریف کرد.

عبدالله بن عباس، صحابی مشهور پیامبر (ص) و از مفسران برجسته است. شهرت وی در تفسیر، منجر به نقل روایات دروغین و متعارض از وی شده است. نمونه ای از این روایات، در زمینه صیام می باشد. این مقاله با به کارگیری روش کتابخانه ای، تجزیه و تحلیل داده ها، به حل تعارض روایات صیام، که بخشی مربوط به نسخ یا عدم نسخ آیه 184سوره بقره و بخش دیگر در خصوص افطار یا عدم افطار در سفر است، پرداخته و به این نتیجه دست یافته است که روایات عدم نسخ آیه مذکور و روایات وجوب افطار در سفر، با توجه به معیارهایی همچون موافقت با سیاق، گفتار لغویان، ترجیح روایات اکثر بر اقل و غیره ترجیح دارد. در عین حال با توجه به مطابقت 80 درصدی روایات تفسیری ابن عباس با روایات ائمه (ع)، موضع گیری موافق عقیدتی-سیاسی وی در دفاع از ایشان و نیز تصریح خود ابن عباس به علم آموزی نزد حضرت علی (ع)، یک معیار مستقل، به عنوان یکی از مرجحات خارجی، در حل این تعارض ارائه می دهد که عبارت است از مطابقت روایات وی با روایات اهل بیت (ع).

یکی از مسایل مورد بحث نزد فقیهان امامیه، پاکی یا ناپاکی ذاتی انسان مشرک است. آنها می گویند: انسان مشرک، دارای ناپاکی ذاتی است و همانند سگ و خوک نجس العین می باشد، بلکه برخی از آنها در این مسئله ادعای اجماع و حتی ضرورت مذهب را نموده و دلایل متعددی از آیات و روایات برای اثبات ناپاکی ذاتی کافر که شامل انسان مشرک نیز می شود، اقامه کرده اند. در این پژوهش به روش توصیفی – تحلیلی و با گردآوری اطلاعات کتابخانه ای، ضمن بازخوانی کلمات فقها، دلایل یاد شده مورد بررسی قرار گرفته و اثبات گردیده که ادّله یاد شده تمام نمی باشند، دلالت آیات مورد استناد بر ناپاکی ذاتی انسان مشرک تمام نیست، روایات مورد استناد نیز برخی از آنها از نظر سند، مخدوش بوده و برخی از نظر دلالت بر مدّعا تمام نمی باشند، اجماع مورد ادّعا نیز اوّلاً: از نظر تحقق، مشکوک است، ثانیاً: در مسأله ای که این همه آیات و روایات، مطرح است ، این اجماع مدرکی یا محتمل المدرکیة است، که در هر صورت حجّت نیست، بنابراین ادّله ای که اثبات ناپاکی ذاتی انسان مشرک اقامه شده اند، ناتمام و مخدوش می باشند، حال اگر در این مسئله، ضرورت مذهب، وجود داشته باشد ، همان متبع خواهد بود و گرنه دلایل اقامه شده برای اثبات ناپاکی ذاتی انسان مشرک، تمام نمی باشد.

قاعدهی «تسامح در ادله سنن» از قواعد مهم و مؤثر در ابواب مختلف فقه است که عمده دلیل و پشتوانه آن روایاتی مشهور به «اخبار من بلغ» است. فقهای شیعه رویکردهای مختلفی در مواجهه با این اخبار داشتهاند، بعضی از آنها با تکیه بر مقبولیت قاعده مذکور اجمالا اعتبار این احادیث را قبول کردهاند و بدون بررسیهای دقیق رجالی در اسناد، بنای خود را بر صدور آنها گذاشتهاند و برخی دیگر از فقها به شهرت و مقبولیت قاعده تسامح بسنده نکرده و اسناد این روایات را به طور جداگانه و دقیق بررسی رجالی کردهاند. از آنجا که در وثاقت برخی از راویان این اخبار، تردید وجود دارد، بررسی سندی و رجالی این روایات دارای اهمیت است. با هدف روشنتر شدن تعداد این احادیث و میزان اعتبار آنها با ابزار مطالعه کتابخانهای و روش توصیفی-تحلیلی این اعتبارسنجی انجام شده است؛ بدین ترتیب با بررسی رجالی-طبقاتی، تعداد واقعی اخبار من بلغ و دامنه اعتبار این اخبار به دست آمده است.

واژه «تعمق» در منابع لغوی و روایی کهن، برخلاف تصور رایج، بار معنایی نکوهیده ای دارد و واژه شناسان آن را مشتمل بر مفهوم زیاده روی و مبالغه دانسته اند. از همین رو، در روایات ائمه اهل بیت (ع) از آن به مذمت یاد شده و از ارکان کفر به شمار رفته است. حتی دسته ای از محدثان بزرگ نیز مفهوم افراط، غلو و زیاده روی را از آن برداشت کرده اند؛ مع الوصف گروهی از دانشمندان بر اثر غفلت از معنای واقعی تعمق و مذموم بودن آن، در فهم روایات مربوط برداشت هایی ناصواب پیدا کرده اند.

دانش تفسیر و روش تفسیر روایی، همزاد با قرآن و پیشینه ای به قدمت نزول آن دارد؛ اما روایات تفسیری، همچون دیگر روایات، در گذر تاریخ با آسیب هایی روبه رو شده است؛ بخشی از روایات و مجموعه های تفسیری در اثر حوادث روزگار از بین رفته، و در دسترس ما نیستند؛ برخی از تفاسیر نقلی موجود نیز، به آفت حذف یا ضعف اسانید دچار شده، و برخی نیز به ضعف های محتوایی مبتلا گشته اند.این مقاله بر آن است ضمن شناسایی مهم ترین آسیب ها، به اختصار میزان تاثیر هریک از آنها در فهم آیات قرآنی را بر اساس اختلاف دیدگاه های مفسران و قرآن پژوهان اسلامی بررسی و ارائه نماید.مهم ترین آسیب های روایات تفسیری را می توان در حذف اسانید، وضع حدیث، ورود اسرائیلیات، پدیده غلو و غالیان، نقل به معنا و اختلاف قرائات دانست. لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.