انسان با تهذیب نفس و علم حضوری می تواند حضور علت هستی بخش را درک نماید؛ لذا در فلسفه اسلامی خداوند حاضر علی الاطلاق است. اما پرسش از چرایی عدم انکشاف حضور الهی به طور گسترده برای بشر از طریق روش هایی مانند تجربه دینی ذهن فیلسوفان دین را به خود مشغول داشته است و تقریرات شلنبرگ در استدلال به اختفای الهی برای الحاد، در این میان نقش محوری دارد. عمده پاسخ ها به علت اختفای الهی از منظر وجودی، فلسفی، عرفانی و کلامی است. اما در پژوهش حاضر به روش تحلیل محتوایی سعی شده است رویکردهای انسانی تراویس دامزدی مورد ارزیابی قرار گیرد. وی با بیان مواردی مانند شاخص انزجار آسیب دیده، شاخص انزجار محدودیت وجودی، شاخص ترس و امید و شاخص از خود بیگانگی سعی در طرح دلایل اختفای الهی نموده است. در این مقاله عمده نقدهای این رویکرد انسانی مواردی چون نسبی گرایی و استقرای ناقص، بی نیاز نبودن از رویکردهای کلامی مانند تدبیر، حکمت و لطف الهی، ارائه تصویری منفعل از خداوند و عدم توجه به بعد اجتماعی دین، دانسته شده است.

امروزه تحلیل محتوا، روشی پرکاربرد در بررسی آثار ادبی است. تحلیلی نظام ­مند، عینی و کمّی که از طریق آن ویژگی­ های کاربرد زبان، کلمات متن، توصیف عنوان­ ها از طریق سازگاری و رابطۀ همنشینی کلمات با یکدیگر بررسی می­ شود و یافته­ های آن سبب تحلیل مضمونی محتوا و ساخت واژگان مرکزی می­ گردد.از میان روش ­های مختلف تحلیل محتوا، روش تحلیل گفتمان برای بررسی سه شرح از شروح موجود از منظومۀ «لیلی و مجنون نظامی» گزینش و در بوتۀ نقد گذاشته شد تا نمودهای زبانی و معنایی صحیح از سقیم مشخص شود. بدین منظور به ابیات بحث ­انگیز در این سه شرح (حسن وحیددستگردی، بهروز ثروتیان و برات زنجانی) که از منظر تصحیح نسخه، وزن عروضی، دستور زبان و معنا و مفهوم درست، مغفول مانده یا معنای کلی بیت یا کلم ه­­ای در بیت اشتباه طرح شده است، پرداخته و در این پژوهش به نمونه­ هایی از آن اشاره شده است.بارزترین ویژگی تحلیل محتوا از سایر روش ­های پژوهشی کیفی یا تفسیری، تلاش برای کسب معیارهای روش علمی است. در این پژوهش نیز تلاش شده است تا در ضمن اشاره به نمونه­ های کاربردی، معیارهای یک روش علمی در شرح متون به دست آید.

زمینه و هدف: زمینۀ این پژوهش متن اشعار پروین اعتصامی منتشر شده در دیوان وی است. بررسی و تحلیل نمونه ها بر اساس رویکرد نقد بومگرا و بومهراسی هدف این پژوهش را تشکیل میدهد. روشهای پژوهش: روش این تحقیق توصیفی- تحلیلی بر مبنای خوانش دیوان پروین اعتصامی است که داده ها و نمونه ها با شیوۀ کتابخانه ای و اسنادی و فیش برداری از متن اشعار وی استخراج گردیده، سپس به تحلیل داده ها و نمونه ها بر مبنای نقد بومگرایی و نیز بومهراسی پرداخته شده است. یافته ها: بعد از بررسی اشعار پروین در دیوان وی برمبنای نقد بومگرایی مشخص گردید داده های مستخرج در مولفه های شش گانۀ: طبیعت ستایی، طبیعتِ یاددهنده، زمینه های طبیعی، طبیعت باوری، حیوان دوستی و شکارستیزی قابل دسته بندی است. برهمین اساس نمونه ها در این شش مولفه بازیابی و تحلیل گردید. پروین شاعری است که از زبان شخصیّتهای قصّه در مناظرات خود طبیعت را میستاید و از مناظر طبیعی و بکر به عنوان پس زمینه ای تکرارشونده استفاده میکند. او برای طبیعت نقش یاددهنده و آموزشگر قائل است. گاه باورهای طبیعی مثل طبیعت درمانی را پیش میکشد. علاقه مندی او به حیوانات، پرندگان، گلها و درختان در اشعارش مشهود است. برهمین اساس از شکار حیوانات به دست انسانها، ناخشنود و نگاهی منتقدانه به صید دارد. ابزار شکار نیز در اشعارش با صفاتی نادلخواه نمود داده شده است. نتیجه گیری: پروین شاعری است دوستدار طبیعت و زیست بوم و عناصر محیط زیست از جمله گلها، درختان، و پرندگان و حیوانات را در جهان شعری خود به صورت پررنگ راه داده است. وی از عناصر طبیعی برای زمینه سازی بسیاری از مناظرات خود بهره برده است. همچنین به حیوانات و پرندگان و گلها شخصیّت بخشیده و اعمال انسانی از جمله تفکر و اندیشه و احساس برایشان قائل شده که همگی حکایت از نگاه مثبت او به طبیعت و محیط زیست است. در خوانش بومهراسانه عناصر و اجزای طبیعت همچون باد و طوفان، گرمای خورشید، خشکسالی، برف و تگرگ، شب و تاریکی و دریا نقشی ویرانگر و عامل تهدید برای جان موجودات ترسیم شده است.

