اطلاع از میدان تنش محلی در یک منطقه، در بررسی های ساختاری و عوامل موثر بر کینماتیک ساختارهای منطقه حائز اهمیت است. از این رو، در این پژوهش ضمن توضیح مبانی نظری اساسی روش وارون سازی تنش از صفحات گسل - خش لغزش، برداشت های صحرایی ناهمگن لغزش گسلی به عنوان داده های خام برای تعیین موقعیت میانگین محورهای اصلی تنش به منظور تحلیل وضعیت ژئودینامیک منطقه، مورد استفاده قرار گرفته است. نتایج حاصل از حل تنسور تنش تقلیل یافته داده های گسل - خش لغزش برداشت شده، نشانگر موقعیت های 21.156، 64.012 و 14.251 برای (به ترتیب) s1، s2 و s3 است. نتایج حاصل از تحلیل این داده ها، نشان می دهد که هم خوانی قابل توجهی بین سوگیری محورهای اصلی تنش محاسبه شده و پیشینه مطالعات زمین ساختی منطقه، وجود دارد.

مهم ترین توده های سینیتی ایران، در شمال غرب و در استان آذربایجان شرقی برونزد دارند که در ارتباط با ماگماتیسم ائوسن فوقانی تا الیگوسن پایینی هستند. توده عباس آباد- باشکند، یکی از این توده هاست که به صورت چند توده کوچک و مجزا در غرب توده اصلی نفلین سینیت بزقوش قرار دارد. بافت ریزدانه، پورفیری و پورفیریتیک ریزدانه از بافت های معمول این سنگ هاست. بر اساس رده بندی مدی، سنگ های مورد بررسی در رده شبه لوسیت سینیت، مونزودیوریت نفلین دار، سینیت آنالسیم دار و سینیت قرار می گیرند. کانی های اصلی آن شامل پتاسیم فلدسپار، پلاژیوکلاز، شبه لوسیت، آنالسیم و نفلین می شوند و پیروکسن، الیوین، بیوتیت، هورنبلند، کدر، زیرکن و آپاتیت کانی های فرعی سنگ را تشکیل می دهند. کانی های ثانویه سنگ عبارتند از سریسیت، کلریت، اورالیت، ایدینگزیت، اکسیدآهن وکانی های رسی. نتایج حاصل از پراش پرتو X وجود کانی های آنالسیم، ناترولیت، نفلین و فلدسپارباریم دار (سلزین) را در این سنگ ها نشان می دهد. بر اساس نتایج تجزیه شیمی کلینوپیروکسن ها، تمامی آن ها در قلمرو پیروکسن های کلسیم- منیزیم و آهن دار قرار گرفته اند. ترکیب عضو انتهایی پیروکسن ها بین En40.75Fs9.40Wo43.98 تا En43.23 Fs13.61Wo47.8 متغیر است، که نشان دهنده کلینوپیروکسن های اوژیت دیوپسیدی در نفلین سینیت های منطقه مورد بررسی است. بر اساس رده بندی شیمیایی، سنگ های مورد بررسی در گستره نفلین سینیت، سینیت و شبه دیوریت قرار می گیرند. همچنین این سنگ ها بر اساس کانی شناسی و ضریب آگپایتیک جزء نفلین سینیت های میاشکایتیک محسوب می شوند. سری ماگمایی این سنگ ها با توجه به کانی های سنگ ساز، پتاسی قلیایی تا شوشونیتی است. حضور کانی های دارای آلومینیم و کانی های فرومنیزین و کدر عامل اصلی کنترل کننده میزان اکسید های اصلی مانند Al2O3، K2O،MgO  و CaO در سنگ های منطقه است. مقادیر K2O با افزایش SiO2 افزایش می یابد که نشان دهنده سرشت پتاس این سنگ هاست. نمودارهای ژئوشیمیایی، عنکبوتی و الگوهای REE سنگ های مورد بررسی بیانگر یک محیط زمین ساختی وابسته به فرورانش این سنگ هاست. غنی شدگی مشخص سنگ های قلیایی مورد بررسی از عناصری مثل Rb ,Ba ,Th ,U ,K می تواند در ارتباط با فرایندهای دگرنهادی گوشته باشد. وجود بیهنجاری منفی Ti ,Nb ,Ta و سرشت متاآلومینوس سنگ های مورد بررسی، احتمالا ناشی از تاثیر فرورانش نئوتتیس بر منابع گوشته ای و نیز باعث غنی شدگی این سنگ ها از Pb و LREE ها شده است.

