پاکستان در منطقه شبه قاره، کشوری است که تنها، بیش از نیم قرن، از تاسیس آن می گذرد. اما در همین تاریخ اندک نیز موجب بحران های عمده ای در منطقه شده است. چندین جنگ با هند بر سر مساله حاکیمت بر کشمیر و رقابت تسلیحاتی به ویژه سلاح هسته ای با این کشور، تلاش همیشگی برای نفوذ در افغانستان جهت فائق آمدن بر بحران قومی- قبیله ای پشتونستان و ایجاد طالبان در این راستا، از جمله این بحران ها است. تا پیش از حادثه تروریستی یازده سپتامبر پاکستان با آموزش طالبان اکثرا پشتون در مدارس دینی خود و روانه کردن آنها به افغانستان حکومت طالبان در افغانستان را به وجود آورد و از آنها در جهت حفظ منافع ملی و امنیت ملی، خود استفاده می نمود، اما پس از این حادثه مجبور شد حمایت علنی خود از طالبان افغانستان را پنهان نموده و سیاست خارجی خود را تغییر دهد. حمله آمریکا به افغانستان، باعث بازگشت بسیاری از طالبان به مناطق قبایلی پشتونستان پاکستان شد و بحران طالبان محلی را در این کشور به وجود آورد. این مقاله با روش تاریخی- توصیفی تلاش می کند نشان دهد پاکستان چه رویکردهای داخلی و خارجی به مساله طالبان محلی و طالبان افغانستان داشته است.

پیدایش سریع گروه طالبان در عرصۀ سیاست افغانستان در دهۀ 1990 و حاکم ­شدن آن، یکی از مهم ترین تحولات این کشور در چهار دهۀ اخیر است. با وجود این که بیش از دو دهه از پایان سقوط حکومت اول طالبان می گذرد، اما اقتصاد سیاسی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است.  این نوشتار، نوع و سرشت اقتصاد سیاسی حکومت اول طالبان را بررسی می­ کند. بنابراین، پرسش این مقاله معطوف به شناخت چیستی اقتصاد سیاسی حکومت اول طالبان است. فرضیۀ مقاله این است که اقتصاد سیاسی طالبان، ترکیبی از اقتصاد سیاسی تروریسم و محافظه کاری همراه با پیروی از آموزه های اسلام سنتی در اداره جامعه است. روش پژوهش این نوشتار، روش کیفی است. اطلاعات مورد نیاز پژوهش به شیوۀ کتابخانه­ ای، مطالعۀ اسنادی و استفاده از منابع معتبر در سایت های اینترنتی گردآوری شده است. رهیافت اقتصاد سیاسی تروریسم و برخی مولفه های اقتصاد سیاسی محافظه کاری، چارچوب نظری پژوهش را تشکیل می دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که رهبری طالبان در دوران نخست حکومت خود، نسبت به امور اقتصادی، نگرشی ایدئولوژیک داشتند. حکومت طالبان از منابع مالی داخلی و خارجی متعددی برخوردار بوده است. آن ها از تجارت سنتی و ترانزیت، به عنوان منبع رسمی و از مواد مخدر به عنوان منبع غیررسمی استفاده می کردند. برخی دولت ها و گروه های هم سو با طالبان نیز در تأمین مالی حکومت این گروه نقش داشتند. از این رو، اقتصاد سیاسی طالبان، بیشترین هم سویی و سازگاری را با اقتصاد سیاسی تروریسم داشته است.

بعد از بیست سال تلاش برای یکسان سازی حقوق زنان در دموکراسی نیمه جان افغانستان، با روی کار آمدن گروه طالبان، رویای برابری حقوق زنان در جامعه افغانستان نابود شد، این گروه و حامیان آنان که در طول سالیان حاکمیت پیشین خود در افغانستان، مرتکب جنایات بیشماری شده بودند، زمانی که در سال 2021 دوباره به قدرت رسیدند، تجربه دو دهه قبل حکومت آنها، برای زنان تکرار شد، و باز هم زنان از اساسی ترین حقوق خود محروم شدند. طالبان مانند دو دهه قبل با بستن مکاتب (مدارس) به روی دختران و زندانی کردن آنان در خانه، خواسته اند که آنها را از زندگی اجتماعی حذف نمایند. اقدامات اخیر طالبان علیه زنان، شامل حوزه های زیادی است که عبارتند از: محرومیت از تحصیل، محرومیت از کار، محرومیت از فعالیت های سیاسی، محدودیت فعالیت در فضای عمومی. توجه به این امر نیز مهم است تمامی این فرمان های و احکام بر ضد فعالیت زنان از منبع شریعت و فتوایی دینی، به تفسر طالبان صادره شده است. در پژوهش حاضر بر عوامل تأثیرگذار بر افکار طالبان برای محدود کردن حقوق زنان در جامعه افغانستان پرداخته شده است. در این مقاله تفاوت افکار و باورهای دینی طالبان و فتاوی دینی رهبران آن، که تفسیر آنها از احکام اسلامی است، با احکام اسلامی اصلی مورد مقایسه و بررسی قرار گرفته است.

