الصبر من المفاهیم القرآنیة التی تکرر ذکرها فی الآیات الکریمة (فی 93 آیة بمعدل 103 مرة). وتشیر هذه الکثافة فی التکرار إلی أهمیة هذا المفهوم الذی طُرح، فی الأغلب، من زاویة أخلاقیة، بید أنّ التنبیهات المکرّرة فی القرآن تثیر سؤالًا حول إمکانیة التعاطی مع مفهوم الصبر من زاویة الحوکمة فی أبعادها الإداریة والاجتماعیة والسیاسیة. تسعی هذه الورقة إلی تقدیم قراءة لمفهوم «الصبر» فی القرآن من منظور الحوکمة الإسلامیة عبر رؤیة استقرائیة، ووفقًا لنموذج السیاسة ثلاثی المراحل (التدوین، التنفیذ، والتقییم)، وبالاستعانة بدراسة مکتبیة وتحلیل لفحوی الآیات القرآنیة التی تتناول موضوع "الصبر" ومراحل نزول الآیات ذات الصلة والنقاط المطروحة فی التفاسیر الشیعیة. فی الحقیقة، تستخرج الورقة الحالیة بأسلوب تحلیلی النتائج السیاسیة لمفهوم "الصبر" فی القرآن من نافذة الحوکمة الإسلامیة، وقد بلغت هذه النتائج من خلال دراسة الآیات التی تحتوی علی کلمة "صبر" أو اشتقاقاتها،  159 ثیمة أساسیة، و62 ثیمة منظِّمة، و11 ثیمة شاملة. فی الختام، صنّفت الثیمات الشاملة ضمن المراحل الثلاث "التدوین"، "التنفیذ"، و"التقییم" استنادًا إلی نموذج السیاسة ثلاثی المراحل.

یعتبر علم الدلالة کأسلوب لتحلیل النص. وإن أحد ابتکارات إیزوتسو فی تطبیق علم الدلالة نراه فی تحلیل النظام الدلالی للقرآن الکریم. حیث تعتبر نظریة الحقل الدلالی من نظریاته الشهیرة فی هذا المجال العلمی. إن لکل کلمة من الکلمات المحوریة فی القرآن الکریم حقل من الدلالات، وفی تفاعل هذه الحقول والارتباط بینها، تعرف مفاهیم ومعانی کلمات القرآن الکریم بشکل أفضل وأدق. مع تقدم الدراسات فی العلوم الدلالیة، أدخلت بعض الملاحظات علیها. إحدی هذه الملاحظات هی مسألة “تضمین الأسلوب التدریجی ”التی تهدف إلی استکمال المعنی والمساعدة لاستیعاب الحقل الدلالی للألفاظ. الأسلوب التدریجی هو عملیة مستمدة من التفسیر التنزیلی للقرآن الکریم ویشمل دراسة السور والآیات الشریفة فی سیاق النزول التدریجی لها. جرت فی هذا المقال محاولة لمعرفة تأثیر “تضمین الأسلوب التدریجی” فی الدلالات من خلال دراسة المجال الدلالی لکلمة التقوی فی التجالس مع کلمة الصبر بطریقة وصفیة تحلیلیة. حیث توصلنا إلی أن کلمة التقوی قد وردت و تکررت فی القرآن الکریم وفقا لسیر النزول التدریجی للسور المکیه والمدنیة وقدما إلی قدم لها. بالإضافة إلی ذلک، فقد تم استخدام کلمة التقوی إلی جانب کلمة الصبر فی عملیة تدریجیة فی مجالین: المجال الأول هو التمهید، و المجال الثانی هو التکمیل، حیث یعتبر مکملا للمجال الأول. و نظراً للجو و مستلزمات المجتمع فی زمن نزول السور المکیة، فقد ورد ذکر الصبر فی البدایة کأساس لتحقیق التقوی. حیث کان یعتبر الصبر أمر ضروری للوصول إلی التقوی، ثم مع نزول القرآن فی المرحلة التالیة وبنسبة تکاملیة، أصبح کل من الصبر والتقوی معنی یؤدی کل منهما دوره بشکل مستقل إلی جانب الآخر. فکل من الصبر و التقوی ضروریان لکمال.

