این تحقیق با هدف بهینه سازی ریزازدیادی گیاه دارویی آنغوزه (Ferula assa- foetida L.) انجام شد. اثرات سیتوکینین ها (BAP, 2ip, Kin)، اکسین ها (IBA، NAA و Pic) و تاثیر متقابل این هورمون ها در غلظت های مختلف (صفر تا 2.5 میلی گرم در لیتر) بر روی محیط MS و در شرایط کشت درون شیشه ارزیابی شد. نتایج حاکی از تاثیر بیشتر هورمون BAP بر ساقه زایی و رشد طولی گیاهچه ها بود و غلظت 1 میلی گرم درلیتر این هورمون، با میانگین 3 ساقه به ازای هر ریزنمونه، اختلاف معنی داری با دیگر غلظت های مورد بررسی نشان داد و افزایش 66 درصد ساقه زایی نسبت به شاهد را در پی داشت. هم چنین بلندترین ساقه در غلظت 1.5 میلی گرم بر لیتر BAP ایجاد شد. در این مطالعه، محیطMS حاوی یک میلی گرم بر لیتر BAP و 0.01 میلی گرم بر لیتر IBA، مناسب ترین تیمار به منظور ریزازدیادی گیاهچه و ایجاد ریشه های غده ای مطلوب برای تکثیر متوالی گیاهچه، تشخیص داده شد. در این ترکیب هورمونی، میانگین ارتفاع گیاهچه ها 3.96 سانتی متر بود که در مقایسه با شاهد (2.28 سانتی متر) 57.6 درصد افزایش نشان داد. تعداد ساقه جانبی نیز با میانگین 3 عدد به ازای هر ریزنمونه در مقایسه با شاهد سه برابر افزایش داشت. این مطالعه نشان داد ریشه های غده ای در مقایسه با ریشه های طویل از توانایی ساقه زایی بیشتری برخوردارند. هم چنین به دلیل وجود ریشه های طویل هم در شرایط طبیعی و هم در کشت درون شیشه، مشخص شد آنغوزه حاوی اکسین درون زا است.

آنغوزه (Ferula assa Feotida)، گیاهی چند ساله متعلق به خانواده چتریان (Umbelliferea) است که در دامنه وسیعی از نقاط گرمسیری ایران می روید و از سال های بسیار دور تاکنون، جز اقلام مهم و شاخص گیاهان دارویی و صنعتی ایران محسوب می شده است. شیرابه آنغوزه، به عنوان آنتی اسپاسمودیک، برطرف کننده انگل های گوارشی روده ، باد شکن و خلط آور، مصرف دارویی دارد و اهمیت عمده این گیاه به علت ارزش صادراتی آن است.به منظور برآورد اقتصادی برداشت این گیاه از طبیعت، تحقیقی به صورت موردی بر روی هفت رویشگاه آنغوزه خیز شهرستان طبس صورت گرفت. شیوه بهره برداری در منطقه مورد مطالعه شامل سه مرحله بود و هر مرحله  مدت زمان مشخصی داشت. با توجه به برداشت های صحرایی انجام شده و با احتساب 10 درصد افت احتمالی، تعداد بوته مجاز به بهره برداری 3110085 بوته برآورد شد. مقادیر کمی محصول استحصالی طی یک دوره برداشت چهار ساله 96440 کیلوگرم و ارزش ریالی درآمد ناخالص، معادل 12657843320 ریال برآورد شد که چنانچه هزینه اجرایی معادل 6627342755 ریال از درآمد ناخالص کسر شود، درآمد کل با محاسبه افزوده معادل 6030500565 ریال به دست خواهد آمد. نتایج این مطالعه نشان می دهد که بهره برداری آنغوزه، فعالیت اقتصادی سود آوری بوده و هر ساله ضمن ایجاد اشتغال زایی، از ارزش صادراتی قابل توجهی نیز برخوردار است.

