بهره برداری و تجدید حیات منابع طبیعی، متضمن رعایت مسایل حفاظت و تامین شرایط لازم و مناسب در آنهاست. تحولات دو دهه اخیر، در ایران ضرورت مشارکت مردم در امر احیا و مدیریت منابع طبیعی را ملموس نموده است. بدلیل گستردگی وسیع منابع خصوصا در عرصه های مناطق خشک و نیمه خشک و حتی مرطوب ایران، افزایش بیش از حد جمعیت انسانی، بالا رفتن تعداد طرح های غیر مجاز مراتع، بهره برداری مفرط از اراضی و ... مسئولین را با مشکلاتی مواجه کرده که بدون مشارکت مستقیم مردم این معضل مرتفع نخواهد شد. در سال 1381، پژوهش با انجام مطلاعات مقدماتی و بررسی منابع موجود و سوابق تحقیق با شناخت تاثیر درآمد سالانه بهره برداران بر میزان مشارکت آنان در قرق، احداث بندهای خاکی و کشت نهال بادام در اجرای طرحهای احیا و اصلاح مراتع با تحقیق توصیفی از نوع پیمایشی و با بهره گیری از طیف لیکرت و تجزیه و تحلیل واریانس و مقایسه میانگینها و آزمونهای رگرسیون چند متغیره به روش خطی پس رونده انجام گرفت. تکمیل پرسشنامه، از طریق نمونه گیری تصادفی به شیوه ژرفا نگر با تعدادی از خانواده های بهره بردار (205 خانواده) با مصاحبه مستقیم صورت گرفت. نتایج نشان داد که، قرق مراتع، بادام کاری، درآمد سالانه و مالکیت زمین زراعی بترتیب با وزن B eat (ضریب همبستگی خالص) 52، 32.4، 12.8 و 10 درصد بیشترین تاثیر را در روند مشارکت بهره برداران داشته است.

پیچیدگی اکوسیستم های مرتعی به راهکارهای جدید، کم هزینه و دقیق برای ارزیابی منطبق با شرایط آنها نیازمند است. تحقیقات نشان داده است که تنوع می تواند به عنوان شاخصی از سلامت مرتع باشد. در این تحقیق سه سایت مرتعی، قرق بلندمدت، کلیدی و چرایی در ارتفاعات پلور انتخاب و در آنها، یک شبکه 64 مترمربعی متشکل از پلات های یک مترمربعی در کنارهم مستقر و در آن درصد گونه های گیاهی یادداشت شدند. تنوع آلفا، بتا، گاما، غنا، یکنواختی و آنالیز SHE در هر پلات و شبکه توسط نرم افزار PAST v.2.3 محاسبه و مقایسه سه سایت توسط روش تجزیه واریانس و گروه بندی آنها توسط آزمون دانکن در محیط SPSS v.22 صورت گرفت. نتایج نشان داد، انواع تنوع در سایت کلیدی بالاتر از دو سایت دیگر است. نتایج تحلیل SHE نشان داد که سهم تنوع (3) و غنا (2.6) در منطقه کلیدی بیشتر از دو سایت دیگر است اما شرایط یکنواختی این سایت مشابه با ابتدای روند کاهشی سایت قرق (-0.5) بوده است. همچنین، بهترین شرایط اکولوژیک مدیریتی در سایت کلیدی بدلیل رعایت زمان و ظرفیت چرایی مرتع بوده است. بنابراین با تجزیه مولفه های تنوع و انواع آن، می توان تفسیری عینی و منطبق با شرایط اکوسیستم مرتعی ارایه داد.