چکیده فارسی:این مقاله با استفاده از روش توصیفی کتابخانه ای و با تکیه بر منابع اسلامی، به شناسایی و طبقه بندی نشانه های صبر بر معصیت در چهار بعد شناختی، هیجانی، انگیزشی و رفتاری پرداخته است. ضمن بررسی نشانگان کلی صبر، به طور ویژه آن دسته از نشانه هایی که می توانند در موقعیت معصیت محقق شوند، شناسایی و تبیین شده اند. نتایج نشان داد که در بعد شناختی سه نشانه، در بعد هیجانی چهار نشانه، در بعد انگیزشی یک نشانه و در بعد رفتاری سه نشانه می تواند حاکی از ویژگی صبر بر معصیت باشند. در پایان مباحثی برای تشخیص ممدوح یا غیرممدوح بودن صبر و شناخت مراتب صبر، حد نصاب نشانه ها برای صدق ویژگی صبر بیان شده است.   چکیده عربی:یتطرق الباحث فی هذه المقالة إلی تشخیص و تصنیف علائم الصبر علی المعصیة فی أربعة أبعاد، هی معرفیة وانفعالیة وتحریکیة وسلوکیة وذلک اعتمادا علی المصادر الإسلامیة وبمنهج تحلیلی مکتبی، فی إطار دراسة العلائم العامة للصبر وتشخیصها وبیانها، ولا سیما العلائم التی یمکن أن تتحقق أثناء المعصیة. و قد أثبتت نتائج البحث وجود ثلاث علائم فی البعد المعرفی وأربع علائم فی البعد الانفعالی وعلامة واحدة فی البعد التحریکی وثلاث علائم فی البعد السلوکی، وهذه العلائم تحکی عن میزة الصبر علی المعصیة. و فی النهایة تطرق الباحث إلی بیان مباحث لتشخیص الممدوح وغیر الممدوح من أنواع الصبر ومعرفة مراتب الصبر وذکر نصاب العلائم المختصة بصدق میزة الصبر.

یحمل هذا البحث عنوان "أدب المقاومة فی نهج البلاغة"، بذلت الکاتبة مساعیها لإلقاء الضوء علی کلام الإمام علی (ع) وسلوکه الحسن إلی جانب القیم الأخلاقیة- العسکریة التی کان یحملها هذا الإمام الکبیر، التی تدور رحاها حول المقاومة فی وجه الأعداء والصمود فی ساحة الحرب، وذلک اعتمادا علی ما ورد فی خطب الإمام فی نهج البلاغة. أوصی الإمام علی (ع) فی مختلف خطبه، أصحابه إلی ابداء المقاومة والصمود فی الجانب الفردی والجماعی، وکان الإمام نفسه النموذج الأعلی للمقاومة والصمود. اتخذ البحث المنهج الوصفی التحلیلی أسلوبا له وذلک بالرجوع إلی المکتبة وأخذ الملاحظات وانصبت المحاولات علی دراسة القضایا الخاصة بالأدب المقاومة والصمود فی مختلف المجالات فی خطب الإمام علی (ع) ورسائله، محاولة استخراج النتائج منها، وملخص القول أنّ الإمام علیا (ع) أوصی فی ساحات القتال أصحابه وقادة جیشه إلی المقاومة و الصمود بعبارات وجیزة ورصینة.

