چکیده فارسی:با این که اشتمال قرآن کریم بر آیات محکم و متشابه، نص صریح قرآن در آیه هفتم سوره آل عمران است، با این حال، هنوز برخی از زوایای این بحث در پرده ابهام قرار دارد. به طور کلی، یکی از مشکلاتی که در تفسیر مفاهیم و مصادیق واژه ها و اصطلاحات قرآن و هر متن تاریخی دیگر به وجود می آید، تغییر معانی اصطلاحی واژه ها در گذر زمان و در نهایت، خلط و در هم تنیدن معانی مختلف یک اصطلاح است. در هر زبانی اصطلاحات دچار تغییر در معانی می شوند و در هر زمان چه بسا معانی جدیدی به برخی واژه ها تزریق می شود که با معنا یا معانی قبلی قدری متفاوت می شود. به نظر می رسد که اصطلاح دوگانه «محکم و متشابه» نیز در زمره همین اصطلاحات است.این مقاله در صدد است تا بین آنچه که در احادیث و آثار در تبیین معنا و مصداق محکم و متشابه آمده، با آنچه که متقدمان و متاخران و معاصران در این باره گفته اند، مقایسه ای انجام دهد و آن گاه، با توجه به فضا و سیاق آیه هفتم سوره آل عمران به داوری بنشیند که این اصطلاحات در گذر از دو دوره «اثر» و «رای» تا چه اندازه از اصطلاح اولیه قرآنی خود دور شده اند.به نظر نویسندگان مقاله، دو قرآن پژوه بزرگ معاصر، علامه محمد حسین طباطبایی و آیه اله محمد هادی معرفت با نقد اصطلاح محکم و متشابه نزد اصولیان و مفسران پیشین، با تبیینی نسبتا جدید از محکم و متشابه، به اصطلاح قرآنی نزدیک تر شده اند و نیز آنچه در احادیث و آثار آمده، گرچه تا حدودی قرین اضطراب و تشویش است، اما به اصطلاح قرآنی نزدیک تر است تا آنچه که ابتدا در اصطلاح اصولیان و سپس مفسران و دانشمندان علوم قرآنی رایج شده است. چکیده عربی:یحاول المقال الحاضر إجراء مقایسة بین ما ورد فی الأحادیث والآثار فی خصوص معنی المحکم و المتشابه ومصادیقهما، و بین ما قاله المتقدمون و المتأخرون و المعاصرون فی هذا المجال، و بلحاظ أجواء و سیاق الآیة السابعة من سورة آل عمران المبارکة نجلس علی طاولة التحکیم لنری مقدار ما ابتعدت به هذه الاصطلاحات عن معناها الأولی والقرآنی عند عبورها من مرحلتی «الأثر» و «الرأی».الذی یراه کتّاب المقال هو أن الباحثین القرآنیین الکبیرین فی العصر الحاضر و هما العلامة الطباطبائی و آیة الله محمد هادی معرفة ومن خلال نقدهما لاصطلاح المحکم و المتشابه عند الأصولیین و قدماء المفسرین، استعرضا معنی جدید نسبیا للمحکم و المتشابه، و هذا المعنی أقرب للاصطلاح القرآنی. کما أن ما جاء فی الأحادیث و الآثار – و إن کان فیه نوع من التشویش و الاضطراب - هو أقرب للاصطلاح القرآنی من الاصطلاح الرائج بین الأصولیین و المفسرین و علماء علوم القرآن.

روایات الأئمة ^ لم تکن مقتصرة علی بیان مضمون النص القرآنی واستنطاق دلالته فحسب – بناءً علی أن الأئمة هُم الامتداد الأمثل للرسول الأکرم ومن ثمَّ فهُم مُکلّفون ببیان القرآن الکریم کتکلیفه |-؛ بل تجاوزت روایاتهم هذه الحال لتمتد إلی نطاق بیان المشکل الفکری الذی یقع فیه المتلقّی فی فهمه غیر المحکم أو الضابط للآی القرآنی کما هی الحال فی روایات الإمام العسکری ×. وهذا یعدّ فیما نحسب من سنخ مهمة الأئمة ^ أیضاً؛ فهُم مُکلفون ببیان إزاحة الشبهة عن فهم النص المقدس کتکلیفهم بمهمة بیان النص المعجز نفسه؛ ذلک بأن إزاحة التردد ودفع الخلل ودرء عدم الإقرار الصحیح لفهم النص یفضی إلی مآلات لا تحمد عقابها ومناحٍ لا تُکرم خاتمتها؛ إذ قد یتصور الفهم التفسیری معنی للآیة فیعملَ به ویُعْمِلُ الناس بها؛ والآیة منه براءٌ جملة وتفصیلاً، وعلیه فإن القول بوجوب ذلک علی الأئمة وإلزامهم به تکلیفا منه تعالی یعد من الحری بمکان؛ بل إن القول بهذا هو من الواجب العقلی اعترافاً ومن المنطق الحتمی إقراراً لا محالة. وقد حاولنا فی هذا المقال بیان دور الإمام الحسن العسکری فی حل المشکلات الفکریة المتخیلة فی نصوص القرآن الکریم باستخدام المنهج الوصفی التحلیلی.