زمینه و هدف: تحلیل براساس نقد روانشناختی در بین محققین ادبی بعنوان یک سبک رواج پیدا کرده است. این پژوهش با هدف بررسی داستانی رضا براهنی «روزگار دوزخی آقای ایاز، و رازهای سرزمین من» براساس دیدگاه روانشناسی کارل گوستاو یونگ صورت گرفته است. روش مطالعه: پژوهش حاضر مطالعه ای نظری است و گردآوری داده‏ها با ابزار فیش برداری و مراجعه به منابع کتابخانه ای، به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. تحلیل شواهد و داده ها بصورت کیفی مورد ارزیابی قرار میگیرد. یافته ها: مطالعۀ آثار براهنی نشان میدهد کهن الگوهای آنیما و آنیموس، سایه، پرسونا (نقاب)، خود و نیز مفاهیم خواب و رؤیا، ناخودآگاه و اضطراب در آثار براهنی بوضوح قابل مشاهده است. علاوه بر این مهمترین و بیشترین کاربرد براهنی از نظریه های یونگ، «پرسونا» یا همان «نقاب» است که حضور آن را میتوان در تمامی رمانهای موردتحقیق یافت. از دیگر کهن الگوهایی که فراوانی زیادی در آثار براهنی دارد، کهن الگوی «سایه» است. تقریباً در اکثر رمانها، رضا براهنی ناخودآگاه، سایه را به یاری طلبیده و به این روش توانسته شخصیتهای رمانش را بخوبی جلوه دهد. نظریۀ دیگری که بسامد بالایی در رمانهای براهنی دارد، «مفاهیم کهن» است؛ به این صورت که در داستانها شاهد یک بازگشت به تاریخ و تمدن و یا آداب و رسوم و خرافات هستیم. نتیجه گیری: بررسی و تحلیل رمانهای موردمطالعه، براساس نظریات روانشناسی یونگ در نقد نشان داد شخصیتها و نمادها و کهن الگوهای یافت شده در آنها تا حدودی بصورت خودآگاه ساخته و پرداختۀ ذهن براهنی است و در بیشتر موارد کاملاً عامدانه به آنها پرداخته شده است.

نقد حاضر، نقدی صورتگرایانه در کنار نقد دانشگاهی است. در یک تعریف کلی و عام، نقد صورتگرایانه (فرمالیستی)، نقدی است که در بررسی یک اثر، اصالت را به صورت (ساخت: فرم) می دهد و عمده توجهش به لزوم وجود رابطه ای انداموار و ارگانیک، میان اجزای مختلف یک اثر است، به طوری که تمامی قسمتهای یک نوشته، توانایی پشتیبانی و تقویت یکدیگر را داشته باشند. نقد دانشگاهی نیز که بر اصول استوار است، می کوشد در هر حوزه، پیوندهایی میان نوشته و اصول مرتبط بیابد و بررسی دقیق و موشکافانه ای از موضوع به دست دهد، بدین ترتیب شاید بتوان نقد صورتگرایانه را زیرعنوان نقد کل نگر ونقد دانشگاهی را زیرعنوان نقد جزء نگر مطرح کرد که هر دو، نوعی نقد فنی به شمار می آیند.نقد و بررسی یک کتاب درسی دانشگاهی، تابع اصول و معیارهایی است اما متاسفانه گاه نقد اینگونه آثار از سوی نقادان، فقط مبتنی بر چند و حتی تنها یک مورد از این اصول صورت می گیرد. در نقد کتاب ساخت زبان فارسی سعی می شود، معیار بررسی، مطابق با الگوی نقد (زرین کوب 1354، افضلی 1387، سرشار 1384، ملکی 1385، بهرام بیگی 1385 و بارت 1979) یک کتاب درسی دانشگاهی باشد و در قالبی منظم و مشخص طرح ریزی گردد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.