کاوش نامه ادبیات تطبیقی
سال:1401 | دوره:12 | شماره:4 (پیاپی 48) |تعداد مقالات:7

چکیده فارسی: مفهوم پایداری، در بستر متن و تصویر، هماره با مسئله ی فلسطین، به عنوان چارچوب اصلی ادبیات مقاومت، گره خورده است. این پیوند، نتیجه ی آن است که زبان در خط و شکل نوشتاری خود جنبه ی تصویری و ویژگی بصری دارد. درمقابل، کاریکاتور در اندیشه و مفهوم خود، حامل ویژگی جدایی ناپذیر زبانی است. وجوه مشترکی که در این دو سبک هنری (کاریکاتور و شعر) همچون نشانه های پنهان استعاره، مجاز، تشبیه و سایر نشانه های لایه ای وجود دارد و همچنین تأثیرگذاری غیر قابل انکار این دو گونه در عامه مردم، موجب شد که آثار دو تن از نام آوران این عرصه، یعنی ابراهیم نصرالله و ناجی العلی بررسی و با معیارهای نقدی واحد سنجش و تحلیل شوند. پژوهش حاضر با بهره گیری از شیوه توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی نشانه-معنا شناسی و الگوهای روایی-مفهومی، درپی شناخت مشترکات و تفاوت های این دو گونة هنری برآمده است. یافته های جستار پیش رو در بررسی کاریکاتورها و اشعار با موضوع واحد چنین است که در بخش نشانه های لایه ای؛ از قبیل جلوه های جانشینی، استعاری و تشبیهی، همچنین مشترکات هم نشینی، ترادف و تضاد و بهره گیری از مجاز هردو گونه اشتراکات و مشابهت های فراوان دارند، اما در بررسی روایی-مفهومی؛ تمایزاتی نیز بین دو گونه مشهود است؛ به گونه ای که در اشعار نصرالله، ضمن نمود بردار حرکتی و رنگ، جنبة روایتی غلبه دارد و در کاریکاتورهای ناجی العلی، جنبة مفهومی و نمادین الگوی غالب است و عنصر رنگ در سیاه و سفیدبودن کاریکاتورها تجلّی می یابد. (چکیده عربی: إنّ المقاومة، وفی ظلّ الصورة والکلمة، طالما امتزجتْ,بالقضیّة الفلسطینیة، على,أنّها البارادایم أو النموذج الفکری الرئیس فی أدب المقاومة. یأتی هذا بالتواکب مع طبیعة اللغة التی تحمل فی طیّاتها البعد التصویری والجانب البصری. وفی المقابل، طبیعة الکاریکاتیر الذی یحمل فی فحواه بعداً لغویاً. أمّا الوجوه المتشابهة بین الفنّین (الکاریکاتیر والشعر) فی الدلالات الکامنة والتشبیات، الاستعارة والمجاز والمستویات الدلالیّة الأخرى, ، إضافة إلى,الشعبیّة التی یحظى,بها کلّ مِن الفنّین، فهی التی دفعت المشروع هذا إلى,اختیار إبراهیم نصرالله وناجی العلی کشخصتین مرموقتین فی مجال الشعر والکاریکاتیر لتتمّ المقاربة النقدیّة بینهما بمعاییر بحثیّة ونقدیّة مشترکة. هذا البحث یسعى,وراء الکشف عن الوجوه المتشابهة والأبعاد المختلفة بین اللونین مستعیناً بالمنهج الوصفی –,التحلیلی وتأسیّاً بسیمیاء الدلالة. وقد توصّل فی مقاربته بین الکاریکاتیر والشعر المقاومین، إلى,أنّ الاثنین یشترکان معاً فی الدلالات بشتّى,السطوح والمستویات منها محور الاستبدال ومحور الترکیب والوجه الاستعاری والتشبیه والمجاز، ودلالات الترادف والتضاد. إلّا أنّ فی الجانبین الروائی والمفهومی فثمّة تباینات بین الاثنین؛ إذْ,إنّ أشعار إبراهیم نصرالله تمتاز بالجانب الروائی کما تتمیّز بتوظیفها عنصر اللون والمتّجه (الحرکة)، بینما رسوم ناجی العلی الکاریکاتیریّة یسودها الجانب المفهومی، واللون فیها فیتقاسمه الأسود والأبیض. )