گیاهچه های باززایی شده آنغوزه (Ferula assa- foetida L.) متعلق به تیره چتریان از طریق رویان زایی بدنی به طور مستقیم و غیر مستقیم، برای اولین بار بدست آمد. کالوس بر روی قطعات جداکشت هیپوکوتیل از دانه رست های دو اکوتیپ شیرکوه و طبس در محیط کشت پایه MS حاوی غلظت های مختلف کینتین و -a نفتالن استیک اسید (NAA) پس از 12 هفته القا شد. رویان زایی بر روی کالوس ها 4 هفته پس از انتقال آن ها به محیط کشت پایه MS فاقد هورمون مشاهده شد. بیشترین درصد رویان زایی بدنی (31%) و تعداد رویان بالغ (8.4) بر روی کالوس اکوتیپ طبس در محیط القای کالوس واجد 1.5 میلی گرم در لیتر کینتین و 1 میلی گرم در لیتر NAA حاصل شد. طبق نتایج به دست آمده، حضور کینتین همراه با NAA در محیط القای کالوس منجر به افزایش تمایز رویان های بدنی در محیط کشت پایه MS فاقد هورمون شد. حدود 40-50 درصد رویان های بدنی تبدیل به گیاهک های کامل شدند. رویان زایی بدنی مستقیم بدون واسطه گذر از مرحله تشکیل کالوس بر روی دانه رست های کامل در محیط کشت پایه MS فاقد هورمون پس از 12 هفته القا شد. القای رویان زایی بدنی در تمام سطوح دانه رست به ویژه در بخش هیپوکوتیل با فراوانی بالا مشاهده شد. بدین ترتیب، حداکثر تعداد رویان بالغ در هر دانه رست به میزان 42 در اکوتیپ شیرکوه بود و بیش از 50% رویان های بالغ در محیط کشت پایه MS فاقد هورمون تبدیل به گیاهک کامل شدند. همچنین مطابق مطالعات بافت شناسی، مراحل مختلف تکوین رویان شامل مرحله کروی، قلبی، اژدری و لپه ای در رویان زایی بدنی آنغوزه مشاهده شد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

سابقه و هدف: مراتع علاوه بر نقش بسیار مهمی که در پایداری اکوسیستمهای طبیعی دارند، به علت داشتن گیاهان دارویی-صنعتی متنوع نقش مهمی در تأمین نیازهای دارویی و اقتصادی کشور ایفا می نمایند. ایجاد فرصتهای مناسب سرمایه گذاری برای تولید بیشتر این گیاهان حائز اهمیت بوده و لازم است در این زمینه پژوهشهای گسترده ای انجام شود. در واقع فهم ارزش اقتصادی بسیاری از خدماتی که اکوسیستم های مرتعی در اختیار بشر قرار می دهند موجب شفافیت و تصمیم گیری دقیق در زمینه کاربری مراتع شده و کار آمد تر شدن اقدامات حفاظتی را در بر خواهد داشت. در این مطالعه، بررسی اقتصادی برداشت شیرابه گونه آنغوزه به عنوان یکی از گیاهان مهم دارویی و صنعتی در 3 رویشگاه بردسکن-خراسان رضوی-طی سالهای 1394-1398بررسی می شود. مواد و روش ها: طی مطالعات صحرایی و پیمایش های انجام شده و با استفاده از نقشه توپوگرافی منطقه به مقیاس1: 50000 اقدام به مشخص ساختن رویشگاه های مستعد بر روی نقشه مذکور شد. در این رویشگاه ها بهره برداری مرسوم به شیوه سنتی که شامل سه مرحله اصلی علامتگذاری، کول کنی برداشت (تیغ زنی) بود، انجام پذیرفت. به منظور برآورد تعداد بوته قابل بهره برداری و در نهایت برآورد محصول و با توجه به اندازه نمونه 100 متر مربعی، در سطح کل رویشگاه 30 پلات بصورت تصادفی برداشت گردید. با آماربرداری های انجام شده در هر رویشگاه تعداد بوته ها در هر طبقه تراکمی در هکتار طبق فرمول کوکران، تعیین و از این بین 75 درصد عنوان بوته های مجاز جهت بررسی اقتصادی برداشت گونه آنغوزه درنظر گرفته