لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مسجد جامع ساری از ابنیه مهم تاریخی معماری استان مازندران می باشد. این بنا یکی از اولین مساجد جامع استان بوده که ساختمان آن از ابتدا برای پرستش ساخته شده است. این بنا در ابتدا پرستشگاه دین زرتشت و در سال 144 ه. ق به مسجد و برای پرستش الله تغییر یافته است. این مسجد از معدود بناهای تاریخی این استان است که با توجه به آب و هوای این منطقه که رطوبت مضاعف باعث نابودی بناها می شود، تاکنون پابرجاست. از دوران قاجار و پهلوی اول بازسازی های متعددی در این بنا انجام شده که این مرمت ها تا زمان معاصر ادامه داشته است. مرمت های بسیار باعث شده طرح این بنا به شبستان ستوندار و ایواندار تبدیل شده و جزئیاتی را به همراه داشته باشد. از خصوصیات این مسجد می توان به سقف چوبی آن اشاره کرد. این پژوهش با روش گردآوری اسنادی و میدانی و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی به بررسی جزئیات و تزئینات مرمت آخر این بنا که پس از آتش سوزی سال 1397 انجام شده، می پردازد. این نوشتار به تحلیل تزئینات این مسجد می پردازد و در دو بخش بررسی و تحلیل این مهم را به انجام می رساند. تزئینات این بنا از قبیل کاشیکاری، گچکاری، چوبی، سفال کاری و آجرکاری بوده که به بررسی آن ها پرداخته شده است.

سیاست های نوینی که صفویان در سیستم اداری و حکومتی ایران اجرا کردند تاثیرات عمیق و ماندگاری در کلیه امور وقت ایران ایجاد کرد. گسترش کتاب آرایی از جمله رویکردهایی بود که شاهان و امرای هنرپرور صفوی توجه ویژه ای به آن داشتند. نگارگری به عنوان یک هنر بصری، بازتاب دهنده نکات و واقعیات فراوانی از جامعه ای که هنرمند خالق اثر در آن می زیسته است می باشد. بازنمایی بناهای فاخر در نگاره های نیمه اول حکومت صفوی از نکاتی است که نمود عینی آن را در بناهای به جا مانده از این دوران شاهدیم. نگارگر صفوی با همان مهارتی که یک هنرمند تزئین کار به طراحی و اجرای این نقوش در ابنیه پرداخته، فضاهای بیرونی و درونی نقاشی خود را تزئین کرده است. تحقیق کنونی به بررسی انواع نقوش اسلیمی به کار رفته در تزئینات ابنیه تعدادی از آثار شاخص نگارگری صفوی و مقایسه تشابهات و تفاوت های آن ها با تزئینات اسلیمی آثار معماری بر جای مانده از دوران مزبور می پردازد. در همین راستا، تزئینات اسلیمی نمونه های منتخب، طراحی گردیده و سپس ویژگی های هر یک از لحاظ رنگ و شیوه اجرا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. بدیهی است که بررسی و تطبیق انواع نقوش اسلیمی موجود در تزئینات معماری بناهای بر جای مانده از این دوران می تواند ما را در شناخت هر چه بیشتر و بهتر رابطه هنر نگارگری و معماری دوران صفوی و نحوه تاثیر و تاثر آن ها، یاریگر باشد.

هنر مصورسازی در ایران همزمان با سده نهم و دهم و مقارن با قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی به اوج خود رسیده است. هنرمندان و نقاشان ایران در آن دوره، تحت حاکمیت دولت سلجوقیان بعنوان یک حکومت و دولت واحد پس از اسلام بودند. از عوامل مکمل بر مصورسازی نسخ قدیمی آن دوره خطاطی، تذهیب، تشعیر، نگارگری و جدول کشی است. مهمترین دلیل شکوفایی مصور سازی این زمان منع صورت سازی در اسلام بود که هنرمندان کتب را محلی مناسب برای تجلی هنر خود دانستن. بیشترین آثارمصور این دوران نقوش تزئینی و نقاشی های بر روی سفالها است که به جهت کمبود آثار مصور مکتوب، بررسی این تصاویر محققان را به نوع تصویرسازی این زمان رهنمون می نماید. در این تحقیق سعی بر آن شده است ضمن معرفی معدود نسخ مصورسازی شده ی دوران سلجوقی که شامل کتب مذهبی و غیرمذهبی می شود، با بررسی مقایسه ای تزئینات و نقوش بکار گرفته شده در تصاویر این کتاب ها، به تشابه های محسوس هنر مصورسازی این مکتب اشاره ای نکته ای شود تا از این طریق خواننده دریابد که بیشترین نقوش مورد استفاده در تزئینات کتب مذهبی و غیرمذهبی دوره سلجوقی چه بوده است و این نقوش ملهم از چه عناصری بوده اند.