چکیده فارسی: ادبیات فارسی و عربی گنجینه گران بهایی از حکمت و معرفت است؛ مفاهیم اخلاقی و انسانی در این دو ادب برگرفته از فرهنگ اسلامی و قرآنی و نیز میراث فرهنگی ایرانیان پیش از اسلام است. صبر یکی از مفاهیمی است که در فرهنگ اسلامی، عربی و فارسی از زوایای مختلفی مورد توجّه حکیمان، شاعران و گویندگان قرار گرفته است، ازجمله توصیه به صبر، آثار و نتایج صبر، انواع صبر و. . . . آنچه در نگاه سطحی و شتابان به نظر می رسد، وام داری ادب فارسی از ادب عربی و اسلامی است؛ زیرا در شرح و توضیح متون ادب فارسی همچون گلستان، بوستان، دیوان حافظ، دیوان ناصرخسرو، مثنوی و. . . شواهد بسیاری از ادب عربی دیده می شود؛ در حالی که مضمون صبر در ایران پیش از اسلام وجود داشته و نشانه ها و سرنخ های آن را می توان در ادب عربی قدیم یافت. هدف پژوهش حاضر معرّفی خوشه ای از خرمن فرهنگ و ادب ایرانیان باستان است که برای بسیاری از صاحب نظران و شارحان متون ادب فارسی مغفول مانده است. نتایج نوشتار پیش رو نشان داده است که ایرانیان پیش از اسلام با این مضمون آشنا بوده اند، تعابیر مربوط به آن به ادب عربی نفوذ کرده؛ سپس سرچشمة بسیاری از تعبیرهای ادبی شده است. (چکیده عربی: الأدب الفارسی والعربی خزین ثمین من الحکمة والمعرفة. المفاهیم الأخلاقیة والإنسانیة فی هذین الأدبین تنبثق من الثقافة الإسلامیة والقرآنیة وکذلک التراث الثقافی للإیرانیین قبل الإسلام. مفهوم الصبر من المفاهیم فی الثقافة الإسلامیة والعربیة والفارسیة التی حظیت باهتمام الحکماء والشعراء والمتحدثون و دارسوها من الجهات المختلفة و المطروح عندهم الدعوة إلی التحلی بالصبر وذکرآثاره ونتائچه وذکر أنماطه وأنواعه و. . . وما یجلب الانتباه وتکشف عنه النظرة العاجلة إلی هذا الموضوع هو تأثر الأدب الفارسی المباشر بالأدب العربی والإسلامی و ما یتجلّی عند العکوف علی لنصوص الأدبیة الفارسیة مثل کلستان، البستان، دیوان حافظ، دیوان ناصر خسرو، المثنوی، إلخ بالرؤیة التفسیریة حضور العدید من الاشعار و الامثال و الاحادیث من الأدب العربی فی النصوص الفارسیة. وأیضا موضوع الصبر له حضوره فی إیران قبل الإسلام ویمکن العثور علی علاماته وإشاراته فی الأدب العربی القدیم. الهدف فی هذا البحث هو عرض مظهر من مظاهر الثقافة والأدب الفارسی للایرانیین قبل الاسلام التی أهملها العدید من الخبراء والمعلقین علی النصوص الأدبیة الفارسیة. وتشیر النتائج إلی أن الإیرانیین کانوا علی وعی بهذا الموضوع قبل الإسلام، وأن التعابیر المختلفة المختصة بهذا الموضوع تسربت إلی الأدب العربی و صار مرتکزاً للتعابیر الأدبیة. )

