نظریه نایدا که بر اساس زبان شناسی گشتاری استوار است، یکی از پر طرفدارترین نظریه های ترجمه در قرن بیستم است. مقاله حاضر به بررسی و نقد مواردی چون تعریف ترجمه، مفهوم معادل، تحلیل دستوری و گشتار زدایی در این نظریه می پردازد و برآن است که این نظریه، به رغم کاستی هایش، اهمیت فراوانی در ترجمه شناسی دارد، زیرا هم ابزاری برای تحلیل و طبقه بندی مسایل ترجمه ای فراهم آورد و هم راهکارهای موثری در اختیار مترجمان قرار داد .

نزدیک به یک دهه است که نظریات ترجمه به ارزیابی ترجمه های قرآن راه پیدا کرده اند. هدف از انتخاب چارچوب نظری برای پژوهش، نظام مند شدن نقد و بررسی است تا از نقدهای پراکنده و سلیقه ای اجتناب شود، اما دیده می شود که در مواردی ناقدان از چارچوب نظریه خارج شده اند و یا فهم نادرستی از نظریه داشته اند و مطابق آن فهم نادرست به نقد ترجمه پرداخته اند. پژوهش حاضر به منظور بررسی این ارزیابی ها با روش توصیفی- تحلیلی آمیخته با نقد، پنج پژوهش مبتنی بر نظریة نایدا را در زمینة نقد قرآن به عنوان مطالعه موردی، مورد بررسی قرار داده تا لغزشگاه های پژوهشگران را در کاربست این نظریه بررسی کند. این پژوهش نشان می دهد ناقدان گاه در فهم معنای معادل صوری و پویا دچار اشتباه شده اند و مصادیق آن را به اشتباه در ترجمه ها یافته اند. در مواردی نیز با وجود اینکه نظریة نایدا را مبنای نقد خود قرار داده اند، اما نقد همچنان در مسیری متفاوت از این چارچوب حرکت کرده که در مواردی علت این امر به عدم تناسب چارچوب نظری با داده های تحقیق برمی گردد.

یوجین نایدا (Eugene Nida) از پیشگامان عرصه ترجمه و زبانشناسی است که در نظریه ترجمه خود در کتاب به سوی علم ترجمه، عناصری را در فرایند ترجمه ذکر کرده است که عبارتند از: «اضافه، حذف و تغییر». این مقوله ها را می توان با فرایند ویرایش در سه سطح ساختاری، محتوایی و فنی سنجید. در این مقاله، نخست شباهت عناصر مذکور در نظریه ترجمه نایدا با انواع ویرایش ذکر می شود و آنگاه این عناصر مشابه در ترجمه های قرآن کریم به عنوان یک متن بررسی، و بر این نکته تاکید می شود که ترجمه های قرآن نیز انواع ویرایش را برمی تابند؛ بنابراین، مقاله حاضر دو هدف را دنبال می کند: اول اینکه عناصر ویرایش و عناصر ترجمه در نظریه نایدا با یکدیگر شباهت و اشتراک دارند. دوم آنکه عناصر مذکور در ترجمه های قرآن قابل اجراست. برای انجام این پژوهش، به روش تحلیل علمی، عناصر نظریه نایدا و پیوند آن با انواع ویرایش در سه حوزه 1. اضافه ترجمه ای و ویرایشی، 2. حذف ترجمه ای و ویرایشی و 3. تغییر ترجمه ای و ویرایشی و در پایان، در ترجمه های قرآن بررسی شده است و با ذکر شواهد، برخی از نقص های ویرایشی در ترجمه های قرآن کریم نشان داده شده است که خود، ضرورت همکاری مترجم و ویراستار را تایید می کند، به گونه ای که مترجمان باید برای تبیین بهتر آیات، یا خود دست به ویرایش بزنند و یا با ویراستار در ارتباط باشند و با ویرایش ترجمه های خود بر کیفیت آن ها بیفزایند.