به منظور دست یابی به مدیریت پایدار اراضی و بهبود کیفیت آنها، ارزیابی کمی عوامل و شاخص های موثر در پایداری اراضی ضروری است. در بررسی حاضر آثار عوامل مختلف مانند نواحی جغرافیایی، کاربری و مدیریت اراضی بر تغییر پذیری برخی شاخص های کیفیت خاک در زاگرس مرکزی ایران مورد مطالعه قرار گرفت. بدین منظور 12 منطقه مطالعاتی در مناطق واقع در استان های چهارمحال و بختیاری (سبزکوه و بروجن)، اصفهان (سمیرم) و کهکیلویه و بویراحمد (میمند یاسوج) انتخاب و در هر منطقه با توجه به کاربری و مدیریت های مختلف اراضی شامل مرتع (قرق، چرای کنترلی، چرای بی رویه)، کشاورزی (گندم دیم، گندم آبی، یونجه) و جنگل (قرق و تخریب شده) اقدام به نمونه برداری منظم و به تعداد 50 نمونه در هر منطقه شد. نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل های آماری تک متغیره و چند متغیره نشان داد که کلیه عوامل نواحی جغرافیایی، نوع کاربری و مدیریت اراضی به طور معنی داری بر تغییر پذیری مکانی شاخص های مورد مطالعه کیفیت خاک شامل فعالیت آنزیم فسفاتاز، تنفس میکروبی، مواد آلی و ازت کل خاک در عرصه های مختلف کشاورزی، مراتع و جنگل تاثیر گذاشته اند. از سوی دیگر، نتایج حاصل از روش تجزیه به توابع تفکیک کارایی شاخص های مورد مطالعه کیفیت خاک در شناسایی اکوسیستم های پایدار و مدیریت های بهینه به ویژه در مناطق کشاورزی و جنگل را نشان می دهد.

چرای دام یکی از فعالیت های متداول بشر است که حتی امروزه در مناطق حفاظت شده به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در اکوسیستم ها اتفاق می افتد. در این مطالعه آثار مدیریت های مختلف چرایی بر تنوع و غنای گونه ای در مراتع استپی مورد بررسی قرار گرفت. برای این منظور داده ها از 60 پلات دو مترمربعی در محدوده سه طرح مرتع داری و قرق 4 ساله برداشت گردید. برای ارزیابی تنوع گونه ای از شاخص های سیمپسون و شانون- واینر و برای مقایسه غنای گونه ای از شاخص های منهینیک و مارگالف استفاده شد. هم چنین برای محاسبه یکنواختی گونه ای از شاخص پیلو استفاده شد. همه این شاخص ها با استفاده از نرم افزارPAST  و SPSS محاسبه و تجزیه و تحلیل شدند. نتایج مربوط به میانگین شاخص تنوع شانون در سایت ها حاکی از تنوع بالای مناطق قرق، نعمتی (چرای تناوبی با شدت چرای متوسط) و شیرعلی بگلو (چرای مداوم در طول سال و شدت چرای بالا) بوده که از این نظر اختلاف معنی داری با هم نداشته اند و مرتع چگنه با سیستم چرای مداوم در طول 6 ماه و شدت چرای نسبتا بالا دارای کمترین تنوع است. همین طور مقدار عددی شاخص تنوع به پایین بودن تنوع در مراتع استپی اشاره دارد. غنای گونه ای نیز در سایت شیرعلی بگلو بیشتر از بقیه سایت ها بوده و در سه مرتع دیگر نیز مانند تنوع گونه ای با افزایش شدت چرا از غنای گونه ای کاسته شده است. نتایج نشان می دهد در مرتع شیرعلی بگلو اگر چه وضعیت مرتع فقیر بوده اما بر اثر چرای مداوم دام و با افزایش گونه های مهاجم، وفور گونه ها در این مرتع افزایش یافته در نتیجه تنوع و غنای گونه ای نیز افزایش یافته است. افزایش شدید چرا در طول سال می تواند از طریق افزایش گیاهان یکساله موجب افزایش غنای گونه ای شود، اما در عین حال، در نتیجه فشار چرایی و به هم خوردگی خاک، ناپایداری اکوسیستم را در پی دارد.