چکیده فارسی: ایلیا ابوماضی و رحیم معینی کرمانشاهی، از مکتب رمانتیسم متأثّر بوده اند و برخی از اصول مکتب رمانتیسم را در آثار خود بازتاب داده اند و همین امر باعث ایجاد وجوه مشترکی در آثار و اشعار این دو شاعر لبنانی و ایرانی شده و امکان بررسی و مقایسه تطبیقی مضامین شعری آن ها را فراهم ساخته است. نوشتار پیش رو با رویکردی توصیفی –, تحلیلی براساس مکتب آمریکایی ادبیات تطبیقی به بررسی و مقایسه مضامین مشترک در اشعار این دو شاعر پرداخته و تشابه و تفاوت اندیشه و دیدگاه هر دو شاعر را در مضامین به دست آمده بیان می دارد. عشق و محبّت، شکوه از تنهایی، زن، طبیعت گرایی، وطن دوستی، توجّه به تاریخ و دین، مدح، رثا و داستان های شعری از مضمون های مشترکی است که در شعر ابوماضی و رحیم معینی کرمانشاهی نمود یافته اند. یافته های پژوهش حاضر، بیانگر این است که اگرچه اندیشه و افکار دو شاعر در مضامین ذکرشده به هم نزدیک است، امّا نقطه متفاوت در نگاه آن ها تأمّل و تفکّر مشهود و وجهه اجتماعی برجسته در اشعار ابوماضی و درمقابل، وجهه فردی غالب و احساس و عاطفه پررنگ تر در اشعار معینی کرمانشاهی است. (چکیده عربی: تأثر إیلیا أبی ماضی و رحیم معینی الکرمانشاهی بمدرسة الرومانسیة و عکسا بعض مبادئ مدرسة الرومانسیة فی أعمالهما، مما خلق سمات مشترکة فی أعمال و أشعار هذین الشاعرین الإیرانیین و اللبنانیین ذلک یوفر. إمکانیة الدراسة المقارنة لأشعارهما. یفحص المقال التالی و یقارن الموضوعات المشترکة فی آشعارهما مع نهج وصفی تحلیلی قائم على,المدرسة الأمریکیة للأدب المقارن و یعبر عن أوجه التشابه و الاختلاف فی أفکار و آراء کلا الشاعرین فی الموضوعات التی تم الحصول علیها منها. الحب و العاطفة، شکوة من الوحدة، المرأة، الطبیعیة، حب الوطن، الاهتمام بالتاریخ و الدین، المدح، الرثاء، القصص الشعریة هی بعض المواضیع المشترکة التی ظهرت فی شعر أبی ماضی و رحیم معینی الکرمانشاهی. تشیر نتائج البحث اإلى,أنه بالرغم من أن أفکار الشاعرین متقاربة فی المواضیع المذکورة، إلا أن هناک الوجوه الإفتراق فی وجهات نظراتهما نری التأمّل و التفکّر الواضح و الجانب الاجتماعی البارز فی أشعار أبی ماضی و فی المقابل نجد الشعور الفردی و العاطفة و المشاعر أقوی و أبرز فی الأشعار معینی الکرمانشاهی. )

چکیده فارسی: برپایه الگوهای علوم شناختی و در رویکردهای معنی شناسی، استعاره های مفهومی پا به عرصه ادبیات گذاشتند. استعاره های مفهومی همان هایی بودند که نخستین بار جورج لیکاف و مارک جانسون مدّعی طرح آن شدند. انگاره هایی که ویژگی قلمرو مبدأ را تعیین می کنند و بر قلمرو مقصد نگاشته می شوند. تجربیاتی حسی که نتیجه تعامل ما با محیط پیرامونمان هستند. پژوهش حاضر استعاره های مفهومی (جهتی، ساختاری و هستی شناختی) را در اشعار خلیل مطران و گلچین گیلانی بررسی کرده تا ضمن واکاوی میزان استفادة دو شاعر از این الگو، جهت گیری و سمت و سوی دو شاعر را در استفاده از این تصاویر بشناسد. پس از بررسی اشعار این دو شاعر، به طور جداگانه مشخّص شد که هردو شاعر، به صورت کاملاً متعادل از این استعاره ها در اشعارشان بهره برده اند و با استفاده از تصاویر حاصل از استعاره های مفهومی، به شعرشان پویایی، پیوستگی، سرعت و شتاب بخشیده اند. با این تفاوت که خلیل مطران از این مفاهیم درراستای تصویرسازی در تمامی مواضع و جهت ها (عشق، سیاست، وطن، جهل، ستم و. . . ) بهره برده است؛ اما گلچین گیلانی به جز در مواردی اندک، از این استعاره های