قرآن کریم با ذات محتوایی و پیامی خود جهت هدایت و تغییر رفتار و سبک زندگی مادی­گرایانه به الهی­گونه بر بشر نازل شده است، چنین متن­هایی با متن نوشته­های بشری تفاوت­های اساسی دارد؛ بنابراین ترجمه این­گونه متن­ها با متن­های دیگر متفاوت است، مترجمان قرآن می کوشند تا بر اساس نظریه­های مطرح ترجمه به انتقال مفاهیم اصلی متن قرآن به زبان مقصد بپردازند به طوری که در کنار آن ساختار اصلی حفظ شود و ساخت نحوی و دستوری آن به زبان مقصد منتقل شود و معانی اصلی واژگان و عبارات زبان مبدأ در ترجمة منعکس گردد. در این پژوهش بر اساس روش تحلیل علمی و با تکیه بر عناصر اصلی ترجمه در نظریة یوجین نایدا، به بررسی ترجمة سوره­های «ملک» و «قلم» در ترجمة منظوم ریبوار هه جمنه یی به زبان کردی می پردازیم. نتیجة پژوهش نشان می­دهد که این ترجمه دارای نقاط قوت و ضعف است؛ چه این که مترجم در اثر خود از ترجمة صوری بهرة بسیاری برده و توانسته است زبان مقصد را به زبان مبدأ نزدیک سازد. از سوی دیگر، بنا بر افزایش متن ترجمه نسبت به متن آیات در برخی از ابیات، از ترجمة پویا در زبان مقصد بهره برده است. البته بیشتر معادل های مترجم در ترجمه صحیح است و این نشان دهندة تسلط وی به ترجمه است. هرچند ناپخته بودن متن مقصد در مواردی کاملا محرز بوده و عدم معادل­یابی نیز آشکار است. نهایت آن که ترجمة هه­جمنه­یی در قالب منظوم، ترجمه­ای قابل قبول و متناسب با زبان متن مبدأ است.

در حوزه ی ترجمه، نایدا نظریه ی تعادل را ارایه نموده و آن را فرآیندی می داند که به دنبال یافتن نزدیک ترین معادل طبیعی در زبان مقصد است. البته نظریه ی نایدا طی چند مرحله به این بلوغ رسیده است. حضرت علی7 در خطبه ی شقشقیه، با استدلال هایی، به بیان حق خلافت خود اشاره می نماید که با توجه به سبک ادبی خطبه، بررسی ترجمه ی آن می تواند مترجمان را در فعالیت های آتی یاری نماید. در خطبه، 70 فعل وجود دارد که نویسندگان با روش توصیفی-تحلیلی و کمک از معاجم و فضای حاکم بر خطبه، به دنبال معادل یابی صحیح آن ها هستند. در گام بعد معادل های صحیح با معادل های دو مترجم مقایسه گشت و مشخص شد هر دو مترجم در تعدادی از افعال فرآیند معادل یابی را به درستی انجام داده اند. هم چنین افعالی دیده می شود که هر دو مترجم یا یکی از آن ها در معادل یابی دچار خطا شده اند. در روند پژوهش آشکار شد که هر دو مترجم بیش از نصف افعال را صحیح معادل یابی نموده اند. تعداد معادل های طبیعی تر افعال در ترجمه ی شیروانی 45 و در ترجمه ی دشتی 37 فعل است که این نزدیکی (یعنی تفاوت 11. 42 درصدی) با توجه به همعصر بودن دو مترجم، قابل توجیه است.

