مرزنجوش از گیاهان خوراکی رایجی است که در نقاط مختلف دنیا به عنوان ادویه استفاده می شود. مرزنجوش جنسی از خانواده نعناع و دارای گونه های متعددی است. دو گونه مرزنجوش اروپایی و مرزنجوش مدیترانه ای خواص درمانی دارند. علاوه بر استفاده به عنوان ادویه در طبخ غذا، از قرن ها پیش در طب سنتی، گیاه در درمان مواردی همچون بیماری های گوارشی، سرماخوردگی، آلرژی های تنفسی، دیابت، التیام زخم ها و نیز به عنوان آرامش بخش (تسکین عصبی) کاربرد داشته است. تاکنون بررسی های بسیاری در مورد خواص بیولوژیک، فارماکولوژیک و آنالیز ترکیبات مرزنجوش انجام شده است. بر طبق گزارش های علمی معتبر، گیاه دارای خواص آنتی اکسیدان و ضد میکروبی قوی بر ضد عوامل پاتوژن انسانی و نیز عوامل فساد مواد غذایی است. بر اساس نتایج آنالیزهای شیمیایی متعدد عصاره و اسانس های گیاه، ترکیبات فنلی مخصوصا اسیدهای فنلی و فلاونوییدها به عنوان عوامل موثر احتمالی مطرح شده اند. علاوه بر خواص ضد میکروبی و آنتی اکسیدان گیاهان جنس مرزنجوش، مواردی که هم اکنون به طور جدی و دقیق مورد مطالعه هستند اثرات ضد دیابتی، ضد فشارخون بالا، ضد التهابی، سمیت سلولی و آنتی موتاژنی را می توان برشمرد.

مقدمه: مرزنجوش گیاهی متعلق به خانواده نعناعیان و از گیاهان دارویی و اسانس دار مهمی می باشد که در اکثر نقاط دنیا استفاده می شود.هدف: هدف از انجام این تحقیق شناسایی و مقایسه ترکیبات و مقدار اسانس گونه های مرزنجوش وحشی و اروپایی به منظور مشخص نمودن مهم ترین ترکیبات دارویی آن ها است.روش بررسی: دو گونه مهم از سرده مرزنجوش شامل Origanum vulgare L. و Origanum majorana L. در ابتدای تیر ماه سال 1392 از مزرعه تحقیقاتی پژوهشکده گیاهان دارویی با چهار تکرار جمع آوری شد. اسانس گیری از اندام هوایی خشک شده دو گونه مذکور به روش تقطیر با آب صورت گرفت و اجزای اسانس با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی (GC) و کروماتوگرافی گازی متصل به طیف نگار جرمی (GC/MS) شناسایی شدند.نتایج: آنالیز اسانس گیاهان نشان داد که میزان اسانس در گونه O. vulgare برابر 0.13 درصد در ماده خشک بود و ترکیبات ترانس کاریوفیلن (21.46 درصد)، جرماکرن -  D(18.99 درصد) و (E, E-a) فارنسن (9.12 درصد) به ترتیب بیشترین اجزای اسانس بودند. همچنین در گونه O. majorana میزان اسانس برابر 1.09 درصد در ماده خشک بود و ترکیبات ترپینولن-4- ال (23.11 درصد)، g-ترپینن (13.94 درصد) و a- ترپینن (8.11 درصد) به ترتیب بیشترین اجزای اسانس را تشکیل می دادند.نتیجه گیری: به طور کلی هر دو گونه در مقدار، گروه ترکیبات و مهم ترین ترکیب اسانس نسبت به هم متفاوت بودند. در گونه O. vulgare با مقدار اسانس کمتر، ترکیبات سزکویی ترپن های هیدروکربنی با 69.18 درصد بیشترین اجزای اسانس را تشکیل می دادند، در حالی که در گونه O. majorana با میزان اسانس بیشتر، ترکیبات مونوترپن های هیدروکربنی با 42.53 درصد بخش عمده اجزای اسانس را به خود اختصاص دادند.