مفهومی در تصویرسازی طبیعت و انتقال احساسات خود استفاده کرده است. (چکیده عربی: على,أساس أنماط العلوم المعرفیة وفی المناهج الدلالیة، دخلت الاستعارات المفاهیمیة فی مجال الأدب. الاستعارات المفاهیمیة هی تلک التی ادعى,جورج لیکوف ومارک جونسون تصمیمها لأول مرة. الصور التی تحدد خصائص منطقة المصدر وتتم کتابتها فی منطقة الوجهة. التجارب الحسیة التی هی نتیجة تفاعلنا مع محیطنا. یبحث هذا البحث فی الاستعارات المفاهیمیة (الاتجاهیة والبنیویة والأنطولوجیة) فی قصائد خلیل مطران وجولشین جیلانی، بهدف دراسة مدى,استخدام الشاعرین لهذا النمط، وتوجیه الشاعرین واتجاههما فی استخدام هذه الصور. لتعرف بعد فحص قصائد هذین الشاعرین بشکل منفصل، تبین أن کلا الشاعرین قد استخدما هذه الاستعارات فی قصائدهما بطریقة متوازنة تمامًا، وباستخدام الصور من الاستعارات المفاهیمیة، تتمتع قصائدهما بالدینامیکیة والاستمراریة والسرعة والتسارع. قد غفر مع الاختلاف الذی استخدمه خلیل مطران هذه المفاهیم لتصویرها فی جمیع المواقف والاتجاهات (الحب، السیاسة، الوطن، الجهل، القهر، إلخ). لکن مجولشین جیلانی، باستثناء حالات قلیلة، استفادت من هذه الاستعارة المفاهیمیة فی تصویر الطبیعة ونقل مشاعره. )

چکیده فارسی: سورئالیسم به عنوان یک جنبش هنری-اجتماعیِ بنیاد ستیز در قرن بیستم از زمان شکل گیری در غرب در پی آن بود که جهان بینی و نگرش انسان را نسبت به تحوّلات بشری تغییر دهد و در این پویش، کشف ذهن ناخودآگاه انسان را به عنوان روشی برای آفرینش اثر هنری قلمداد می کرد و در این گذار، توانست حوزه های زبانی بسیاری را تحت شعاع قرار دهد. شعر نیما یوشیج و سِرکون بولُص (1946-2007) شاعر معاصر عراقی به عنوان دو تن از پیشگامان سبک شعری جدید، دربردارنده ی برخی از رویکردها و سبک های ادبی جریان ساز است که با خلق اندیشه های نوین و دگردیسی در قالب و سطوح به ادبیات و به ویژه شعر، روحی دوباره بخشیده و خواستار پیدایش ادبیاتی نو و همگام با زندگی امروزی بوده است. جستار حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، مجموعه ی «افسانه» اثر نیما یوشیج و «إذا کنت نائماً فی مرکب نوح» اثر سرکون بولص را بررسی، سپس به وجوه تشابه، تفاوت و کیفیت حضور شناسه های سورئالیسم در آن دو پرداخته است. یافته های پژوهش گویای تبلور مؤلّفه های سورئالیستی همچون نگارش خود به خودی، رؤیا، تصاویر شگفت، گسست زمان و مکان و عشق در هر دو مجموعه است. با این تفاوت که چهار مؤلّفه ی نخست، بسامد تقریباً یکسانی دارند؛ اما ماهیت عنصر عشق در منظومه ی افسانه، همان عشق عفیفِ توأم با شوق و نزاکت است، در حالی که این شاخصه در شعر بولص، تصویری کام پرور، اروتیک و به دور از ارزش های اجتماعی را به نمایش می گذارد. (چکیده عربی: اسعتِ السریالیة کحرکة اجتماعیة فنیة معادیة للأصولیة فی القرن العشرین منذ نشأتها فی الغرب إلی تغییر المواقف الإنسانیة ووجهات النظر العالمیة تجاه التطور البشری. وفی هذه الحرکة، اعتبر اکتشاف العقل اللاواعی البشری وسیلة لخلق عمل فنی وبهذه الطریقة، تمکّنت مِن التغلب علی العدید من