شدند. و 10 درصد به عنوان افت بوته کسر شد. فلور گونه های چندساله بوته ای و درختچه ای رویشگاه ها نیز مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه میزان محصول قابل استحصال آنغوزه به تفکیک رویشگاه ها در سال محاسبه شد. برای بررسی و ارزیابی اقتصادی پروژه ها معیارهای ارزیابی اقتصادی ارزش حال و آینده، ارزش حال خالص و نسبت فایده به هزینه، پس از محاسبه ارزش ریالی درآمد و هزینه ها، جهت تحلیل اقتصادی برداشت آنغوزه بررسی شد. نتایج: با توجه به برآوردهای انجام شده متوسط شیره و کشته سالانه هر پایه بر اساس تعداد بوته های مجاز به بهره برداری و 10 درصد افت، به ترتیب 6 و 25 گرم لحاظ شد. متوسط برداشت تعداد بوته قابل بهره برداری آنغوزه در سال، 2800 پایه و متوسط میزان برداشت سالانه کارگر، طی 85 روز کاری 70 کیلوگرم بدست آمد. هزینه کارگری جمع آوری محصول با احتساب تعداد کارگر مورد نیاز در یک دوره 5 ساله (16698 نفر)، 10، 019، 022 هزار ریال برآورد می شود. در مجموع هزینه احیاء و کپه کاری در بخشهایی از رویشگاه ها (6/506 هکتار) 5/1052461هزار ریال محاسبه شد. نیز کل هزینه حمل و جمع آوری و نگهداری محصول در یک دورپنج ساله مبلغ85/118997هزار ریال برآورد گردید. در کل هزینه های بهره برداری در طول یک دوره پنج ساله معادل33, 371, 984, 000 ریال برآورد شده است. بنابراین درآمد کل (سود خالص) معادل. 100, 413, 554, 66ریال محاسبه می شود. بر مبنای سود صحرایی و سرمایه گذاری بهره بردار، 75 درصد از سود خالص به عنوان سهم بهره بردار و 25درصد از درآمد کل-معادل 525, 103, 388, 67 ریال-سهم دولت، به عنوان بهره مالکانه در نظر گرفته شده است. و با توجه به تعداد کل خانوار منطقه (438)، سرانه سالانه خانوار معادل 34, 388, 200 ریال می باشد. درآمد خالص پروژه با در نظر گرفتن نرخ تنزیل 47 میلیارد ریال می‏باشد. نرخ بازگشت سرمایه 222 درصد می‏باشد و نشان می‏دهد به ازای هر 100 ریال هزینه، 222 ریال سود نصیب بهره‏بردار می شود. نرخ بازده داخلی پروژه 322 درصد و نسبت منفعت به هزینه نیز 3/3 (بدون تنزیل پول) بدست آمده است که نشان می‏دهد به ازای هر واحد هزینه 3/3واحد درآمد بدست می آید. بررسی نرخ بازده داخلی و نرخ بازگشت سرمایه نشان می‏دهد که بهره برداری پایدار از مراتع کاملا اقتصادی بوده و منافع بهره برداران را تامین می‏نماید. نسبت منفعت به هزینه نشان میدهد که اگر هزینه های تولید تا کمتر از 3/3 برابر وضعیت فعلی نیز افزایش یابد، پروژه اقتصادی است. نتیجه گیری: مشاهده می شود که ارزش حال سرمایه گذاری مثبت است و از بعد کلان در بخش کشاورزی و منابع طبیعی می تواند توجیه اقتصادی لازم را داشته باشد. نرخ بازده داخلی این پروژه، نرخ تنزیل 20 درصد برای بهره بردار و نسبت منفعت به هزینه آن نشان می دهد که پروژه مورد نظر با توجه به عمر مفید محاسباتی، از نظر اقتصادی برای بهره بردار و سرمایه گذار قابل قبول بوده و پذیرفته می شود. به طور کلی، در این مطالعه بررسی مسائل بهره برداری اصولی از رویشگاه های آنغوزه خیز و دوام و بقای این گونه برای نسل های آینده دنبال می شد که ضمن رعایت مسائل زیست محیطی و تامین اشتغال زایی در منطقه، جلوگیری از مهاجرت روستاییان را به همراه دارد.