چکیده فارسی:پژوهش حاضر قصد دارد به روشن سازی معانی گوناگون مفهوم صبر که از مفاهیم بنیادی اخلاقی، تربیتی قرآن مجید است، بپردازد و سپس دلالت های فلسفی و تربیتی آن را استنتاج کند. از این رو، مساله اصلی این مطالعه چیستی مفهوم صبر در قرآن مجید و دلالت های فلسفی و تربیتی آن است. با توجه به مساله کلی فوق، سوال های پژوهش عبارت اند از: 1. صبر در قرآن، بر کدام معانی دلالت دارد؟ 2. دلالت های فلسفی مفهوم صبر کدامند؟ 3. دلالت های تربیتی مفهوم صبر کدامند؟ به منظور پاسخگویی به پرسش های بالا از روش تحلیلی ‐ استنتاجی استفاده شده است. بنابراین، مطالعه حاضر در زمره مطالعات فلسفی و با رویکردهای بنیادی محسوب می شود. این مطالعه نشان می دهد که مفهوم صبر در قرآن بر معانی متعددی مانند شکیبایی در هنگام مصیبت، پایداری در عبادت و اطاعت خداوند، استقامت در ترک گناه، سازگاری در مناسبات انسانی، عجله نکردن در گفتار و کردار، شکیبایی در دستیابی به معرفت، شکیبایی در دستیابی به حقیقت و استقامت در راه حق دلالت دارد. از سوی دیگر، این تحقیق نشان می دهد که به لحاظ فلسفی افزون بر حیطه ارزش شناسی، مفهوم صبر از دو جنبه انسان شناسی و معرفت شناسی نیز قابل بررسی است. به علاوه، استنتاج های تربیتی حکایت از آن دارند که مفهوم صبر را باید هم در اهداف آموزش و پرورش و هم در دیگر اجزای برنامه درسی مورد توجه قرار داد. همچنین مفهوم صبر هم در آموزش و پرورش رسمی و هم غیررسمی کاربرد دارد. چکیده عربی: یرمی هذا البحث إلی تسلیط الضوء علی مختلف معانی مفهوم الصبر، و منها المفاهیم الأساسیة الأخلاقیه، و التربویة للقرآن الکریم، ثم یستنتج بعد ذلک دلالاتها الفلسفیة و التربویه. و انطلاقا من ذلک فان المسألة الأساسیة التی تتناولها هذه الدراسة هی معرفة مفهوم الصبر فی القرآن الکریم و استجلاء دلالاته الفلسفیة و التربویه. و فی ضوء هذه المسئلة الکلیة فان الاسئلة التی یثیرها هذا البحث و یتولی مهمة الإجابة عنها هی: 1. ما هی المعانی التی یدل علیها الصبر فی القرآن؟ 2. ما هی الدلالات الفلسفیة لمفهوم الصبر؟ 3. ما هی الدلالات التربویة لمفهوم الصبر؟ و لأجل الإجابة عن هذه الأسئلة انتهج المنهج التحلیلی ‐ الاستنتاجی. و فی ضوء هذا المنهج تصنف هذه الدراسة فی عداد الدراسات الفلسفیة و فی اتجاهات أساسیه. تکشف المعطیات المستخلصة من هذه الدراسة أن مفهوم الصبر فی القرآن یدل علی معان متعددة من قبیل الصبر عند المصیبه، و الثبات علی الطاعة و العباده، و المداومة علی ترک المعاصی، و الإنخراط فی العلاقات الإنسانیه، و التأنی فی الأقوال و الأفعال، و المصابرة علی نیل المعرفه، و المرابطة علی طریق إدراک الحقیقة و المداومة علی طریق الحق. و علی صعید آخر تشیر النتائج التی تم التوصل إلیها انه من الناحیة الفلسفیه، فضلا عن حقل المعرفة القیمیة یمکن بحث مفهوم الصبر من جانبی معرفة الإنسان و کذلک من الجانب المعرفی. و بالاضافة إلی ذلک تشیر الاستنتاجات التربویة إلی أن مفهوم الصبر ینبغی أن یوضع نصب الاهتمام فی سیاق أهداف التعلیم و التربیه، و فی المفاصل الاخری من المناهج الدراسیه. کما أن مفهوم الصبر له تطبیقاته فی مجال التعلیم و التربیة الرسمی و غیر الرسمی.