نوشتار پیش رو جستاری است نظری در باب پارادایم فکری «ساختارگرایی» به مثابه ی یکی از مهم ترین و تأثیرگذارترین جنبش-های فکری قرن بیستم میلادی که حتی امروز نیز بسیاری از پژوهش ها در حوزه های مختلف علم متأثر از بنیان های فکری آن صورت می گیرد. این نوشتار به دو بخش اصلی تقسیم می شود؛ در بخش اول پس از بیان زمینه ی تاریخی شکل گیری ساختارگرایی، برخی از اساسی ترین ریشه های نظری و بنیان های فکری آن را با اتکا به آرای فردینان دو سوسور، کلود لوی استروس و ولادیمیر پراپ در حوزه های زبان شناسی، انسان شناسی، و حکایت شناسی به اختصار مرور می کنیم. مهم ترین این بنیان ها عبارتند از علم گرایی، تحقق گرایی، تقلیل گرایی، و نیز ذره نگری و کل نگری توامان. پرسش اصلی این است که این اصول و بنیان های فکری چگونه در نظریه های مطرح شده در خصوص ترجمه ظهور و بروز داشته اند. در بخش دوم به ارتباط بین ساختارگرایی از یک سو و ترجمه، تعادل، و ترجمه(نا)پذیری از سوی دیگر می پردازیم و رد پای این الگوی فکری را در آرای دو تن از برجسته ترین نظریه پرداز ان معاصر در مطالعات ترجمه (کتفورد و نایدا) بررسی می کنیم.

نایدا زبانشناس مشهور آمریکایی در حوزه ی ترجمه و زبان شناسی است که ترجمه را به دو دسته ی صوری و پویا تقسیم می کند. ترجمه ی صوری همان ترجمه ی لفظی و پایبندی به نویسنده است و ترجمه ی پویا، ترجمه ی ارتباطی یا انتقال پیام و توجه به مترجم می باشد. در ترجمه ی پویا به علت ایجاد تعدیلات فراوان می توان از عناصری چون حذف، اضافه، کاهش و تغییر نقش کلمات و عبارت استفاده کرد. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی با ذکر نمونه هایی از خطبه های نهج البلاغه، ترجمه های انتخابی بر اساس الگوی ذکر شده مورد بررسی قرار می گیرند. در بحث مؤلفه ی اضافه کردن یا کاستن از عناصر واژگانی ترجمه، توجه به بافت و موقعیت کلام و در نظر گرفتن ساختمان اصلی زبان مبدأ و مقصد از اهمیتی بالا برخوردار است؛ چراکه این دو مؤلفه گاهی باعث انقال معنا و پیام مورد نظر از زبان اصلی به متن مقصد و گاهی نیز باعث بر هم خوردن صورت و ساختار زبانی در متن مقصد می گردند. از میان مترجمان، دشتی و مکارم شیرازی از میان چهارده نمونه ی انتخابی از واژگان نهج البلاغه هر کدام به ترتیب نه مورد را بر اساس مدل پویا و پنج مورد را بر اساس مدل صوری به زبان مقصد انتقال داده اند و انصاریان نیز از چهارده مورد، هفت مورد را بر اساس مدل پویا و هشت مورد دیگر را بر اساس مدل صوری ترجمه کرده است.