فوئیدسینیت های بزقوش، کلیبر و رزگاه در شمال غرب ایران و در استان آذربایجان شرقی واقع شده اند. این بررسی به شیمی کانی های آمفیبول و کلینوپیروکسن توده های یاد شده در ارتباط با محیط زمین ساختی، ویژگی ماگمای سازنده و جانشینی های عنصری می پردازد. ترکیب شیمیایی آمفیبول ها از منیزیوهستینگزیت تا فروپارگازیت متغیر است. همچنین این بررسی نشان می دهد که آمفیبول های کلیبر نسبت به بزقوش از لحاظ Ca+IVAl غنی بوده و جانشینی CaIVAl=SiNa بین آن ها مهم بوده است. کلینوپیروکسن ها از نوع دیوپسید بوده و با توجه به نسبت های اتمی wo، En و Fs تغییرات در ترکیب اعضای نهایی غالبا شامل تبادل En و Fs است. همچنین جانشینی M2 Ca M1 (Fe2+, g)=M2 Na M1 Fe3+ تا اندازه ای بین کلینوپیروکسن ها مهم بوده است. ترکیب آمفیبول ها و کلینوپیروکسن ها بیانگر جدایی آنها از یک ماگمای میاسکیتی وابسته به قوس های آتشفشانی در فشارهای نسبتا پایین است. ترموبارومتری آمفیبول ها بر اساس مقدار Al و Ti، فشارهای 6±1 و 7±1 کیلوبار به ترتیب برای توده های بزقوش و کلیبر و دمای 900±100 درجه سانتیگراد را نشان می دهد.

رشته کوه بزقوش به عنوان یک توده نفوذی کمانی شکل با راستای تقریبی خاوری - باختری در خاور دریاچه ارومیه قرار گرفته است. ساختار آن به وسیله گسلهای نرمال با راستای ENE-WSW معکوس با راستای ESE-WNW مشخص می شود. این گسلها، تعدادی از سرشاخه های رودخانه اصلی (وانق چای) را به طور عرضی بریده اند. حرکات قائم این گسلها، عامل جابه جایی پادگانهای رودخانه ای بوده، جایگزینی و گسترش مخروط افکنه های پایکوههای شمالی بزقوش را برعهده دارد. زمین چهرهای (Iandforms) تراکمی مذکور، در بررسی تحولات کواترنر به عنوان شواهد ریخت زمین ساختی و رخیت نوزمین ساختی مطالعه شده اند. در پایان، براساس تحلیلهای ریخت سنجی و ریخت شناسی آشکار می شود که نقش نیروهای زمین ساختی در تحول زمین ریخت شناسی اخیر منطقه مورد مطالعه، حائز اهمیت است.

ساختگاه سد ورزقان در دامنه های جنوبی ارتفاعات بزقوش شامل تناوبی از سنگ های ولکانیک و ولکانو- کلاستیک ائوسن است که توسط دایک های میکرودیوریتی تا مونزونیتی قطع شده اند. ارتفاعات بزقوش بین دوگسل شمالی و جنوبی بزقوش مسدود شده و این دو گسل باعث راندگی این ارتفاعات بر روی دشت های فشاری سراب و میانه شده اند و در مجموع یک ساختار بالازده را نشان می دهد. این منطقه در استان لرزه زمین ساختی ایران مرکزی قرار دارد و زمین لرزه های رخ داده در آن از نوع کم عمق بوده و ساز و کار چیره آن ها از نوع راستالغز فشاری است. لرزه خیزی در گستره مورد مطالعه در ارتباط با سامانه های گسلی تبریز، جنوب بزقوش، گرمی رود، استور، شمال بزقوش، سنگور و دوزدوزان می باشد. گسل جنوب بزقوش با روند تقریبی شرقی-غربی و سازوکار فشاری راستالغز چپگرد از نزدیکی روستای ورزقان و ساختگاه سد می گذرد و فاصله ای حدود یک کیلومتر با آن دارد. شیب صفحه گسلی آن زیاد و رو به شمال است. در این مقاله بر اساس مطالعه چشمه های لرزه زا و بررسی پیشینه لرزه خیزی، پارامترهای لرزه خیزی منطقه با استفاده از روش کیکو- سلوول، در گستره 250 کیلومتری تعیین شده و مورد بررسی قرار گرفته است.