تسعى هذه الدراسة إلى بیان أسس ومنطلقات میتافیزیقا الاستغراب فی حقل التجربة الإیرانیة، وترى إلیها بما هی حادث استثنائی فی التاریخ المعاصر. وتأسیساً على هذه الفَرَضیة سوف یترکز البحث على بیان مفارقات الفصل والوصل بین بعدَین متوازیین فی هذه التجربة، وهما: البُعد المیتافیزیقی الدینی المؤسَس على الإیمان بالغیب، والبُعد السیاسی الاجتماعی بما یختزنه من حضور وفعالیة فی أزمنة ما بعد الحداثة. غیر إن مقاربة الاستغراب فی التجربة الإسلامیة الإیرانیة تفترض بسبب من خصوصیتها، مجاوزة طائفة من المبادئ الناظمة لفهم الظواهر سواء فی الفلسفة السیاسیة، أو فی علم الاجتماع الحدیث. والمقصود بالمجاوزة هنا، لیس نفی أو نقض ما أخذ به العقل الحدیث من مبادئ ومعاییر، وإنما لاستئناف بیان ما حَجَبْ ته العقلانیة الحدیثة من حقائق تتعدى التفسیر المادی المحض للتاریخ. إن ما یحملنا على مثل هذا المدَّعى ، قناعتنا أن منطق السببیة الحاکم على أحداث التاریخ وتحولاته، لا ینحصر فی کهفِ التاریخانیة المغلق، بل یتعدَّاه إلى آفاق تتکشَّف فیها أطوار وأحداث عصَّیة على الترّقب، وتبقى فی الآن عینه سلیلة السببیة ومنطقها. ذاک یعنی أن ثمة حقائق تمکث فی تضاعیف التاریخ، ولا تظهر إلا حین تتوفر لها الإرادة المناسبة لإظهارها فی اللحظة والمکان المناسبین. معضلة الفکر الحدیث انه قصَّر منهجه على معرفة ما یظهر من تحولات التاریخ ومنعطفاته، من دون أن یلتفت إلى ما یکمن فی جوهر التاریخ، ویکون باعثاً لحرکته وتجدده ودیمومته.

لجا الشعراء المعاصرون لاسباب مختلفه سیاسیه واجتماعیه واخری نفسیه ذاتیه إلی استخدام الرمز وسیله فنیه للتعبیر عن تجاربهم المعاصره، ومنهم شاذل طاقه احد رواد الشعر العراقی الحدیث الذی استخدم رموزا منوعه فی شعره، منها الرموز التاریخیه والادبیه والإسلامیه والدینیه. ویحاول هذا المقال عبر المنهج الوصفی التحلیلی دراسه شخصیه ایوب(ع) فی شعره مع الترکیز علی قصیدتیه "انتصار ایوب" و"هموم ایوب". وقد غدا ایوب(ع) لتحمله المشاق وصبره علی البلایا وشکره لله تعالی مضرب الامثال فی ذلک، وشاع بهذه الدلاله فی الشعر الحدیث، ووظفه شاذل طاقه فی شعره سعیا لبعث روح الصبر علی المصائب والامل بالنجاح فی نفسه ومواطنیه. ورغم ان شاذل طاقه شاعر کبیر ذو موهبه شعریه ثریه لکن النقاد لم یهتموا به وبشعره، فبقی رائدا منسیا قررنا ان نعرفه ونعرف شعره عبر دراسه قصیدتیه المذکورتین ومعالجه رمز ایوب فیهما. وتشیر النتائج الحاصله عن هذا المقال ان الاوضاع السیاسیه والاجتماعیه المضطربه فی العراق والعالم العربی وکذلک ظروف الشاعر الجسمانیه اثرت تاثیرا بالغا علی نفسیته وجعلته یوظف شخصیه ایوب(ع) فی شعره ویستلهم ملامحها القرآنیه للتعبیر عن هواجسه واوجاعه الشخصیه والاجتماعیه فتظهر هذه الشخصیه بصور عده ورموز مختلفه فی اشعاره منها: ایوب رمز لتموز، ایوب رمز للفلسطینی المظلوم، ایوب رمز لفلسطین، محن ایوب وهمومه و. . . .

