دین جِینی از ادیان کهن هندی است که بیش از بیست و پنج قرن پیشینه دارد و به اصطلاح از ادیان ناستیکه و یا غیر ارتدوکس هندی شمرده می شود. مسئله ی روح که در این مکتب از آن به عنوان جیوَه یاد می شود از مفاهیم مهم این دین به حساب می آید و یکی از دو مقوله ی اصلی هستی شناختی و نیز یکی از موضوعات اصلی فلسفه ی جَینی و نخستین آنهاست. جَین ها اصل وجود روح را امری شهودی می دانند، با این همه، دلایلی نیز بر وجود آن اقامه کرده اند. در این مکتب، روح با آن که مادی شمرده نمی شود، دارای بُعد بوده و متناسب با بدن قبض و بسط می یابد. ارواح بی شمار هستند و همه ی موجودات و حتی عناصر دارای روح بوده که متناسب با بدنی که در آن می زیند، دارای یک تا شش حسّ ادراکی هستند. روح در حالت ناب و خالص خود دارای آگاهی و شهود بی مُنتها، بهجت و سرور بی منتها و کمال مطلق است و علم و آگاهی نه صفت که ذات و سرشت آن است، اما این گوهر نورانی در نتیجه ی برخی اعمال و احساسات با «کرمه»-که ماده ای لطیف است-پوشیده می شود و این آغاز اسارتِ انسان است. هدف یک سالک جَینی پیراستن روح از این قشرهای کرمه ای است که «لِشیا» خوانده می شود و این مهم با ریاضت و در طول زندگی های متوالی میسّر می شود. هدف این نوشتار، تبیین مسئله ی روح در دین جَینی است که به روش توصیفی۔ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای معتبر به شیوه ی اِسنادی سامان یافته و نشان می دهد که آموزه ی روح در جینیزم تفاوت قابل ملاحظه ای با دیگر ادیان هندی دارد.

استفاده برخی فیلسوفان دین در مباحث کثرت گرایی دینی، از حکایت معروف «فیل شناسی کوران» که در اصل، در متون جینی و سپس در متون بودایی آمده، می تواند به این بدفهمی بینجامد که در آموزه های جینی و بودایی، امکان استنباط مفهومی از کثرت گرایی دینی هست یا دست کم در این ادیان، زمینه هایی از قول به کثرت گرایی دینی قابل بازشناسی است. در این مقاله، کثرت گرایی در این معنا مد نظر است که تنوع و تکثر دینی موجود در عالم محصول خطاهای گوناگون بنیادگذاران و صاحبان ادیان مختلف نیست، و پیروان هر دین، بنابر روش خاص خود در کشف حقیقت، می توانند واقعا به حقیقت دست یابند و از این رو، صاحب هیچ دینی نمی تواند معتقد باشد که فقط او که به حقیقت نهایی دست یافته و دیگران، در صورتی که از روش پیشنهادی دینی او، تبعیت نکنند، بر خطا رفته اند. در این مقاله با بررسی مبانی معرفت شناسی جینی و بودایی معلوم می شود که در هر دو دین، معرفت های ناقص، در برابر معرفتی مطلق و کامل قرار داده می شوند و شناخت کسی که به مرحله نهایی معرفت می رسد، از همه معرفت های ناقص، برتر است و نسبی بودن معرفت را پایانی هست و کسی که "راه" را به درستی طی کند، از قید معرفت های ناقص و نسبی می تواند رها شود. از سوی دیگر در این مقاله نشان داده می شود که در آموزه های اصلی هیچ یک از این دو دین، و در اقوال بنیان گذاران و معلمان طریقت آنها، هیچ مفهوم روشنی از کثرت گرایی دینی را نمی توان باز شناخت.

از دیرباز نظریه تناسخ و بازگشت ارواح پس از مرگ و انتقال آن از بدنی به بدن دیگر، در مکاتب خاور دور مطرح بوده است.این نظریه که از حکیمان مشرق زمین به جا مانده، و زیربنای عقیده آیین هایی چون «هندوئیسم» «بودیسم» و «جینیزم» گشته و مقبول گروهی از ساکنان مغرب زمین و برخی فرق منسوب به اسلام نیز شده است.دانش مندانی بزرگ نیز این ایده را مورد بحث و انتقاد قرار داده اند که از میان آنان تلاش حکیمان و عالمان مسلمان یادکردنی است.این مقاله ضمن تبیین این ایده، بطلان آن از دیدگاه حکیمان و عالمان مسلمان و ناسازگاری آن با آموزه های دینی را بررسی می کند.