کتاب کلیله ودمنه را برزویه طبیب به پهلوی و دو سده بعد ابن مقفع به عربی برگرداند. بعدها در سده ششم هجری به دلیل از بین رفتن اصل پهلوی، همین ترجمه عربی اساس کار ترجمه مترجمانی چون نصرالله منشی و محمد بن عبدالله بخاری قرار گرفت. این مقاله درصدد است که با تکیه بر شیوه وصفی-تحلیلی و براساس نظریه یوجین نایدا در زمینه ترجمه، شباهت ها و تفاوت های دو ترجمه مذکور را با تکیه بر باب «زاهد و راسو» بررسی و میزان انطباق این ترجمه ها را با نظریه مذکور واکاوی کند. نتایج این پژوهش نشان می دهد هر دو مترجم با فاصله گرفتن از ترجمه لفظ به لفظ که در آن زمان بسیار معمول بوده با تکیه بر مهارت سخنوری و ایجاد برخی تعدیلات، خواننده را غرق گفتمان داستان کرده اند؛ اما نصرالله منشی دغدغه بیشتری در زمینه ایجاد تاثیر و انتقال پیام اصلی متن به مخاطب داشته است. بنابراین، تعدیلات بیشتری در ترجمه ایجاد کرده و در این راه آیات قرآنی، احادیث، اشعار و امثال عربی را به متن ترجمه خود افزوده و به خصوصیات ترجمه پویا در نظریه نایدا نزدیک تر شده است. این در حالی است که بخاری که بنا بر دستور شاه-مخاطب ترجمه وی-مامور پایبند ماندن به متن اصلی بوده با باقی ماندن در حصار جزییات و چارچوب داستان ها به ویژگی های ترجمه صوری نایدا متمایل است؛ او نیز گاه به خاطر تفاوت های بینازبانی و بینافرهنگی، تغییرات اندکی در متن ترجمه ایجاد می کند که بسامد و میزان این تغییرات در مقایسه با ترجمه منشی بسیار اندک است.

ادب معاصر فارسی – به ویژه در آستانه مشروطیت و پس از آن تا روزگار کنونی «طنز» را یک نوع ادبی مستقل و گفتمانی انتقادی می شناسد که با هدف اصلاح و بهتر کردن اوضاع زمانه می کوشد تا با دستمایه طعنه و ریشخند، بی عدالتی ها، زشتی ها و کژی های اجتماعی و سیاسی را برجسته سازد و به همگان نشان دهد. این مقاله به موضوع ترجمه طنز از زبانی به زبان دیگر، و در حقیقت از فرهنگی به فرهنگ دیگر، پرداخته و این پرسش را مطرح می کند که آیا، بر پایه «اصل تاثیر مشابه» نایدا (1964)، طنز می تواند مرزهای جغرافیایی و فرهنگی را در نوردد؟ در این مقاله نخست از منظر ترجمه متون طنز به دو دسته «فرم-مدار» و «معنامدار» تقسیم بندی می شوند؛ ویژگی های لفظی متون طنز «فرم-مدار»، از قبیل جناس، ایهام، واج آرایی، و ... به ندرت ترجمه پذیرند؛ بر این اساس، با ارائه نمونه هایی به انگلیسی و فارسی، چند و چون برگردان گفتمان طنز و دشواری های فراروی مترجمان در این راه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است.

پژوهش حاضر یک بررسی مقابله ای و مقایسه ای چهار ترجمه انگلیسی اشعار حافظ برای تشخیص میزان تکرار موارد سه گانه افزایش واژگانی، کاهش واژگانی، و تطابق واژگانی در ترجمه های مختلف است. چارچوب نظری، دیدگاه نایدا و تیبر (1969) در مورد افزایش و کاهش واژگانی در ترجمه بوده، ولی نگارنده این مقاله با اصطلاح ساخته خود تحت عنوان «تطابق واژگانی» روش سومی را هم به آن دو روش اضافه کرده و در تجزیه و تحلیل ترجمه های انگلیسی به دنبال این بوده که کدام یک از این سه روش بیشترین تکرار و کدام یک کم ترین تکرار را در ترجمه ها داشته اند. نتایج حاصله نشان می دهد افزایش عناصر واژگانی بیشترین میزان تکرار و کاهش واژگانی کمترین تکرار را در ترجمه های انگلیسی مورد بررسی داشته اند. دلایل این مساله هم این بوده که اولا در زبان انگلیسی حرف تعریف معین و نامعین و نیز انواع حروف اضافه کاربرد گسترده ای دارند، ثانیا شعر فارسی از منظر معنی بسیار متراکم و به هم فشرده است و لذا معمولا در زبان انگلیسی نیاز به بسط و توضیح دارد، و ثالثا اغلب مترجمین تمایل به این دارند که ترجمه آنان برای خوانندگان قابل فهم، صریح و عاری از هرگونه ابهام باشد.