این کار پژوهشی به بررسی شیمی میکاهای سنگ های آذرین قلیایی مافیک و فلسیک وابسته به فرورانش می پردازد. در این کار میکاهای موجود در گابروی قلیایی کلیبر و نفلین سینیت بزقوش بررسی شدند. این میکاها معمولا به صورت درشت دانه هایی با بافت غربالی بوده و همراه با اکسیدهای Fe-Ti و کانی های مافیک، بافت لکه ای به سنگ می دهند. میکاهای گابروهای قلیایی در بعضی موارد بافت ورقه ای مشخصی را نشان می دهند. بر اساس رده بندی شیمیایی میکاها، کانی های مورد بررسی در حدفاصل بین دو قطب سیدروفیلیت و استونیت قرار دارند و با توجه به مقدار (>0.33)Fe/(Fe+Mg) جز بیوتیت ها محسوب شده و از فلوگوپیت ها جدا می شوند. ترکیب شیمیایی بیوتیت ها در گابروی قلیایی کلیبر و نفلین سینیت بزقوش به ترتیب بیوتیت منیزیم دار و بیوتیت آهن دار بوده و با توجه به مقادیر اکسیدهای TiO2، MgO، MnO و FeO و نیز مقادیر AlVI جز انواع ماگمایی اولیه به حساب می آیند. بیوتیت های مورد بررسی علیرغم سنگ قلیایی میزبان، در نمودارهای دوتایی و سه تایی، که بر پایه اکسیدهای Al2O3، MgO و FeO* استوارند، در گستره آهکی - قلیایی کوهزایی قرار می گیرند.

شهر تبریز در حریم یک گسل بزرگ و فعال بنا شده است. این گسل با طول حدود 500 کیلومتر از مرزهای غربی آذربایجان تا میانه و سراب نقشه برداری شده است. این سامانه گسلی، رشته کوههای بزرگی مانند بزقوش، میشوداغ و موروداغ را در برگرفته است. و در طول تاریخ علاوه بر تبریز شهرهایی که در مجاورت این گسل بوده اند. بارها دچار ویرانی شده اند .گسل تبریز در ادامه شمال غربی خود با روند SE – NW دارای ساز و کاری راستا لغز با مولفه راست براست. و یکی از لرزه خیزترین گسل های ایران در ناحیه آذربایجان است. در قسمت های مختلف این گسل وجود آثار ریخت شناسی متعدد ناشی از فعالیت های زمین ساختی در راستای آن است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مناطق با غمیشه، ولیعصر و سیلاب از مناطق مخاطره آمیز شهر هستند. اما از دیدگاه تکتونیکی به لحاظ پراکندگی گسل های فرعی در سراسر منطقه در برابر زلزله آسیب پذیری برای همه جا یکسان است.

سنگ های آتشفشانی مورد بررسی در جنوب سراب، و در شمال کوه بزقوش واقع شده اند، که شامل روانه های آندزیت های پورفیری، گدازه های تراکی آندزیتی همراه با توف می شوند و در شمال منطقه با رسوب های جوان کواترنر پوشیده شده اند. این سنگ ها دارای درشت بلورهایی از آنالسیم، الیوین، پیروکسن و پلاژیوکلازند. بافت اصلی این سنگ ها، پورفیری با زمینه اینترسرتال است. با توجه به آنالیزهای شیمیایی، سنگ های منطقه مورد بررسی، در گستره تراکی آندزیت و فنولیت تفریتی قرار می گیرند. همچنین این سنگ ها دارای ماهیت پتاسیم قلیایی بالا تا شوشونیتی با ویژگی های پرآلومینیوم هستند. بر اساس بررسی های انجام شده آنالسیم این سنگ ها اولیه بوده و به طور مستقیم از تبلور ماگما حاصل شده اند. سنگ های شمال غربی بزقوش به طور مشخصی، غنی شدگی از عناصر LILE (مثلا U, Tb, Ba, Rb ,K) را نشان می دهند. غنی شدگی عناصر ناسازگار K و Rb و بیهنجاری منفی Ti و Nb در این سنگ ها بیشتر با گدازه های حاصل از پوسته زیرین سازگار است. نمودارهای عنکبوتی و الگوی عناصر REE نشان می دهد که سنگ های این منطقه از یک خاستگاه یکسان به وجود آمده اند. غنی شدگی این عناصر می تواند به دگرنهادی گوشته یا آلایش پوسته قاره ای وابسته باشد. با این وجود بی هنجاری منفی Nb, Ta (TNT) و Tb و نیز با در نظر گرفتن احتمالی فرورانش نئوتتیس در منطقه، به احتمال زیاد غنی شدگی عناصر ناسازگار می تواند نتیجه تاثیر فرورانش بر منابع گوشته ای باشد. بر اساس بررسی عناصر REE، ماگماهای مادر سنگ های مورد بررسی احتمالا از یک خاستگاه گارنت لرزولیتی فلوگوپیت دار با درجه ذوب بخشی کم 4 تا 6 درصد، تحت فشار 30 تا 35 کیلوبار و در عمق 90 تا 100 کیلومتری ریشه گرفته است.