در استان کردستان کانه زایی منگنز در چند نقطه از جمله شاهینی در جنوب غرب سنندج، سیاناو درغرب مریوان، توکلان در غرب دیواندره و گلچیدر درشرق مریوان، صورت گرفته اما کانسار توکلان دارای ویژ گی هایی است که با اصول معمول سنگ شناسی قابل تفسیر نیست. این کانسار در دورترین نقطه شمال غربی پهنه ی سنندج-سیرجان و در زمین های پالئوزوئیک قرار دارد. کانسنگ معدن توکلان از سیلیکات های دمای بالا مانند اسپسارتیت و رودونیت گاهی همراه با تفروئیت تشکیل شده است که تبلور آنها اغلب در دماهای بالا و بدون حضورآب انجام میگیرد، درحالی که کانسنگ های معدن توکلان به صورت عدسی های گسسته و دور از هم درون شیل، ماسه سنگ، توف های آتشفشانی و رادیولاریت قرار دارند که دگرگونی گرمایی نشده اند و آثاری از توده ی نفوذی نیز در منطقه دیده نمی شود. ترتیب تبلور کانی ها در کانسنگ شامل اسپسارتیت و رودونیت، بمانتیت، سیلیکات های آبدارمنگنز، رودوکروزیت و اکسیدهای منگنز است. سیلیکات های آبدارمنگنز نیز شامل اوریانتیت، کاریوپیلیت، زوسمانیت و اکسیدهای منگنز پیرولوزیت و رانسیه ئیت هستند. باطله از کوارتز (اغلب به صورت ژاسب)، کمی مگنتیت و آنتیگوریت تشکیل شده است. کربنات و اکسیدهای منگنز فرآورده های ثانوی و نتیجه ی دگرسانی سیلیکات های منگنز هستند. پیمایش های صحرایی، بررسی های آزمایشگاهی و مقایسه معدن منگنز توکلان با کانی زایی منگنز در سایر نقاط جهان یک فرایند دومرحله ای را برای تشکیل همبرهای دمای بالای منگنز در معدن توکلان پیشنهاد میکند: بدین ترتیب که در مرحله ی نخست، اکسیدهای منگنز به صورت رسوبی در لایه های آتشفشانی-رسوبی منطقه تشکیل شده و درمرحله ی دوم، پس از یک دوره کوهزایی، فعالیت های دگرگونی و ژرف توده ای، سیال های دمای بالای آزادشده از توده های آذرین عمیق اکسیدهای منگنز رسوبی را در خود حل کرده، در افق های بالاتر به صورت سیلیکات-های دمای بالا بجا گذاشته اند. دگرسانی سیلیکات های دمای بالا و تولید کربنات و اکسیدهای منگنز در پایان این مرحله صورت گرفته است که سیال ها به سردی گراییده اند.