چکیده فارسی:بر اساس آیه 7 آل عمران، آیات الاهی دو دسته اند: محکمات و متشابهات. گونه نخست ام الکتاب و اصل آن است و گونه دوم نیز دو شناسه دارد: دستاویزی برای فتنه جویان بیماردل و تاویل پذیری، از این رو باید شناسه های محکم و متشابه را بررسی نمود. این نوشتار پاسخ های گونه گون قرآن پژوهان و مفسران را برشمرده و همه را بر کرسی نقد نشانده و در پایان دیدگاه برگزیده را پیش نهاده است. به نظر نگارنده شناسه محکم و متشابه این است: نص یا ظهور آیات محکمات، بیانگر مراد واقعی گوینده آنها است، ولی متشابهات در حال برخورداری از ظهور و پیراستگی از هر گونه ابهام و اجمال و پیچیدگی لفظی و معنایی، نسبت به مقصود خدای سبحان نارسانایند. این گفته با عنایت به رهنمودهای درونی سوره آل عمران هویدا می گردد. چکیده عربی:وفقاً لمفاد الآیة 7 آل عمران، تُسم الآیات الالهیة فی القرآن الکریم الی طائفتین: مُحکمات ومُتشابهات. الطائفة الأولی تمثّل أُم الکتاب وأساسه، والطائفة الثانیة تُقسم بدورها الی نوعین: نوع یتخذها دعاة الفتنة والذین فی قلوبهم مرضٌ ذریعة، وهی قابلة للتأویل. ومن هنا لابد من التعرّف علی خصائص المُحکم والمُتشابه والفوارق بینها. استعرض هذا البحث مختلف الإجابات والرؤی التی طرحها الباحثون القرآنیون والمفسّرون ثم توجه الیها بالنقد. وفی الختام اقترح الرأی المختار. الفارق المائز بین المحکم والمتشابه فی رأی کاتب هذا البحث هو: ان نصّ أو ظاهر الآیات المحکمات، یبیّن المراد الواقعی لقائلها وهو الله تبارک وتعالی، بینما المتشابهات فمعناها ظاهر ولا غموض فیها ولا تعقید ولا اجمال لفظی ولا معنوی، غیر انها لا تکشف بجلاء عما یقصده الله منها. وهذا ما تکشف عنه بجلاء ارشادات دالّة وردت فی سورة آل عمران.

چکیده فارسی: مفهوم راسخان در علم در آیه 7 سوره آل عمران و نسبت آنان با علم تأویل در میان عالمان اسلامی با دیدگاه های مختلفی همراه بوده و به طور خاص متکلمان مسلمان در تأویل کلامی متشابهات قرآن، رویکردهای متفاوتی داشته اند. در این مقاله به روش تحلیل کیفی گفتمان، پس از طرح مسئله، با تکیه بر دیدگاهی تشکیکی در معناشناسی راسخان به لحاظ سلبی و ایجابی در آیه مذکور که در رویکردهای گذشته به ندرت مطرح شده، روش تأویل کلامی متشابهات جستجو شده و فتح بابی در اصول کلی تأویل آنها صورت گرفته است. بر این اساس از بعد سلبی سه اصل: تنزیه الهى از توهمات انسانی، تنزیه ساحت الهی در ذات و فعل از قبائح عقلی و نفی تشبیه عوالم غیبی و فرامادی به عوالم حسی و مادی مورد اشاره قرار گرفته و از بعد ایجابی نیز پنج اصل: فهم پذیری متشابهات، نقش راه گشای دلالت های قرآنی به مثابه محکمات، نقش روش گذارانه روایات، تأکید بر اصول عقلى برهانی و نهایتاً توجه به نکات اصیل ادبى و لغوى مطرح شده است. چکیده عربی: ملخّص البحث: هنالک توجهات متباینة بین العلماء المسلمین بخصوص مفهوم «الراسخین فی العلم» الذی ذکرته الآیة السابعة من سورة آل عمران، وطبیعة علاقتهم بعلم التأویل، الذی اقترن بوجهات نظر مختلفة وخاصة المتکلمین المسلمین فی التأویل الکلامی لمتشابهات القرآن. اتّبع هذا البحث اسلوب التحلیل النوعی