نقش بازیگران منطقه ای در فرایند دولت سازی افغانستان در دوران طالبان و بعد از سقوط وی را می توان بر حسب میزان نفوذ و تاثیرگذاری به سه دسته بازیگران اصلی شامل ایران، پاکستان و روسیه و بازیگران پیرامونی شامل اتحادیه اروپا، ژاپن و بازیگران شبه پیرامونی شامل امریکا، عربستان، هند و چین تقسیم نمود. موقعیت سیاسی، جغرافیایی، اقتصادی، اجتماعی و قومی افغانستان سبب شده است که این کشور همواره تحت تاثیر قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای قرار داشته باشد. پاکستان یکی از مهمترین کشورهای تاثیرگذار در تحولات افغانستان است به طوری که در دوران حکومت طالبان، بهترین روابط بین دو کشور وجود داشت ولی پس از سقوط طالبان روابط دو کشور به شدت دچار تنش شد. دوران پنج ساله حکومت طالبان دشواری های زیادی برای دولت هند در پی داشت و در حقیقت، گسترش بی سابقه نفوذ تروریستها و بی ثباتی در دره کشمیر را به همراه داشت ولی پس از سقوط طالبان روابط دو کشور بهبود یافت. سقوط رژیم طالبان موجب بر چیده شدن تهدید عمده ای از مرزهای شرقی ایران شد و گروه های نزدیک به ایران به قدرت راه یافتند و موجبات ارتقاء روابط را فراهم نمودند.این مقاله به بررسی و تجزیه و تحلیل نقش بازیگران منطقه ای و شبه منطقه ای سه کشور پاکستان، هند و ایران و تاثیرگذاری آنان در فرایند دولت سازی افغانستان در دوران طالبان و بعد از سقوط وی می پردازد. مبحث قابل توجه در این مقاله بدین ترتیب مطرح می شود که ایران و پاکستان که قبلا خود بازیگران اصلی بحران افغانستان بودند اکنون جایگاه شبه پیرامونی پیدا کرده اند به طوری که نقش پاکستان تحت الشعاع نقش آمریکا قرار گرفته و ایران نیز اگر چه از بعضی پتانسیل ها برای تاثیرگذاری در افغانستان برخوردار است اما آمریکا به طور جدی مانع از بکارگیری این قابلیت هاست.

طالبان با سلطه مجدد خود بر افغانستان از اصطلاح امارت اسلامی به جای دولت اسلامی استفاده کرده است. پس از تصرف کابل، اعضای دولت موقت خود را به طور رسمی معرفی کردند و از سازمان ملل خواستند که نماینده این کشور در این سازمان را بپذیرد. دولت لویاتان طالبان، به مبانی و مفاهیم مشروعیت ساز مرسوم در عرف بین الملل پایبند نیست و مبانی خویش را برگرفته از« فقه حنفی»، «عرف پشتونوالی» و «سنت لویه جرگه» می داند که هیچ یک از این موارد مبانی مشروعیت در عرصه بین المللی را ندارند، زیرا شاخص های امارت اسلامی (قومیت گرایی، مردسالاری، تلفیق استبداد سیاسی با استبداد مذهبی) با شاخص های دولت مدرن (اقتدار، مشروعیت، حاکمیت، سرزمین، قلمرو، قدرت متمرکز، قانون اساسی) هم خوانی ندارد. در این پژوهش، مؤلفه های نسبت امارت اسلامی طالبان و لویاتان، براساس کنش های سیاسی (سیاست های اعلامی) و شاخص های رفتاری (سیاست های اعلامی) با روش هرمنوتیک اسکینر بررسی شده است. سوال این پژوهش این است که آیا امارت اسلامی (طالبان) دولت است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد با توجه به شاخص های دولت مدرن، می توان امارت اسلامی طالبان را دولت لویاتان قومی- مذهبی یا رژیم ترس و وحشت نام برد.

انتشار شماره بهار« فصلنامه مطالعات برنامه درسی» انجمن علمی مطالعات برنامه درسی ایران همراه می شود با انتخاب ریاست جمهوری برای مدیریت امور کشور که با تدابیر ایشان وارد قرن پانزدهم شمسی خواهیم شد. ..