المجالات اللّغویة. یتضمّن شعر نیما یوشیج وسرکون بولُص الشاعر العراقی المعاصر (1946-2007) کرائدین فی أسلوب الشعر الجدید، العدید من المبادئ والأسالیب الأدبیة الحاسمة أحیت الأدب والشعر علی وجه الخصوص مُحدِثةً أفکاراً وتحوّلاتٍ جدیدةً فی الأشکال والمستویات ودَعَت إلی ظهور حیاة أدبیة جدیدة ومعاصرة. تبحث هذه الدراسة من خلال المنهج الوصفیّ-التحلیلیّ، مجموعتی "أفسانة" لنیمایوشیج و"إذا کنت نائماً فی مرکب نوح" لسرِکون بولُص ومن ثمّ تستکشف أوجُهَ التشابه والإختلاف ونوعیةَ وجود مُکوِّنات السِّریالیة فیهما. تشیر نتائج البحث إلی تبلور الآثار السریالیة مثل الکتابة التِّلقائیة، والأحلام، والصّور العَجِیبة، وفواصل الزمان والمکان، والحبّ فی کلتا المجموعتین. ومع ذلک، فإنَّ المکوِّنات الأربعةَ الأولی لها نفس التردُّد تقریباً ولکن جوهر عنصر الحبّ فی مجموعة أفسانة هو نوع من الحب اللَّطیف جنباً إلی جنب مع الحماس، فی حِین أن هذه الخاصیة فی شعر بولص، فإنّها تمثِّل صورةً مثیرةً وبعیدة المدی للقِیَم الإجتماعیة.

چکیده فارسی: اخلاق، از ضروری ترین عناصر زندگی اجتماعی انسان است و بین زیست اخلاقی و کمال انسان و همچنین دست یافتن به آزادی و رهایی، ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد. میخائیل نعیمه از ادیبان صوفی گرا در ادبیات معاصر عربی و احمد شاملو از شاعران نوگرای معاصر، در ادبیات فارسی محسوب می شوند؛ آن دو، رهایی و آزادی را وابسته به اراده فردی می دانند؛ هدف از پژوهش حاضر، دریافتن گزاره های ارزشی و هنجارهای اخلاقی مورد نظر میخائیل نعیمه و احمد شاملو در تجربه رهایی است. این پژوهش، ابتدا به گزاره های ارزشی و سپس به هنجارهای اخلاقی مشترک آن ها، اشاره می کند و در انتها، به چگونگی بازنمایی گزاره های ارزشی و هنجارهای اخلاقی در مفهوم رهایی، می پردازد. نگارندگان کوشیده اند تا با کاربست روش توصیفی-تحلیلی و بر مبنای مکتب آمریکایی ادبیات تطبیقی به خوانش آثار این ادیب و شاعر بپردازند. دستاورد های پژوهش نشان می دهد که گزاره های ارزشی این دو ادیب و شاعر، مشترک بوده است و تفاوت در انعکاس این گزاره ها، در آثارشان، با توجّه به گفتمانشان، خواهد بود؛ به این صورت که تفکّر وحدت وجود در آثار میخائیل نعیمه فعال تر عمل می کند و در آثار شاملو، ایدئولوژی عشق پررنگ تر خود را نشان می دهد و گفتمان هایی که این دو، در آثارشان برگزیده اند، در بازنمایی این گزاره های اخلاقی در رسیدن به رهایی، تأثیر گذاشته است، به گونه ای که در آثار نعیمه، با توجّه به گفتمان عرفانی، رهایی روحی و معنوی بازنمایی می شود و در آثار شاملو، بازتاب این گزاره های ارزشی و اخلاقی، براساس گفتمان حماسی، رهایی اجتماعی است. (چکیده عربی: الأخلاق من أهم عناصر الحیاة الاجتماعیة للإنسان وهناک علاقة وثیقة بین علم الحیاة الأخلاقیة والکمال البشری وکذلک تحقیق الحرّیة والتحرّر. میخائیل نعیمة هو أحد الکتاب الصوفیین الروّاد فی الأدب العربی المعاصر وأحمد شاملو من شعراء الحداثیین المعاصرین فی الأدب الفارسی. کلاهما یری أنّ التحرّر والحرّیة یعتمدان