للخطاب، محاولاً من بعد طرح المسألة، ومن خلال الاستناد الى رؤیة تشکیکیة تقول بالتفصیل فی دلالة «الراسخین» من حیث السلبی والایجابی فی الآیة 7 المذکورة آنفاً، مما لم یُشَر الیه فی السابق إلا فی ما نَدَر، متناولاً التأویل الکلامی للمتشابهات، لیفتح بذلک باباً فی الاصول العامة لتأویلها. وعلى هذا الأساس طُرحت فی الجانب السلبی ثلاثة اصول وهی: تنزیه الله من الأوهام البشریة وتنزیه الساحة الالهیة فی الذات والفعل من القبائح العقلیة ونفی تشبیه العوالم الغیبیة، وما وراء المادیة بالعوالم الحسیة والمادیة. وفی الجانب الایجابی أیضاً هنالک خمسة اصول: امکان فهم المتشابهات، والدور المؤثر للإستدلالات القرآنیة التی هی بمثابة المحکمات، اضافة الى دور الروایات التی تمثل منهجاً لفهم ما استغلق منها، والتأکید على الاصول العقلیة البرهانیة، وأخیراً النظر الى الامور الأدبیة واللغویة الأساسیة.

چکیده فارسی:یکی از مباحث مهم و تاثیرگذار در تفسیر و علوم قرآنی دانش محکم و متشابه است. موضوع اصلی این دانش آیه هفتم سوره آل عمران است. یکی از محورهای مهم بحث در این آیه اختلاف مفسران درباره عطف یا استینافی بودن حرف واو در این آیه و متعاقب آن، تبیین مقصود از راسخان در علم یا عدم علم آنان به تاویل آیات متشابه قرآن است. نکته قابل توجه در این میان، این که دو روایت متعارض از امام علی † به ما رسده که یکی از آن دو، مستلزم آگاهی راسخان، و دیگری مستلزم عدم آگاهی آنان به تاویل متشابهات قرآن است. برای حل این تعارض وجوهی بیان شده است، اما در مقاله حاضر، با اشاره به نارسایی این وجوه، در تحلیلی متفاوت این تعارض برطرف شده است. حاصل مقاله این است که با تفکیک میان معنای تنزیل و تاویل، هر دو روایت مورد اشاره بر معنای تاویلی راسخان در علم حمل شده و در کنار آن دو، معنای سومی به عنوان معنای تنزیلی برای راسخان در علم بیان شده است، که در این معنا مقصود از راسخان عالمان با ایمان از اهل کتاب (مسیحیان نجران) اند. چکیده عربی:من الأبحاث الهامة فی علوم القرآن والتی لها تأثیر فی التفسیر هی علم المحکم و المتشابه. الموضوع الأصلی لهذا العلم هو الآیة السابعة من سورة آل عمران. و من الأبحاث الهامة فی هذه الآیة هی اختلاف المفسرین فی أن الواو فیها هل هی عاطفة أم استئنافیة، ویتلوها مباشرة بیان المراد بالراسخین فی العلم، وعلمهم أو جهلهم بتأویل الآیات المتشابهة فی القرآن الکریم.النقطة الملفتة للنظر هی وجود روایتین عن أمیر المؤمنینفی خصوص الراسخین فی العلم، وهاتان الروایتان متعارضتان، حیث دلت إحداهما علی لزوم اطلاعهم علی تأویل الآیات المتشابهة، بینما دلت الأخری علی لزوم عدم اطلاعهم علی ذلک، وقد ذکرت عدة وجوه للجمع بینهما، إلا أننا أشرنا فی هذا المقال الی عدم تمامیتها، ومن خلال إبداء تحلیل جدید حاولنا رفع التعارض المذکور.وحاصل المقال هو التفکیک بین التأویل والتنزیل، وأن الروایتین المذکورتین محمولتان علی معنی تأویلی للراسخین فی العلم، و هناک معنی ثالث الی جانبهما و هو المعنی التنزیلی للراسخین فی العلم، و المراد بهم فی هذا المعنی هو العلماء المؤمنون من أهل الکتاب (نصاری نجران).