چکیده فارسی:در اسلام، یکی از کلیدهای اصلی ایمان، «صبر» معرفی شده است، ولی دامنه معنایی این واژه در عرف عام، به قدری محدود شده که تنها در معانی «مکث، تحمل سختی ها و قانع شدن در برابر وضع موجود» ظهور یافته است. بر این اساس، مقاله حاضر بر آن است که در یک فرآیند تدریجی، با لحاظ معنای وضعی، مفهوم اخلاقی و معنای عرفی متداول در عصر نزول قرآن و پس از آن با نگرشی فراگیر به کل متن قرآن، به تحلیل و بازیابی معنای صبر بپردازد. بررسی معنای صبر در دستگاه خاص قرآنی، مورد تاکید این پژوهش است، زیرا معناشناسی واژگان قرآن در دستگاه خاص معناشناختی آن، از جمله مباحثی است که در نوع آثار لغوی و تفسیری، کمتر بدان توجه شده است. در خصوص بافت قرآن کریم، باید گفت که این واژه با حفظ معنای لغوی و اصطلاحی با بسیاری از مفاهیم اخلاقی و دینی ارتباط معنایی پیدا می کند، بر این اساس، تبیین ارتباط صبر با مفاهیم جدید نظیر ایمان، تقوا، اسلام، یقین، بر و ... از دیگر مباحثی است که در این مقاله مورد توجه قرار می گیرد.   چکیده عربی:لفظة (الصبر) بمدلولها العام و الخاص تعتبر احدی الرموز الاساسیة للایمان، لکن الرقعة المعنویة لهذه المفردة فی العرف العام تکاد تکون ضیقة بحیث ترجمت بمعنی تحمل الصعاب و الرضوخ امام الامر الواقع، لذا فان هذه المقالة تناولت تقدیم دراسة عمیقة و موسعة فی جمیع آیات القرآن الکریم مبینة علی اساس ما لهذه اللفظة من مفاهیم و معانی متباینة استعملت فی الآیات القرآنیة لذلک یمکن القول بأن لفظة الصبر فضلا عن معانیها اللغویة و الاصطلاحیة، فأن لها معانی و مفاهیم أخلاقیة و دینیة قلما تطرقت الیها کتب اللغة و التفاسیر، لذا کان جدیرا بنا أن نشیر إلی الوشائج و الروابط بینها و بین ما تحمله هذه الکلمة من مفاهیم و معانی جدیدة یمکن أن تؤخذ بنظر الاعتبار.

چکیده فارسی:این پژوهش با هدف شناسایی اثربخشی آموزش مهارت های مثبت اندیشی مبتنی بر رویکرد اسلامی بر بلوغ عاطفی و شکیبایی به روش نیمه آزمایشی، پیش آزمون ـ پس آزمون با گروه گواه انجام پذیرفت. جامعه آماری دانش آموزان دختر مقطع متوسطه دوره اول شهرستان ساوه از یک دبیرستان در دسترس برگزیده شده است، و نمونه ای شامل 30 نفر از نمرات پایین تر از میانگین در اجرای پیش آزمون به تصادف در دو گروه آزمایش و گواه جایگزین شدند. گروه آزمایش هشت جلسه تحت آموزش مهارت های مثبت اندیشی با رویکرد اسلامی قرار گرفت. هر دو گروه پیش و پس از اجرای متغیر مستقل به واسطه مقیاس بلوغ عاطفی و پرسش نامه شکیبایی سنجیده شدند. داده ها با استفاده از تحلیل واریانس چندمتغیری تحلیل شد. یافته ها نشان داد بین دو گروه در میزان شکیبایی، نداشتن ثبات عاطفی و بازگشت تفاوتی معنی دار وجود دارد، بنابراین آموزش گروهی مهارت های مثبت اندیشی سبب کاهش دو مولفه عدم بلوغ عاطفی یعنی بی ثباتی عاطفی، بازگشت عاطفی و همچنین افزایش شکیبایی شده است. نتایج بیانگر اثربخشی آموزش مهارت های مثبت اندیشی مبتنی بر رویکرد اسلامی در افزایش شکیبایی و بلوغ عاطفی است. چکیده عربی:تقوم هذه الدراسة علی أساس تأثیر مهارات التفکیر الایجابی الاسلامی علی البلوغ العاطفی والصبر. وتتّبع المنهج الشبه التجریبی مع الاختبار الأولی والاختبار المتأخر والمجموعة الضابطة. والمجتمع الإحصائی یتمثل فی طالبات المرحلة المتوسطة الأولی لمدرسة ثانویة بمدینة ساوة. وفی الاختبار الأولی تم اختیار 30 طالبة بدرجات أقل من المتوسط ووضعهن فی مجموعتین تجریبیة وضابطة بطریقة عشوائیة.وخضعت المجموعة التجریبیة للطالبات الی تعلیم مهارات التفکیر الایجابی الاسلامی من خلال 8 حصص. واختبرت المجموعتان التجریبیة والضابطة قبل إدخال المتغیر المستقل وبعده من خلال مقیاس البلوغ العاطفی واستبانة الصبر و تم الاستفادة من تحلیل التباین المتعدد المتغیرات لتحلیل البیانات، ودلت النتایج علی أن هناک فروق ذات دلالة إحصائیة بین المجموعتین فی نسبة الصبر وعدم الاستقرار العاطفی لدیهن. فالتعلیم الجماعی لمهارات التفکیر الایجابی أسفر عن انخفاض عنصر عدم البلوغ العاطفی أی الاستقرار العاطفی و عنصر العودة العاطفیة وزیادة الصبر. والنتائج تشیر الی أن تعلیم مهارات التفکیر الایجابی الاسلامی یؤثر علی زیادة الصبر والبلوغ العاطفی.

