نگارنده در نوشتار حاضر به بررسی مفهوم خدا در کتاب مقدس هندوها اپاتیشادها، پرداخته است.در این نوشتار سعی شده تا با نگاه توحیدی، برهمن اپانیشادها بررسی شود. درست است که در اپانیشادها گاه به گونه ای از خداوند سخن رفته است که تعدد و تکثیر آلهه تداعی می شود، اما باید در نظر داشت که می توان این اسامی گوناگون را مظاهر مختلف خداوند یگانه به شمار آورد.

شاید تنها اثر ایرانی که قدیس یا ایزدی را ایستاده بر نیلوفر نشان می دهد، نقش نگاره تاج گذاری اردشیر دوم در طاق بستان باشد که مهر یا میترا را در حالی که ایستاده بر نیلوفر است و به دست برسمی دارد، تصویر می کند. در جای دیگر ایران، نقشی چنین استاده یا بنشسته بر نیلوفر وجود ندارد. از آن سو در بودیزم، هندونیزم و جینیزم، نیلوفر که به تعبیر نیلوفرین اپانیشادها، گل ظهور و تجلی است، زیر پای کسانی قرار می گیرد که منشایی الوهی و قدسی دارند و کارکرد آن (نیلوفر) انعکاس چنین جایگاه رفیعی است. یقینا نخستین بار در متون هندیان از جایگاه فراز نیلوفر سخن به میان آمد و متون ایرانی چون بندهش که هر ایزدی را به گلی منسوب نمودند و آناهیتا را به نیلوفر، موخر بر روایت های حکمی هندوان از نیلوفر است. حال سوال این است آن تک مورد نیلوفری در طاق بستان، متاثر از رویکرد حکمی و کارکرد هنری نیلوفر در هند است یا متاثر از روایات زرتشتی؟ این مقاله با استفاده از روش تحلیل تطبیقی و با رویکرد حکمی و فلسفی سعی دارد نشان دهد حکمت و اندیشه ایرانی و هندی تاویل و تحلیل عمیقی از نیلوفر داشته و بر این اساس سعی نموده اند این مبانی را در آثار هنری خویش بازنمایی و تصویر نمایند. به عبارت دیگر هنر در ایران و هند همچون بسیاری از تمدن های باستانی مجلا و مظهر ایده ها، اعتقادات و آیین ها است. این تجلی در مورد نیلوفر، در سرزمینی چون هند افزون تر بوده اما در آثار هنری و معماری آن درخشش کامل یافته است اما در ایران ضمن آیینی انگاشتن نیلوفر، اراده ای در استفاده از آن برای اثبات و ارایه سرشت قدسی افراد با گسترانیدن آن در زیر پاهای تصاویر یا پیکره ها وجود نداشته، جز یک مورد که این مقاله شرح آن است.

اندیشه های ابن عربی در باره وحدت وجود و به ویژه در عبارت «سبحان من اظهر الاشیا و هو عینها» مخالفت های وسیعی را بر انگیخت که مشهورترین آن ها در نامه علاالدوله سمنانی به عبدالرزاق کاشانی، متبلور شد. این مخالفت ها به پیدایش نظریه وحدت شهود در مقابل وحدت وجود از سوی علاالدوله سمنانی انجامید نظریه ای که توسط امیر سید علی همدانی (شاگرد نامدار علاالدوله) و بزرگانی مانند سید گیسو دراز و شیخ احمد سرهندی در شبه قاره هند رواج یافت. دیدگاه اپانیشادها در وحدت وجود و مداومت علمای اسلامی شبه قاره در لزوم تفکیک بین اعتقادات دین اسلام و آیین هندو، از جمله عوامل مهم دیگری بود که سبب نقد آرای ابن عربی در وحدت وجود و گرایش به وحدت شهود در شبه قاره گردید. این مقاله به شرح آرای شیخ احمد سرهندی، از بزرگ ترین منتقدان ابن عربی و معتقدان به وحدت شهود می پردازد که در ایران چندان شناخته شده نیست.

این مقاله با شیوه مطالعه اسنادی و روش توصیفی - تفسیری به بررسی دیدگاه ادیان مختلف، بر اساس متون مقدسِ آنها درباره منشأ پیدایش انسان به صورت تطبیقی می­ پردازد. یافته ­های پژوهش نشان می­دهد که متن مقدس دین اسلام یعنی قرآن ظهوری قوی و قریب به نص در آفرینش مستقل نخستین انسان دارند و منشأ آفرینش او را خاک و گِل می شمارد، نه موجودی دیگر. دیدگاه ادیان ابراهیمی دیگر یعنی یهودیت و مسیحیت نیز بر اساس آموزه ­های عهدین همین است. برخی متون آئین زردشتی، بر پیدایش کیومرث به عنوان نخستین انسان از خاک دلالت دارد ولی، دیدگاه عمده در این آیین، پیدایش نخستین انسان از گیاه ریواس است. متون مقدس آیین هندو در این زمینه در تعابیری متفاوت و مشوّش، همه آفریدگان از جمله انسان را ظهور و تجلی آفریدگار می ­دانند و عناصر آتش، آب و خاک را مواد اصلی سازنده جنبه مادی خلقت انسان می ­شمارد. در هیچ یک از متون مقدس ادیان و آیین­ های بررسی شده، مساله تطور نوعی انسان و تولد او از موجودات دیگر یا نحوه دیگری از پیدایش برای انسان مطرح نشده است.