0

ادبیات آلمانی زبان در دهۀ نود سدۀ بیستم میلادی شاهد حضور فزایندۀ نویسندگانی است که اکثر آن ها زندگی در نظام آلمان شرقی را تجربه کرده و در نوشته هایشان مناسباتی را بازتاب داده اند که به فروپاشی دیوار برلین و اتحاد دو آلمان منتهی شده اند. یکی از برجسته ترین نمونه های این گروه از آثار که "ادبیات چرخش" نام گرفته اند، رمان تخیلی "من" نوشتۀ ولفگانگ هیلبیگ است که زیست اَبزورد آدمی در چارچوب یک ایدئولوژی رنگ باخته و بیگانگی نهادهای قدرت با تحولات اجتماعی را به تصویر کشیده است.مقالۀ حاضر نخست بافت تاریخی و نقش ادبیات در آلمان شرقی را بررسی کرده است تا درک ژرف تری از درون مایه ها و پیرنگ رمان "من" را امکان پذیر کند. سپس مفهوم "وانموده ها" واکاوی شده است که بر اساس نظریه های جامعه شناس فرانسوی ژان بودریار بر گسستگی نشانه ها از واقعیت در مناسبات مدرن اجتماعی دلالت دارد. در ادامۀ مقاله بازخوانی ادبی این مفهوم توسط هیلبیگ و جلوه های متفاوت "وانموده ها" در لایه های روایی رمان "من"در بوته نقد قرار گرفته اند.

نظریۀ شبیه سازی واقعیت بودریار در تبلیغات تلویزیونی، شبیه سازی از نوع سوم است. از واقعیت، فقط علائم و نشانه ها باقی مانده و تصویر در حال پنهان کردنِ عدم وجود واقعیت در آنهاست. این پژوهش، درصدد است با مروری بر فلسفۀ بودریار و خوانش مفهوم وانموده، به این سؤال، پاسخ دهد که مفهوم وانموده در آگهی های تلویزیون ایران چه نقشی دارد؟ تبلیغات باید بتواند برای ساخت وانموده، حداکثر توانایی شبیه سازی را با کاربرد نشانه ها و علائم واقعیت در تصاویر ایجاد کند و یک حادواقعیت بسازد که خط مابین خیال و واقعیت را مخدوش و مبهم کند. براساس آنچه بودریار از تصاویر وانمودگی بیان می کند، تیزرها و آگهی های بازرگانی تلویزیون، یکی از واقعیت های ساختگی و تصاویری در حال وانمود کردن به واقعیت است. در اصل با این روش، فقدان واقعیت را در تصاویر پنهان می کنند. هدف تحقیق، مشخص کردن ساختار یک وانمودۀ قدرتمند در آگهی ها و تیزرهای تبلیغاتی تلویزیون ایران است. روش تحقیق از منظر هدف، کاربردی و روش گردآوری اطلاعات، ترکیبی از اسنادی، کتابخانه ای منابع معتبر اینترنتی، توصیف، تبیین، مشاهده و بازبینی آگهی های بازرگانی تلویزیون ایران است. روش تحلیل یافته ها نیز توصیفی- تحلیلی است. در ابتدا، مفهوم وانمودۀ بودریار، توصیف می شود و با توجه به مؤلفه های استراتژیک و مهمی که بودریار در تبلیغات بیان می کند، مواردی از تبلیغات تلویزیون ایران به صورت تصادفی انتخاب و تحلیل می شوند.

