در جنوب غربی کاشان و در فاصلۀ اندکی از گورستان فیض، زیارتگاهی مشهور به امامزاده غایب قرار دارد. بنا بر عکس های هوایی سال های 1335 و 1343 این بقعه در میان مزارع و باغ ها واقع شده است. امروز وضعیت تغییر کرده و واحدهای مسکونی و بناهای دیگر در همان حوالی مشاهده می شود، اما هنوز هم بخش وسیعی از محیط پیرامون بنا شامل باغ ها و اراضی زراعی است. بر اساس کتیبۀ سنگی، این بقعه زیارتگاه قائم آل محمد(ص) بوده و به سال 920ق ساخته یا تعمیر شده است. بنا شامل گنبدخانه ای در مرکز و فضاها و شبستان هایی پیرامون آن است و مسجد و حسینیۀ نوساز و حیاطی را نیز شامل می شود. همۀ این مجموعه در برِ معبری واقع شده که در جوار بقعه، مسقف شده است. آب انباری در سوی دیگر معبر و در برابر بقعه قرار دارد. مطالعۀ بنا نشان می دهد تخریب هایی در آن صورت گرفته و بخش های نیز از گذشته تاکنون بدان افزوده شده است. علاوه بر این، بررسی نقشه و سازمان دهی فضایی بقعه نشان از آن دارد که بنا به تدریج شکل گرفته است. لذا این پرسش مطرح است که اصل بنا چه بوده؟ در چه زمانی ساخته شده و چه تغییراتی را نیز از سر گذرانده است. این مطالعه در پی یافتن هستۀ نخستین بقعه و روند توسعۀ آن است. روش تحقیق این مطالعه تفسیری تاریخی است و عمدۀ اطلاعات بر پایۀ مطالعه و مستندسازی بنا و محیط پیرامون آن و مصاحبه با افراد مطلع محلی جمع آوری شده است. در عین حال همۀ این اطلاعات به همراه اسناد موجود همچون کتیبه، تفسیر شده اند تا شکل اولیه و نحوۀ توسعۀ بنا روشن شود. نتایج تحقیق و از جمله مقایسۀ این بنا با نمونه های دیگر نشان می دهد که بنای اولیه بقعه ای کوچک بوده که احتمالاً بر جای یک بنای سرجه پیمایی ساخته شده و سپس با دو فضای شمالی و جنوبی تکمیل شده است. این ترکیب در دورۀ متأخرتر به بنایی نُه بخشی مشتمل بر یک گنبدخانه و هشت فضا در پیرامون تبدیل شده و با افزوده شدن بخش های دیگر، به شکل نهایی خود درآمده است.

اهداف و پیشینه: هدف در این مقاله شناخت بقعة امامزاده سلطان میراحمد و عرضة پیشنهادی برای سیری در تغییروتحولات تاریخی آن است. این بنا در محلة سلطان میراحمد در خیابان علوی کاشان و در نزدیکی حصار شهر تاریخی و قلعه جلالی واقع شده است. به نظر می رسد این بنا زمینة شکل گیری مرکز محلة سلطان میراحمد بوده است. بقعه در سال 1321ش و با شماره 325 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. قدیمی ترین تاریخی که در عناصر معماری بقعه مشاهده می شود به سال 923ق بازمی گردد که بر روی قطعة به جامانده از دری چوبی نقرشده و تاریخ هایی در همین حدود زمانی بر روی کتیبة گنبد و چند جفت در چوبی دیگر قابل مشاهده است. باوجوداین، به طور دقیق روشن نیست که بنا در چه زمانی شکل گرفته و چگونه توسعه یافته است. علاوه براین، بنا در طول دهه های اخیر دستخوش برخی مداخلات گشته است. آگاهی از وضعیت اصیل و شناخت ابعاد فضایی آن پیش از انجام هرگونه مداخله ای الزامی است.مواد و روش ها: این پژوهش با روش تفسیری ـ تاریخی انجام گرفته و اطلاعات از طریق پیمایش و مطالعة میدانی و رجوع به اسناد و مدارک و متون تاریخی گردآوری شده است. در این تحقیق ابتدا اجزا و عناصر معماری بقعة یادشده و اسناد و مدارک مرتبط مطالعه می شوند و سپس ضمن مقایسة نقشة بنا با نمونه های مشابه، تلاش می شود طرح هستة اصلی شکل گیری بنا بازیابی شود.نتایج و جمع بندی: مطالعات صورت گرفته نشان می دهد که هستة اولیة بنا، شامل گنبدخانه ای منفرد، درون گورستان قدیمی شکل گرفته و پس از افزوده هایی جزئی، در نیمة اول سدة 10ق توسعه یافته و به صورت بنایی مفصل و نُه بخشی با گنبدخانه ای در میان هشت طاق پیرامونی درآمده است. با اهمیت یافتن صحن و فضاهای باز، در تغییراتی در اوایل سدۀ 12 ق، ایوان و صحن به بنا افزوده و بخش مهمی از بقعه گردیده اند. در همین دوره، برخی طاق چشمه های پیرامون گنبدخانه نیز تخریب و به صورتی جدید بازسازی شده اند.

