تحولاتی که ازسال 2011منطقه خاورمیانه رادربرگرفت از کشورتونس آغازشده و سرانجام دیگرکشورهای عربی خاورمیانه را نیز تحت تأثیرقرارداد. علل و عوامل گوناگونی از جمله فقر، فساد موجود در کشورها، حضورحاکمان مستبد در رأس حکومت در بروز این تحولات نقش داشته اند. یکی از عوامل تأثیرگذاردر بروز اعتراضات مردمی مساله ی محرومیت است. آنچه مسلم است اینکه نادیده گرفتن و بی توجهی و نیز سرکوب خواسته ها ونیازهای مردم، محرومیت را در پی خواهد داشت که به مرور این مساله از حالت ذهنی خارج شده و در قالب خشونت و اعتراضات عمومی نمایان می شود. ازجمله ی کشورهایی که با این تحولات واعتراضات مردمی مواجه شد، کشوریمن بود. این نوشتار سعی دارد تا اعتراضات مردمی در یمن را در چارچوب نظریه ی محرومیت نسبی تد رابرت گار مورد بررسی قرار داده و نقش محرومیت در بروز حرکت های مردمی در این کشور دردوران حکومت علی عبداله صالح نشان دهد.

مقاله حاضر ماخوذ از نتایج یک مطالعه تجربی در باب محرومیت نسبی، با دو مولفه شناختی (ادراکی) و عاطفی (احساسی) است. بنیان های نظری این تحقیق عمدتا بر آرای جیمز دیویس، آبرامز، تاجفل وترنر، لئون فستینگر، راولز و تیرابوسکی و ماس، استوار است. در این پژوهش نقطه عزیمت رویکرد نظری در تبیین این فرایند بر هر دو مولفه عاطفی و شناختی محرومیت نسبی مبتنی است. جامعه آماری پژوهش را جوانان متعلق به گروه سنی 18 تا 30 سال ساکن در شهر تهران تشکیل می دهد که 860 نفر از آنان به عنوان نمونه آماری با استعانت از روش نمونه گیری احتمالی PPS انتخاب شده اند. نتایج پژوهش مبین آن است که:- میان احساس محرومیت نسبی (مولفه عاطفی) و محرومیت نسبی ادراکی (مولفه شناختی) رابطه معنی داری وجود دارد.- میان احساس محرومیت نسبی و هر یک از متغیرهای وضعیت فعالیت اقتصادی (اشتغال)، سن، جنس، تحقیقات، درآمد و وضع مالکیت مسکن رابطه وجود دارد.نتایج حاصل از نیکویی برازش مدل نظری از طریق کاربرد رگرسیون چندگانه و تحلیل مسیر نیز مبین آن است که متغیرهای وضع مالکیت مسکن، جنس، درآمد ماهانه خانوار، سن، وضعیت تاهل، سطح تحصیلات، وضعیت فعالیت، و بعد خانوار، به ترتیب بیشترین تغییرات متغیر وابسته (احساس محرومیت نسبی) را تبیین می کنند. اثر کل متغیرهای مستقل بر روی متغیر وابسته برابر 69.6 درصد است.

منطقه خاورمیانه با موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه همواره برای قدرت های بزرگ حائز اهمیت بوده است، همچنین کشورهای این منطقه نیز مهد بحران های مهم منطقه ای و زمینه های تنازع آن را به طور مداوم فراهم نموده اند. کشور سوریه به عنوان یک بازیگر خاورمیانه ای و موقعیت استراتژیکی ویژه که در اتصال سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا نقطه ی حساس محسوب می شود با دارا بودن موقعیت داخلی خاص اعم از تنوع قومی، نژادی و مذهبی این کشور را مستعد بروز بحران های قومی، مذهبی و نژادی قرار داده و کوچک ترین بی ثباتی سیاسی در این کشور به یک بحران عظیم ختم خواهد شد. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی تحلیلی به دنبال پاسخگویی به این سؤال است که بسترهای شکل گیری بحران در سوریه چگونه بوده است؟ در پاسخ به این پرسش این فرضیه بررسی شده است که توزیع متفاوت قدرت سیاسی و منابع اقتصادی در بخش های اقلیت و اکثریت جامعه سوریه باعث بروز تعارض گردیده است که بر اساس چارچوب نظری محرومیت نسبی بررسی می شود.

اتخاذ سیاست های باز اقتصادی و محدودیت های سیاسی، هم زمان با توسعه و گسترش شبکه های ارتباطی بین المللی زمینه مساعدی را فراهم کرد تا جوانان عرب که نوعی محرومیت نسبی را در حوزه های مختلف سیاسی و اقتصادی و اجتماعی حس می کردند، خشم و اعتراض خود را از طریق جنبش های انقلابی به نمایش بگذارند.این خروش و خیزش انقلابی به تدریج به سایر کشورهای عرب نیز کشیده شد و باتوجه به ساختار غیردموکراتیک موجبات نگرانی سردمداران عرب را فرهم نمود، به گونه ای که با نگرانی به دنبال اتخاذ سیاست هایی جهت رفع بیکاری و فساد و فقر برآمدند. مقاله حاضر، به بررسی دلایل اقتصادی انقلاب مصر و تونس می پردازد. سوال اصلی این مقاله آن است که دلیل وقوع جنبش های اخیر در این دو کشور چه بوده است؟ با این فرض که دلایل اقتصادی به ویژه فقر و بیکاری در میان طبقه متوسط موجب اصلی انقلاب بوده است. این مقاله با استفاده از نظریه محرومیت نسبی رابرت گار به بررسی نقش سیاست های اقتصادی دولت های بن علی و مبارک در ایجاد طبقه متوسط جدید و بالارفتن سطح محرومیت نسبی در این کشورها می پردازد که درنهایت به جنبش های انقلابی سال های 2010 و 2011 منجر گردید.