مسیله پژوهش حاضرتبار شناسی ادیان الهی از دیدگاه علامه طباطبایی است که آیا می توان ادیانی مانند: هندوییسم، بودیسم و برهمنیسم و. . . را، با توجه به وجود برخی مفاهیم توحیدی، ادیان الهی نامید یا از گردونه ادیان الهی خارجند؟ مسیله نجات پیروان این مکاتب را چگونه باید بررسی کرد؟ موضوع این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی بررسی شده و یافته های تحقیق نشان می دهد از نظر علامه طباطبایی، با توجه به تعریف و ابعاد دین و شالوده و بنیاد آن، ادیانی مانند هندوییسم، بودیسم و برهمنیسم و جینیزم از زمره ادیان الهی خارجند، زیرا به تعدد خدایان، انکار نبوت و تناسخ اعتقاد دارند. بدون باور به خدا و توحید، و با عدم اعتقاد به پیام آوران الهی و معاد، ادیان فوق، ادیانی زمینی محسوب می شوند. و ادیان و مذاهب غیرالهی در صورت تقصیر منتهی به حقانیت و نجات نمی شوند.

در طی سده ششم پیش از میلاد دو دین بزرگ در هند پدید آمد. آیین بودا و جین، که تاثیر عمیقی بر فرهنگ و هنر هند از سده سوم پیش از میلاد تا سده هفتم میلادی داشت. به بیانی این دو فرقه در سیر مذهب هندوئیسم به ظهور رسیدند که به مساله غامص زندگی هندوان یعنی نجات از قانون کرمه و رهایی از چرخه پیاپی تولد و مرگ (سمسارا)، هر یک با نگاهی متفاوت جداگانه پاسخی اندیشیده و به طرق مختلف سعی کرده اند آن معمای مشکل را حل کنند. آیین بودا بیش از جینیزم بر فرهنگ و هنر هند باستان تاثیر می گذارد و باعث به وجود آمدن آثار شگفت انگیزی از نقش برجسته و مجسمه می گردد. برهمنان هندو، بودا را تجلی نهم ویشنو، یکی از خدایان تثلیت هندو (برهما، ویشنو، شیوا) اعلام می کنند، اما شخص بودا مدعی طرح آیینی جدید بود و بوداییان خود را هندو نمی دانند. بودا در هنر بودایی، حتی در انسانی ترین صورت خود بازنمادی از بودا می باشد و هرگز تجلی یکی از سه خدای هندوان نیست. در هنر هند نمادهای بودا به سه دسته کلی تقسیم می شود: -1 نمادهای شمایلی مانند: چرخ دارما، نیلوفر آبی، شیر -2 نمادهای نیمه شمایلی مانند: استوپا، تخت خالی، جای پا -3 نمادهای شمایلی: مجسمه ها و نقش برجسته های بودا. وجه تمایز بودا با جین و دیگر شخصیت ها در هنرهای هند باستان با توجه به آثار باقی مانده در نقش برجسته ها و مجسمه ها این است که همواره شمایل بودا پوششی بر تن دارد و کاملا برهنه تصویر نشده است. موضوع هنر بودایی بیشتر اشاره به زندگی و تعالیم بودا دارد.

شاید تنها اثر ایرانی که قدیس یا ایزدی را ایستاده بر نیلوفر نشان می دهد، نقش نگاره تاج گذاری اردشیر دوم در طاق بستان باشد که مهر یا میترا را در حالی که ایستاده بر نیلوفر است و به دست برسمی دارد، تصویر می کند. در جای دیگر ایران، نقشی چنین استاده یا بنشسته بر نیلوفر وجود ندارد. از آن سو در بودیزم، هندونیزم و جینیزم، نیلوفر که به تعبیر نیلوفرین اپانیشادها، گل ظهور و تجلی است، زیر پای کسانی قرار می گیرد که منشایی الوهی و قدسی دارند و کارکرد آن (نیلوفر) انعکاس چنین جایگاه رفیعی است. یقینا نخستین بار در متون هندیان از جایگاه فراز نیلوفر سخن به میان آمد و متون ایرانی چون بندهش که هر ایزدی را به گلی منسوب نمودند و آناهیتا را به نیلوفر، موخر بر روایت های حکمی هندوان از نیلوفر است. حال سوال این است آن تک مورد نیلوفری در طاق بستان، متاثر از رویکرد حکمی و کارکرد هنری نیلوفر در هند است یا متاثر از روایات زرتشتی؟ این مقاله با استفاده از روش تحلیل تطبیقی و با رویکرد حکمی و فلسفی سعی دارد نشان دهد حکمت و اندیشه ایرانی و هندی تاویل و تحلیل عمیقی از نیلوفر داشته و بر این اساس سعی نموده اند این مبانی را در آثار هنری خویش بازنمایی و تصویر نمایند. به عبارت دیگر هنر در ایران و هند همچون بسیاری از تمدن های باستانی مجلا و مظهر ایده ها، اعتقادات و آیین ها است. این تجلی در مورد نیلوفر، در سرزمینی چون هند افزون تر بوده اما در آثار هنری و معماری آن درخشش کامل یافته است اما در ایران ضمن آیینی انگاشتن نیلوفر، اراده ای در استفاده از آن برای اثبات و ارایه سرشت قدسی افراد با گسترانیدن آن در زیر پاهای تصاویر یا پیکره ها وجود نداشته، جز یک مورد که این مقاله شرح آن است.