زیارتگاه ها همواره مورد توجه شیعیان بوده و ساخت ­وسازهای بسیاری در محل قبور اولیای الهی ایجاد شده است. دربارۀ تزیین و طلاکاری زیارتگاه­ ها نظرات متفاوتی وجود دارد. برخی بر این باورند که هزینه کردن برای تزیین، براساس احادیث منع تزیین مساجد و روایاتِ پرهیز از اسراف و ترویج ساده زیستی، نامطلوب است. این گروه همچنین بر اولویت رفع فقر و تقویت بنیۀ اقتصادی جامعۀ اسلامی تأکید می ­کنند. درمقابل، موافقان به آیات و روایات مربوط به تعظیم شعائر و عمران مساجد و زیارتگاه ها استناد کرده و تزیین را ابزاری برای تقویت هویت دینی و فرهنگی، ایجاد فضای روح انگیز و توجه به مقاصد شریعت می دانند. پژوهش حاضر به روش کتابخانه ای و توصیفی­ _ ­تحلیلی نوشته شده و دستاوردهای آن نشان­ دهندۀ این امر است که تزیین زیارتگاه ها درصورت رعایت اعتدال با توجه به نیازهای زائران و آثار اجتماعی و سیاسی آن، مطلوب است.

بقعه امامزاده هارون بن موسی بن جعفر (ع) معروف به زیارتگاه پنجه شاه، در محله ای به همین نام در خیابان باباافضل کاشان واقع شده است. این بقعه در گذشته بخشی از مرکز محله پنجه شاه را تشکیل می داده است؛ مرکز محله ای که علاوه بر بقعه، عناصری چون آب انبار، کاروان سرا، عصارخانه، حمام آقاشاه، گذر یا بازارچه، مسجد و گورستان قدیمی را نیز شامل می شده است. مجموعه مرکز محله در سال 1380 و با شماره 5937 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. قدیمی ترین تاریخی که در بنای بقعه دیده می شود، به سال 956ق بازمی گردد که بر دو قطعه کاشی محراب مانند نقش بسته و نشان از پیشینه کهن این محدوده شهری دارد. این مرکز شهری به دلیل احداث خیابان باباافضل و دگرگونی های ناشی از توسعه نامتوازن شهری دچار آسیب های جدی شده است؛ از جمله پاره ای از عناصر کهن مجموعه تخریب شده اند. در حال حاضر، بخش های باقی مانده نیز در وضعیت نابسامانی قرار دارند. این تغییرات، نقش مرکز محله در بستر شهری امروزی را مخدوش و درک وضعیت اصیل آن را نیز دشوار کرده است. هدف این مقاله، بازیابی آخرین وضعیت اصیل این مرکز شهری پیش از مداخلات دهه های اخیر است و مقاله در پی پاسخ دادن به این پرسش است که پیش از دگرگونی های وسیع ناشی از ساخت خیابان، مجموعه مرکز محله پنجه شاه چه طرح و ترکیبی داشته است. آگاهی از این وضعیت، درک ما را از یک مرکز محله کهن کاشان افزایش می دهد و امکان مطالعات تکمیلی در جهت حفاظت از ارزش های شهری این محدوده و مرمت آن را فراهم می کند. در این مقاله با روشی توصیفی تاریخی، عناصر و شواهد شهری و همچنین منابع مکتوب مطالعه و بررسی می شوند و از مقایسه آن ها با تصویرهای باقی مانده تلاش می شود طرح اولیه مرکز شهری یادشده بازیابی و ترسیم شود. مطالعات صورت گرفته نشان می دهد بنای اولیه و اصلی بقعه در درون گورستانی قدیمی شکل گرفته است. در دوره صفویه و قاجار، مجموعه مرکز محله و عناصر شهری آن تکمیل شده و این وضعیت تا ابتدای دهه 1330 باقی مانده است. پس از تغییرات و توسعه های شهری سده اخیر، گورستان به تدریج به بخش کوچکی در جوار بقعه تقلیل یافته و بخش هایی از مرکز محله نیز تخریب شده و یا راه زوال را پیش گرفته اند.

دین، مؤلفه ای مهم از فرهنگ هرتمدن و هر ملتی محسوب می شود. جامعه دین دار همیشه درپی تقویت مؤلفه ای است که به آن، شکل و شمایل مذهبی می دهد. امامزادگان زیادی در ایران هستند؛ اما برخی از آنها حالت و مرکز خاصی محسوب می-شوند و می توان از وجود آنها در شکل گیری و تداوم برخی نظریه های جامعه شناسی بهره برد و بعضی از آنها مانند شاه چراغ، شاه عبدالعظیم حسنی و امامزاده صالح، نقش بسیار مؤثری در زندگی جمعی مردم و هویت اجتماعی آنان داشته است. در این پژوهش کیفیت و نقش دوامامزاده شاه عبدالعظیم شهر ری و امامزاده صالح تجریش بررسی و تحلیل می شود.