اندازه گیری تنوع گونه ای برای حفاظت، ارزیابی و پایش پوشش گیاهی در اکوسیستم های مرتعی ضروری است. در این مطالعه، اثر قرق 33 ساله و چرای مدیریت شده بر تنوع گونه ای در منطقه حنا واقع در شهرستان سمیرم اصفهان مورد بررسی قرار گرفت. شش ترانسکت به طول 100 متر در هر منطقه مستقر گردید. در راستای هر ترانسکت، 10 پلات 2 مترمربعی مستقر و میزان تاج پوشش، تراکم و فهرست گونه های گیاهی موجود ثبت شد. با استفاده از نرم افزار Past شاخص های تنوع، غنا و یکنواختی و نیز روش های پارامتریک (منحنی وفور رتبه ای) در دو منطقه محاسبه گردید. شاخص های پوشش گیاهی در دو منطقه با استفاده از آزمون تی مستقل مورد مقایسه قرار گرفتند. نتایج نشان داد که میزان تنوع، غنا و یکنواختی در منطقه چرای مدیریت شده بیشتر از منطقه قرق بود ولی بین شاخص های یکنواختی و تنوع گونه ای به جز شاخص تنوع هیل N1 تفاوت آماری معنی داری مشاهده نشد. بین شاخص های غنای گونه ای، در سطح اطمینان 5 درصد اختلاف معنی داری بین دو منطقه وجود دارد. همچنین منطقه قرق از هیچ یک از مدل های وفور-رتبه ای (لوگ نرمال، عصای شکسته، سری لگاریتمی و سری هندسی) تبعیت نمی کند که نشان دهنده جامعه ناپایدار و شکننده می باشد، در حالی که منطقه چرای مدیریت شده از مدل های عصای شکسته و لوگ نرمال که نشان دهنده جوامع پایدار و با ثبات است، تبعیت می کند. ارتباط گونه ها با عامل مدیریت و شاخص های معنی دار شده تنوع، به-وسیله روش رج بندی تطبیقی متعارفی CCA)) بررسی گردید. نتایج رج بندی نشان داد که دو منطقه از نظر عامل مدیریت، پوشش گیاهی و تنوع گونه ای به خوبی از یکدیگر قابل تفکیک می باشند و شاخص های غنای منهینگ، مارگالف و تنوع هیل N1، حاکی از افزایش غنا و تنوع گونه ای در منطقه چرای مدیریت شده بود. به طورکلی این مطالعه نشان داد که چرای مدیریت شده و استفاده از سیستم های چرایی در مراتع نیمه استپی، بهتر از قرق بلندمدت در افزایش تنوع گونه ای و سلامت اکوسیستم می تواند تأثیر بگذارد.

0

مطالعه تغییرات پوشش گیاهی تحت شرایط چرای مداوم و حفاظت از چرای دام در مدیریت آتی رویشگاه های مرتعی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در این مطالعه اثر قرق بر فاکتورهای پوشش گیاهی، تنوع و یکنواختی گونه ای در مراتع حاشیه دریاچه ارومیه مورد ارزیابی قرار گرفت. برای این منظور سایت چوپانلو به عنوان محدوده قرق انتخاب و با سایت خاندام به عنوان محدوده چرای آزاد مقایسه گردید. اطلاعات پوشش گیاهی در پلات های دو متر مربعی و به تعداد 30 نمونه از هر منطقه به صورت تصادفی-سیستماتیک جمع آوری گردید. برای مقایسه عوامل پوشش گیاهی، تنوع و یکنواختی گونه ای در دو منطقه قرق و خارج قرق از آزمون t مستقل استفاده شد. نتایج نشان داد که در مناطق نمونه برداری 21 گونه متعلق به 20 جنس و 10 تیره شناسایی شدند. عوامل پوشش گیاهی (تراکم پهن-برگان علفی، گندمیان، بوته ای ها و کل گیاهان؛ تاج پوشش پهن برگان علفی، گندمیان، بوته ای ها و کل گیاهان) در دو منطقه قرق و تحت چرا تفاوت معنی داری با یکدیگر داشتند و اعمال قرق باعث افزایش در تراکم و تاج پوشش فرم های رویشی موجود شده است. مقدار شاخص های غنای مارگالف و منهینیک به ترتیب در داخل قرق 36/4 و 29/3 و در خارج قرق 83/2 و 51/2 بودند و اختلاف آنها در داخل و خارج قرق معنی دار بود. مقادیر شاخص های تنوع گونه ای نیز در دو منطقه قرق و تحت چرا دارای اختلاف معنی داری بودند و مقدار شاخص سیمپسون در داخل قرق 86/0 و در خارج قرق 66/0 بود و مقدار شاخص شانون-وینر در داخل قرق 31/2 و در خارج قرق 67/1 بود. اما مقادیر شاخص های یکنواختی گونه ای هیل و پیلو در دو منطقه دارای اختلاف معنی دار نبودند. به طور کلی منطقه قرق نسبت به منطقه خارج قرق دارای غنا، تنوع و یکنواختی بیشتری بود. با توجه به نتایج این پژوهش می توان گفت قرق در مراتع حاشیه دریاچه ارومیه با افزایش پوشش گیاهی تاثیرات مثبتی بر تثبیت شن های روان و مقابله با کانون های ریزگردها و بیابان زایی داشته است.