پژوهش پیش رو باهدف شناخت ویژگی ها و الزامات دو نوع بسته بندی مبتنی بر صنایع دستی و وانموده آن متأثر از نظریه چرخش معناشناختی« کلاوس کریپندورف» و از منظر طراحی انسان محور مورد بحث قرار گرفته است. سؤالات اساسی پژوهش بدین شرح است؛ 1- به کارگیری صنایع دستی(امر واقعی) یا وانموده آن (امر غیرواقعی، شبیه سازی) در طراحی بسته بندی محصولات، چگونه منجر به دریافت های متفاوت می گردد؟ 2- صنایع دستی به مثابه بسته بندی محصولات چگونه می تواند مفاهیم و الزامات طراحی انسان محور را در جهت تمایز با وانموده آن و «معنا بخشی» و «ارزش آفرینی» بکار گیرد؟ پژوهش به صورت توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر نظریات«کلاوس کریپندورف»  است که بر اصل محوریت معنا در مورد مصنوعات اشاره دارد. نتایج پژوهش نشان می دهد رواج بسته بندی مبتنی­بر صنایع دستی و وانموده از سوی طراحان منجر به شکل گیری دو نوع مصرف کننده یا کاربران خاص و کاربران عامه گردیده است. هر چند کاربران خود را ملزم به این تقسیم بندی نمی دانند. در مقوله بسته بندی محصولات مبتنی بر انواع صنایع دستی مفاهیمی مانند درک تنوع کاربران اهمیت پیدا می کند اینکه چه محصولی با چه نوعی از صنایع دستی بسته بندی شود مهم خواهد بود و خاص بودگی به واسطه عدم تولید انبوه با تکیه بر زیباشناسی محلی بر جذابیت این نوع بسته بندی نزد کاربران می افزاید. مفاهیمی که در عین حال می تواند ارزش افزوده برای محصول بسته بندی شده با صنایع دستی را به دنبال داشته باشد.  در بسته­بندی وانموده امّا ارزش آفرینی بر مبنای فروش محصول و نه ارزیابی رضایت کاربران صورت گرفته است. همچنین بسته بندی مبتنی بر صنایع دستی ویژگی کاربرد مجدد را با خود دارد که در هر بار استفاده معانی جدیدی در موقعیت استفاده آن شکل خواهد گرفت. این معانی می تواند شامل تشخص اجتماعی و احساس رضایت از خرید باشد. در موقعیت بسته بندی وانموده کاربرد مجدد نه تنها مطرح نیست بلکه طراحان باید این ویژگی را به دلایلی ازجمله مباحث زیست محیطی، محدود و کنترل کنند.

بیان مسئله: شهرت اصلی بودریار، به دلیل بیان نظریات مهمی مانند وانموده و ابرواقعیت است. او جهان پسامدرن را جهان وانموده می داند که مرز واقعیت و بازنمایی، در آن از بین رفته است. او در تطبیق تصویر و واقعیت، چهار مرحله را باز می شمارد که طی آن، تصویر، از مرحله انعکاس واقعیت، به مرحله مستور کردن واقعیت، سپس به مرحله مستور کردن غیاب واقعیت و در نهایت در مرحلۀ چهارم، به مرحله ای می رسد که هیچ ارتباطی با واقعیت ندارد و به تولید وانموده می پردازد. در این پژوهش، سعی بر این است با مروری بر فلسفه بودریار و ذکر مراحل چهارگانه وانموده، به بازخوانی آن در عکاسی بپردازیم و از این مهم، برای تشریح شواهد تجربی، مجموعه عکس «به روایت یک شاهد عینی» آزاده اخلاقی انتخاب شده است تا به این پرسش پاسخ دهیم که عملکرد عکاسی استیجد چیست؟ و به چه طریقی در این نوع خاص از عکاسی، وانموده به تصویر کشیده می شود؟ هدف: خوانش وانموده در عکاسی استیجد و بصورت خاص در مجموعه عکس «به روایت یک شاهد عینی» آزاده اخلاقی هدف اصلی این پژوهش است. روش پژوهش: این پژوهش به شیوة توصیفی-تحلیلی و روش گردآوری مطالب، بصورت اطلاعات کتابخانه ای است. یافته ها: این پژوهش تشریح نظریه وانموده و بیان مراحل مختلف آن پرداخته و ضمن معرفی عکاسی استیجد، به این نتیجه می رسد که با توجه به تعریف وانموده و عملکرد آن از منظر بودریار، می توان چنین نتیجه گرفت که تمرکز اصلی مجموعه عکس های «به روایت یک شاهد عینی»، بر وانموده هاست و عکس های این مجموعه، همانند آنچه بودریار در تعریف وانموده می گوید، در تقابل با شبیه سازی قرار گرفته و خود دارای قدرت تولید واقعیت شده و واقعیتی را که در گذشته رخ داده، آشکارا به چالش کشیده است.