چکیده فارسی: ادبیات فارسی و عربی گنجینه گران بهایی از حکمت و معرفت است؛ مفاهیم اخلاقی و انسانی در این دو ادب برگرفته از فرهنگ اسلامی و قرآنی و نیز میراث فرهنگی ایرانیان پیش از اسلام است. صبر یکی از مفاهیمی است که در فرهنگ اسلامی، عربی و فارسی از زوایای مختلفی مورد توجّه حکیمان، شاعران و گویندگان قرار گرفته است، ازجمله توصیه به صبر، آثار و نتایج صبر، انواع صبر و. . . . آنچه در نگاه سطحی و شتابان به نظر می رسد، وام داری ادب فارسی از ادب عربی و اسلامی است؛ زیرا در شرح و توضیح متون ادب فارسی همچون گلستان، بوستان، دیوان حافظ، دیوان ناصرخسرو، مثنوی و. . . شواهد بسیاری از ادب عربی دیده می شود؛ در حالی که مضمون صبر در ایران پیش از اسلام وجود داشته و نشانه ها و سرنخ های آن را می توان در ادب عربی قدیم یافت. هدف پژوهش حاضر معرّفی خوشه ای از خرمن فرهنگ و ادب ایرانیان باستان است که برای بسیاری از صاحب نظران و شارحان متون ادب فارسی مغفول مانده است. نتایج نوشتار پیش رو نشان داده است که ایرانیان پیش از اسلام با این مضمون آشنا بوده اند، تعابیر مربوط به آن به ادب عربی نفوذ کرده؛ سپس سرچشمة بسیاری از تعبیرهای ادبی شده است. (چکیده عربی: الأدب الفارسی والعربی خزین ثمین من الحکمة والمعرفة. المفاهیم الأخلاقیة والإنسانیة فی هذین الأدبین تنبثق من الثقافة الإسلامیة والقرآنیة وکذلک التراث الثقافی للإیرانیین قبل الإسلام. مفهوم الصبر من المفاهیم فی الثقافة الإسلامیة والعربیة والفارسیة التی حظیت باهتمام الحکماء والشعراء والمتحدثون و دارسوها من الجهات المختلفة و المطروح عندهم الدعوة إلی التحلی بالصبر وذکرآثاره ونتائچه وذکر أنماطه وأنواعه و. . . وما یجلب الانتباه وتکشف عنه النظرة العاجلة إلی هذا الموضوع هو تأثر الأدب الفارسی المباشر بالأدب العربی والإسلامی و ما یتجلّی عند العکوف علی لنصوص الأدبیة الفارسیة مثل کلستان، البستان، دیوان حافظ، دیوان ناصر خسرو، المثنوی، إلخ بالرؤیة التفسیریة حضور العدید من الاشعار و الامثال و الاحادیث من الأدب العربی فی النصوص الفارسیة. وأیضا موضوع الصبر له حضوره فی إیران قبل الإسلام ویمکن العثور علی علاماته وإشاراته فی الأدب العربی القدیم. الهدف فی هذا البحث هو عرض مظهر من مظاهر الثقافة والأدب الفارسی للایرانیین قبل الاسلام التی أهملها العدید من الخبراء والمعلقین علی النصوص الأدبیة الفارسیة. وتشیر النتائج إلی أن الإیرانیین کانوا علی وعی بهذا الموضوع قبل الإسلام، وأن التعابیر المختلفة المختصة بهذا الموضوع تسربت إلی الأدب العربی و صار مرتکزاً للتعابیر الأدبیة. )