کشور سوریه از اوایل سال 1390 تاکنون درگیر یک جنگ تمام عیار بوده است. پژوهشگران و صاحب نظران علوم سیاسی، اجتماعی و نظامی زوایای مختلف این جنگ را مورد بررسی قرار داده اند. پژوهش حاضر ارتباط بین خشکسالی و شروع جنگ در سوریه را با استفاده از نظریه محرومیت نسبی مورد بررسی قرار داده است. خشکسالی های بین سالهای 2003 تا 2009 که در تاریخ سوریه کم نظیر بود، کشاورزان و دامداران زیای را در استان های حسکه، دیرالزور و رقه به شدت تحت تأثیر قرار داد و افراد بیکار شده به سایر استان ها به ویژه دمشق، درعا و حمص مهاجرت نمودند و این موضوع باعث افزایش مشکلات معیشتی همچون گرانی مسکن، افزایش قیمت مواد غذایی و بیکاری در مناطق مختلف سوریه گردید و زمینه را برای نارضایتی و اغتشاش فراهم نمود. روش مورد استفاده در این مقاله، توصیفی تحلیلی بوده و از منابع معتبر داخلی و خارجی کتابخانه ای، پایگاه های اینترنتی استفاده شده است. یافته های این تحقیق حاکی از آن است که بروز خشکسالی های پیاپی در سوریه و سیاست-های آبی ترکیه در سدسازی بر روی رودخانه های دجله و فرات و عدم مدیریت صحیح این بحران توسط دولتمردان سوری به عنوان یک عامل در ایجاد نارضایتی مردم سوریه تأثیرگذار بوده است.

سیاسی سازی هویت پر کاربردترین و مرتبط ترین واژه برای محوری ترین موضوع مورد بحث در این مقاله می باشد. اهمیت ویژه هویت مردم و نگرانی های امنیت داخلی ارتباط تنگاتنگی با میزان سیاسی سازی هویت اجتماعی دارد. هر چه این هویت ها بیشتر سیاسی شوند به همان میزان خشونت بیشتری نشان می دهند و تبدیل به یک موضوع نگران کننده می شوند که باید با آن برخورد شود. با بکارگیری «تئوری محرومیت نسبی» در راستای اذعان به اهمیت امنیت اجتماعی، این مقاله تحقیقی، دیدگاه های بی نظیری را در زمینه چگونگی رخداد فرآیند سیاسی سازی ارائه می کند. این مقاله بررسی می کند که چگونه هویت، مشروعیت و مخالفت با نظام می توانند یک سیستم امنیتی پویا تعریف کنند. این مقاله بر پایه منابعی تهیه شده است که به لحاظ روش تحقیق برپایه مباحث تئوریک تشکیل می شود و این تئوری ها توسط اطلاعات علمی اجتماعی و تاریخی پشتیبانی می گردند. این مقاله با تلفیق مفاهیم امنیت اجتماعی و محرومیت نسبی اقدام به ترکیب دو تئوری مرتبط می کند و بدین ترتیب نقش نوین و اساسی را در کمک به فهم پیچیدگی پیچیدگی های امنیت داخلی و فرآیند هویت سیاسی بازی می کند. اصل مقاله به صورت متن کامل انگلیسی، در بخش انگلیسی قابل رویت است.

به دنبال افزایش قیمت بنزین در آبان ماه 1398، اعتراضاتی در سطح شهرهای ایران رخ داد. این اعتراضات که به صورت مسالمت آمیز آغاز و در انتها به شورش انجامید، تبدیل به یک بحران امنیتی برای حاکمیت شد که با دامنه، شدت و گستردگی بسیاری همراه بود. این در حالی بود که طی دو سال قبل از آن (دی ماه 1396 و مرداد 1397) اعتراضاتی با دامنه محدودتر انجام شده بود. ازآنجاکه در این حادثه تعدادی از مردم، نیروهای نظامی و امنیتی کشته و مجروح شدند و به زیرساخت های کشور علی الخصوص در سطح جامعه شهری آسیب ها و خسارت های قابل توجهی وارد شد، به منظور جلوگیری از وقوع مجدد چنین مساله ای، این پژوهش به دنبال یافتن پاسخ این سوال است که، چه عواملی منجر به بروز این بحران امنیتی در شهرهای ایران شده است؟ برای یافتن پاسخ با روش توصیفی-تحلیلی و با گردآوری اسناد و فیش برداری مرتبط، نظریه ی مرتبط بررسی و با توجه به آن وقایع مرتبط از سال 1398-1396 مورد بررسی قرار گرفت. در پاسخ، فرضیه ی مطروحه با کاربست نظریه محرومیت نسبی این بود که، کاهش توانایی های مردم منجر به بروز اعتراض، شورش و در نهایت تبدیل به یک بحران امنیتی می شود. نتیجه آنکه مردم طی دو سال زندگی خود در سال های 1398-1396 در شرایط تحریم های بین المللی، کاهش رشد اقتصادی، افزایش نرخ خوراکی ها، افزایش نرخ دلار، سکه و کاهش درآمد سرانه، کاهش توانایی هایشان آشکار گردیده و با آغاز ناگهانی افزایش قیمت بنزین این حس ایجاد شد که فاصله میان انتظارت و توانایی ها بسیار زیاد شده و احساس محرومیت نسبی ایجاد شده در مردم، منجر به اعتراض هایی شد که در نهایت به شورش و بحران امنیتی تبدیل گشت.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.