پژوهش حاضر، به بررسی واقعیت و کارکرد هویتی که متأثر از فضای دیاسپوری است می پردازد و سعی دارد تا واقع بودن هویتِ هم آمیخته را با خوانشی تطبیقی از مفهوم هم آمیختگی هومی بابا و مفهوم وانمودۀ ژان بودریار، با اتکا به متن و بافتار داستان کوتاه «سنگام»، نوشتۀ مهرنوش مزارعی واکاوی نماید. «سنگام» روایتی است که از منظر فرم، تلفیقی ست از واقعه نگاری و شرح حال نویسی و محتوی آن خاطراتِ آشنایی و دوستی تقریباً یک ساله راوی – زن مهاجر ایرانی- با یک زن هندی در جامعۀ دیاسپوری امریکا را روایت می کند. این پژوهش در بخش های مختلف، با اشاره به فرم متفاوت داستان و شخصیت راوی نشان می دهد که چگونه هویت راوی حاصل از هم آمیختگی، توأمان با وانمود ها ست، وانمود هایی که خود او از طریق نگاه خیره و شیفتگی بصری و تقلید ساخته، به طوری که هویت شالپا، زن هندی را در خود جذب می کند. مضاف بر این کنش ها و در نتیجه آنها، لایه های مختلفی از تکرار و بدل سازی پدید می آید که ماهیت و لایه های وانمود را دوچندان می کند و به آن طوری استحکام می بخشد که نشانه های تجربه هم آمیختگی متزلزل شده و هویت هم آمیخته فرو می پاشد.

پست مدرنیسم به مثابه یک گفتمان، در جهان فیلم نفوذ کرده است و «سینمای پست مدرن» را خلق نموده است. گفتمان سینمای پست مدرن شامل ابعادی چون وانموده و تزلزل واقعیت، مرکززدایی از سوژه، مرگ مولف، پاک شدگی مرزهای زمانی، ترکیب تکنیک ها و ژانرها و کثرت گرایی است که در تقابل با سایر گفتمان ها قرار می گیرد. هدف مقاله حاضر معرفی این گفتمان سینمایی، تفسیر و نشان دادن عناصر آن در یکی از فیلم های سینمای ایران است. برای نیل به این هدف، گفتمان سینمای پست مدرن بر اساس نظریه گفتمان لاکلا و موف تعریف می شود و سه بعد وانموده، مرکززدایی از سوژه و مرگ مولف به عنوان چارچوب مفهومی انتخاب می شوند. چارچوب روشی نیز ملهم از نظریه روایت پست مدرن متشکل از فابیولا، سیوژت، شخصیت و راوی است که در پیوند با چارچوب مفهومی به تحلیل فیلم «صندلی خالی» ساخته سامان استرکی می پردازد. نتایج نشان می دهد که «صندلی خالی» با روایت اپیزودیک، تو در تو و مارپیچ خود جهان وانموده ای را خلق می کند که در آن مرز واقعیت و توهم فرو می ریزد و سوژه های سرگردانی خلق می کند که ناتوان از تغییر این جهان اند و در نهایت در یک بن بست هستی شناختی از جهان وانموده کنار می روند. راوی های چندگانه و خصلت خود ارجاعی فیلم در نهایت پاسخی به پرسش هایی که مطرح می کند ندارد چرا که مرگ مولف خصلت این فیلم است. علاوه بر این، گفتمان سینمای پست مدرن در مقابل گفتمان های سیاسی و فرهنگی هژمونیک ایران، پس رانده شده و در حاشیه قرار دارد.

ژان بودریار، فیلسوف جامعه شناس و پست مدرن نظریه های درخوری در باب تصویر ارائه داد. در تمام نظریه های اجتماعی وی، دغدغه ی پایان ناپذیر او نسبت به تخریب امر واقعی و جایگزین شدن آن با وانموده مشهود است. در این میان او هنر را توطئه و وسیله ای برای محقق کردن وانموده تلقی می کند. به ویژه سینما به عنوان یک مرجع شبیه سازِ واقعیت، مورد انتقاد بودریار قرار گرفته است. یکی از راهکارهای اساسی ایجاد شبیه سازی از منظر بودیار، بهره گیری از جلوه های ویژه ی کامپیوتری است؛ بنابراین از یک طرف انتقاد بودریار از سینما و از طرف دیگر علاقه مندی وی و تأکید او بر توانمندی های آن مشهود است که خود موجب بروز دوگانگی هایی در نظریه های بودریار و سردرگمی مخاطب او می شود. این پژوهش تلاشی است در جهت مرتفع کردن دوگانگی های موجود و شناخت رویکرد حقیقی پسِ پشتِ این به ظاهر تناقضات در ساحت واقعیت مجازی و جلوه های ویژه در سینما. در این راستا، این پژوهش از طریق تحقیقات کتابخانه ای و تجزیه و تحلیل داده ها و موشکافیِ بیانیه های بودریار به روش توصیفی-تحلیلی، به دنبال راهکارهایی برای جلوگیری از تخریب و جایگزینیِ «امر واقعی» در سینما و تعیین رابطه ی بین سینما و جلوه های ویژه می گردد؛ درنتیجه می توان شاهد بود که طرد جلوه های ویژه از نظر بودریار، به هدف به کارگیری آن بستگی دارد؛ نه به نفس آن. به عبارتی، به کارگیری جلوه های ویژه در راستای بازسازیِ واقعیت مطرود است و در راستای خیال می تواند مقبول باشد. اهداف پژوهش بررسی دیدگاه منفی بودریار نسبت به تخریب واقعیت توسط جلوه های ویژه. بررسی جلوه های ویژه در سینما از نظر ژان بودریار. سؤالات پژوهش سینما چگونه می تواند با وجود بهره وری روزافزون جلوه های ویژه و دیدگاه منفی بودریار نسبت به تخریب واقعیت توسط جلوه های ویژه به حیات شایسته ی خود ادامه دهد؟ جلوه های ویژه ی سینمایی در چه صورت می تواند از انتقاد بودریار فاصله بگیرد؟