علی إرادة الفرد؛ الغرض من هذه الدراسة هو العثور علی القیم والمعاییر الأخلاقیة التی یریدها میخائیل نعیمة وأحمد شاملو فی تجربة التحرر. یشیر هذا البحث أولاً إلی القیم ثم إلی معاییرها الأخلاقیة المشترکة وأخیراً یتعامل مع کیفیة تمثیل القیم والمعاییر الأخلاقیه فی مفهوم التحرّر. تشیر نتائج البحث إلی أنّ القیم لهذین الکاتبین والشاعرین کانت مشترکة إلی حد ما وهناک اختلاف فی انعکاس هذه القیم وفقا لخطاباتهما، فی أعمالهما. علی هذا الأساس، تصبح فکرة وحدة الوجود أکثر وضوحاً فی أعمال میخائیل نعیمة وفی أعمال شاملو، تظهر أیدیولوجیة الحب نفسها بشکل أکثر وضوحًا وقد أثّرت الخطابات التی اختارها الاثنان فی أعمالهما علی تمثیل هذه المعاییر الأخلاقیة فی تجربه التحرّر. فی أعمال نعیمة، وفقًا للخطاب الصوفی، یتمّ تمثیل التحرر الروحی وفی أعمال شاملو، انعکاس هذه القیم والمعاییر الأخلاقیة، بناءً علی الخطاب الملحمی وهو التحرّر الاجتماعی. )

چکیده فارسی: جان بخشی، گونه ای از تمهیدات ادبی و تصاویر بلاغی است که به قصد خیال انگیزی و اثرگذاری در آثار ادبی به کار گرفته می شود. بلاغیان مسلمان پیش تر در بحث استعاره ی مکنیه، اشارات دقیقی به چند و چون این نوع استعاره کرده اند؛ اما از فروع و گونه های آن نامی نبرده اند. امروزه نیز صاحب نظران این حوزه، ضمن تکرار سخن گذشتگان، تحت تأثیر برخی از نظریه های غربی، استعاره ی مکنیه را شامل گونه های مختلف تشخیص دانسته اند. در این جستار، فرض بر این است که بتوان با طرح مثال ها و شواهدی از ادب فارسی و عربی جلوه ها و گونه هایی از جان بخشی را در استعاره ی مصرّحه نیز نشان داد. یافته های این پژوهش، افق دید خالقان و ناقدان آثار ادبی را تغییر خواهد داد و به تبع آن، تحولاتی در دسته بندی و بررسی آرایه های بلاغی ایجاد خواهد شد. در پایان به این نتایج دست یافتیم که استعاره ی مصرّحه نیز ظرفیت انعکاس جان بخشی را دارد که مهم ترین گونه های آن عبارت اند از استعاره های مصرّحه ی مبتنی بر تشبیه اشیاء، گیاهان یا معقولات به انسان و حیوان. (چکیده عربی: التشخیص هو نوع من الآلیّات والصّور البلاغیّة یتمّ توظیفه فی الأعمال الأدبیّة بهدف إثارة الخیال والتأثیر، وقد سبق أن درس البلاغیّون المسلمون کیفیّة هذا النوع من الاستعارة دراسة دقیقة ولکنّهم لم یشیروا إلی أنواعها ومظاهرها. وأعاد العلماء المعاصرون فی عصرنا الرّاهن ما قاله العلماء المتقدّمون وأکّدوا أنّ الاستعارة المکنیّة بوحدها تشمل التشخیص بأنواعه متأثّرین فی هذا المجال بآراء العلماء الغربیّین، والمفروض فی هذا المقال أنّ هناک أنواعا من التّشخیص ضمن الاستعارة التصریحیّة یتمّ إثباتها بأمثلة وشواهد من الأدبین الفارسیّ والعربیّ. ونتائج هذا البحث تؤدّی إلی تطوّر فی نظرة مبدعی الأعمال الأدبیة ونقّادها، وبالتالی ستطرأ تطوّرات فی تصنیف الآلیّات البلاغیّة ومناقشتها. وقد خلص البحث إلی التشخیص یندرج ضمن الاستعارة التّصریحیّة، بل هناک أنواع من الاستعارات التصریحیّة من هذا الضّرب مبنیّةٌ علی تشبیه الأشیاء والنّباتات أو المعقولات بالإنسان والحیوان. )