در این مطالعه، تنوع مورفولوژیکی 144 ژنوتیپ از 24 جمعیت گیاه مرزنجوش (Origanum vulgare)، که شامل دو زیرگونه subsp. viride) و (subsp. vulgare بودند، برای تعیین صفات ارزشمند به منظور انجام برنامه های اصلاحی آینده و اهداف دارویی مورد ارزیابی قرار گرفت. در این بررسی، 32 صفت مورفولوژیکی کمی و کیفی مطالعه شدند. نتایج، تنوع بالایی از صفات مهم را در بین جمعیت های آنالیز شده نشان داد. نتایج همبستگی ساده حاکی از روابط معنی داری در میان برخی از فاکتورهای اندازه گیری شده مهم بود. آنالیز عوامل اصلی (PCA) تقریبا 86 درصد از تغییرات مربوط به صفات تاثیرگذار مهم را توجیه کرد که برخی از این صفات عبارت بودند از: طول میانگره دوم، طول برگ، گل آذین و دم گل آذین، متوسط تعداد گل آذین هر ساقه، رنگ براکته، کاسه و جام گل، تراکم کرک های براکته و کاسه، طول و عرض کاسه و براکته و طول دمبرگ. آنالیز کلاستر در فاصله تقریبا 13 جمعیت ها را به دو بخش اصلی تقسیم کرد. اولین گروه 21 جمعیت و دومین گروه اصلی 3 جمعیت را شامل شدند. تمام نمونه های مربوط به گروه دوم و یک جمعیت از گروه اول متعلق به زیر گونه subsp. vulgare بودند در حالی که بقیه جمعیت ها زیر گونه دیگر را شامل می شدند.

سرشاخه گلدارگیاه مرزنجوش اروپایی (.Origanum majorana L) دراوایل مردادماه سال 1378 از باغ گیاه شناسی ملی ایران واقع در محل موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع (تهران) جمع آوری و پس از تایید آن توسط بخش گیاه شناسی موسسه، از گل خشک آن به روش تقطیر با بخار آب و در مدت زمان 45 دقیقه اسانس گیری شد. راندمان اسانس گیری براساس وزن گل خشک 0.3% بدست آمد. سپس جهت شناسایی کمی و کیفی ترکیبات، روغن اسانسی مذکور به دستگاه های گاز کروماتوگراف (GC) و گاز کروماتوکراف متصل به طیف سنج جرمی (GC/MS) تزریق گردید. در میان 24ترکیب شناسایی شده در این روغن اسانسی، به ترتیب ترکیبات لینالیل استات (26.1%) و سابینن (12.0%) بیشترین میزان را به خود اختصاص می دهند.                              

سرشاخه گل دار گیاه مرزنجوش اروپایی (Organum manorana L.) کاشته شده در باغ گیاه شناسی ملی ایران در اوایل مرداد ماه سال 1378 جمع آوری و پس از تایید آن توسط بخش گیاه شناسی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع، از گل خشک آن به روش تقطیر با بخار آب و در مدت زمان 45 دقیقه اسانس گیری شد. راندمان اسانس گیری بر اساس وزن گل خشک 0.3 درصد به دست آمد. سپس جهت شناسایی کمی و کیفی ترکیبات، روغن اسانسی مذکور به دستگاه های گاز کروماتوگراف (GC) و گاز کروماتوگراف متصل به طیف سنج جرمی (GC/MC) تزریق گردید. در میان 24 ترکیب شناسایی شده در این روغن اسانسی، به ترتیب ترکیبات لینالیل استات 36.1) درصد( و سابی نن 12.0) درصد( بیشترین میزان را به خود اختصاص دادند.

مرزنجوش با نام علمی .Origanum vulgare L یکی از گیاهان خانواده نعناییان می باشد که به عنوان یکی از مهمترین و پرفروش ترین گیاهان ادویه ای و دارویی در جهان به شمار می رود. بخش های هوایی و بخصوص برگ های گونه های مختلف مرزنجوش همواره به عنوان یکی از پرطرفدارترین ادویه ها و طعم دهنده ها در صنایع غذایی، عطرسازی و آرایشی- بهداشتی مورد استفاده قرار گرفته است. تاکنون طیف وسیعی از ترکیبات فعال دارویی از این گیاه شناسایی و استخراج شده اند که از آن جمله می توان به فلاونوئیدها، تانن ها، گلیکوزیدها، استرول ها، ویتامین ها و ترکیبات ترپنوئیدی موجود در اسانس اشاره کرد. یافته های اخیر نشان می دهد که مواد موثره مرزنجوش علاوه بر داشتن خواص ضد باکتریایی، ضد قارچی، ضد ویروسی و ضدسرطانی می تواند در بهبود رینوسینوزیت مزمن، کنترل دیابت، جلوگیری از التهاب و بیماری های قلبی - عروقی نیز موثر واقع شود. مطالعات فارماکولوژیکی نشان داده اند که پتانسیل بالای آنتی اکسیدانی مرزنجوش به دلیل وجود مونوترپن های فنولی نظیر تیمول، کارواکرول و برخی دیگر از ترکیبات فنولی مانند اریگانوزاید و رزمارینیک اسید می باشد. لازم به ذکر است که دو ترکیب اخیر پتانسیل بالایی را در جلوگیری از آسیب های اکسیداتیو پوست (ملانیزه شدن) و پیری پوست از خود نشان داده اند.