رسانه ها می توانند با بهره جستن از نمادها و واژه ها، به پدیده ها و حوادث و رفتارها و کردارها، محتوا و معنای خاص خود را اعطا کنند و از رهگذر انتقال این معنی و محتوا، بر فرد مصرف کننده تاثیری ژرف بگذارند و او را از گزند بحران های هویتی، فرهنگی، معرفتی، ارزشی، سیاسی و اجتماعی برهانند یا در معرض و مسیر چنین بحرانی هایی قرار دهند. به بیان دیگر، رسانه ها می توانند بازی بالقوه پایان ناپذیری از نشانه ها را پایه گذاری کنند که نظم جامعه و احساس آرامش و ثبات روانی، شخصیتی و هویتی افراد را تقویت یا تضعیف کند.در نوشتار حاضر، دوگانگی چهره و نقش رسانه ها (در جهان اطلاعاتی ـ ارتباطاتی امروز و نیز، در جامعه متحول امروز ایرانی و در عرصه بحران هویت)، مورد تامل و تعمق بیشتر قرار گرفته است و با پیشنهاد رهیافت ها و راهبردهایی، این امکان ملی و فراملی بی بدیل (رسانه) در مسیر تدبیر بحران های متوالی و وضعی خود (در عرصه ها و ساحت های گوناگون) قرار گرفته است.

رخدادهای سال توفانی 1968 بسیاری از اندیشمندان چپ گرا را بر آن داشت تا از بازگشت امر سیاسی صحبت به میان آورند و خیزش جنبش های اجتماعی جدید را نسخه ای از سیاست رادیکال معرفی کنند که جایگزین سیاست های مبتنی بر بازنمایی سنتی می شود. ولی در همین دوران ژان بودریار که در مرکز آشوب ها یعنی دانشگاه نانتر مشغول تدریس بود اعتقاد داشت که پدیده های کلان سیاست مدرن مثل توده، قدرت و مقاومت در دیگ جوشان مجازی سازی رسانه ها هر لحظه دود می شوند و به هوا می روند و امر سیاسی در جهان پسامدرن معاصر به پایان رسیده و سیاست بدل به وانموده ای ناب شده است. بحث اصلی پژوهش حاضر حول این پرسش می چرخد که بودریار بنا به چه ادله ای از پایان امر سیاسی سخن می گوید؟ فرضیۀ اصلی مقاله با اتکا به روش تحقیق توصیفی-تحلیلی دلالت بر این دارد که به عقیدۀ بوردیار، ما با گذار از دوران مدرن وارد فضای پسامدرن شده ایم، فضایی مجازی و حاد واقعی، فضایی مملو از اطلاعات و ارتباطات که در آن هرچه اطلاعات بیشتر تولید می شود، معنا نیز هرچه بیشتر از دست می رود. وی بر آن است که در اثر ازدیاد فعالیت رسانه ها، واقعیت به فراموشی سپرده شده و ما به جای آن با واقعیات ساختگی مواجهیم که توسط رسانه ها ساخته وپرداخته می شوند. از نظر وی در چنین فضایی، آن چسبندگی که اجزای جامعه را به هم پیوند می داد و جامعه ای خاص را بر می سازد، کیفیت و کارایی خود را از دست داده و شاهد انکسار و بخارشدگی جامعه، امر اجتماعی، توده، قدرت، مقاومت و امر سیاسی هستیم.