نهاد دیه از جنبه های حقوقی گوناگون قابل بررسی است. یکی از این جنبه ها موضوع ارث دیه است که از نگاه مسوولیت مدنی و نظریه عمومی تعهدات، دارای آثار مهم است. از سوی دیگر، آرای فقیهان در مسایل مربوط به ارث دیه مختلف است و قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی هم نسبت به اغلب این مسایل ساکت است. مقاله حاضر در پی آن است تا ضمن بررس آرای مختلف فقهی و با لحاظ حفظ حقوق وارد کنندگان زیان، زیاندیدگان، طلبکاران و وراث، پاسخی مناسب برای این مسایل ارایه کند.

سخن گفتن از حقوق انسان در قالب جدید و مدون یکی از مهم ترین ویژگیهای دوران معاصر است، و در آن میان حقوق زنان از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد. رفع تبعیضهای حقوقی ناشی از جنسیت، در ابعاد مختلف زندگی حقوقی بشر، با تاکید بر حقوق زنان، محور اصلی همه معاهدات و اعلامیه های بین المللی و منطقه ای مربوط به حقوق زنان را تشکیل می دهد. دفاع از حقوق مالی زنان از جمله بهره آنان از ارث یک بحث بسیار مهم از حقوق زنان است. در این مقاله ابتدا به بررسی مقایسه ای ارث زن و مرد در ادیان الهی و غیر الهی و همچنین برخی تمدنهای بزرگ و نظامهای حقوقی پرداخته می شود؛ سپس ارث زن و مرد در حقوق اسلام و ایران بررسی می شود. در طول این بررسیها محرومیتها و امتیازهای زن و مرد نسبت به یکدیگر با توجه به دین و آداب و رسومشان ذکر می شود. در قسمت پایانی، میانگین تکالیف و امتیازهای مالی زن و مرد مورد مقایسه قرار گرفته و میزان انعکاس عدالت تشریعی در منظومه حقوق و تکالیف مالی این دو، در حقوق اسلام و قوانین موضوعه ایران ارزیابی می شود.  

پیشرفت های پزشکی به موازات آنکه زوج های نابارور را امیدوار به فرزندآوری کرده است، مشکلات حقوقی بسیاری نیز به وجود آورده است که رسیدن به پاسخ یا راه حل مناسب مستلزم تعامل و هم گرایی صاحب نظران پزشکی و حقوق است و در این میان لزوم ایجاد رشته حقوق پزشکی نیز پررنگ تر می گردد.بحث تلقیح پس از مرگ شوهر یکی از موضوعاتی است که دو رشته حقوق و پزشکی به چالش می کشد و پرسش های متعددی از جمله شناسایی نسب کودک متولدشده و نیز اخذ شناسنامه و بالاخره ارث کودک متولدشده را مطرح می سازد.این نوشتار صرفا به دنبال بررسی ارث جنین آزمایشگاهی است که پس از مرگ پدر تلقیح شده باشد و تلاش دارد با متمایزساختن جنینی که حاصل لقاح خارج رحمی است با جنین حاصل از تلقیح طبیعی، عمومات و ادله را صرفا ناظر به جنین طبیعی بداند.به باور نویسندگان، کودک متولدشده درنتیجه لقاح خارج رحمی پس از مرگ پدر عرفا فرزند متوفی تلقی می شود و در فقه نیز منعی بر ارث نبردن چنین کودکی وجود ندارد. بنابراین از پدر متوفای خود ارث می برد.

یکی از مسایل بحث انگیز در مبحث ارث، مساله میراث انسان مسلمان از متوفای کافر و بالعکس است. آیا بین کافر و مسلمان ولو ارتباط نسبی یا سببی داشته باشند ارتباط ارث بری برقرار است یا خیر؟ مذاهب اسلامی برای این پرسش چه جوابی دارند؟ نظریات و ادله آنها در این مساله چیست؟ این مقاله در صدد مطرح نمودن نظرهای فقهای مسلمان و بیان ادله آنها و در نهایت، نقد بعضی از آن نظریات است.

نگاه غالب در نطام حقوقی ایران درباره ارث و وصیت این است که آن ها را از احکام مفروض نموده و در نتیحه هرگونه اثر گذاری اراده را در موضوعاتشان مردود پنداشته اند، در حالی که در این پژوهش به تحقیق ثابت شده است که این دو نهاد از جنس حقوق و همانند دیگر موضوعات حقوق مدنی دارای احکامی هستند که جهت اتیان و پاس داشت مطلوبات آن ها تقنین گردیده است.بر اساس پژوهش و کاوش در لایه های عمیق فقهی و حقوقی دراین پژوهش این فرضیه ارایه و متقن شده است که موضوع و متعلق دو نهاد مزبور، حق ارث بری و حق ارث دهی است، و موجودیت حقوقی آن ها به لحاظ حکمت و علت تشریعی، در جهت پاسداشت حقوق اشخاص در برخورداری ازترکه و نیز مدیریت ارث بری و ارث دهی (وصیت) در حوزه مقررات و مفروضات شرعی و قانونی است، از این روی این دو نهاد دارای ارتباطات بسیار نزدیک ماهیتی، موضوعی و کاربردی هستند و بر یک دیگر اثر گذار و از هم دیگر متاثر می باشند، در نتیجه اراده می تواند (همانند سایر حقوق با مراعات حقوق دیگران) به عنوان عنصری اثرگذار در موضوعات و متفرعات این دو نهاد حقوقی در حقوق زنده و اجرایی مورد پذیرش قرار گیرد.

ارث و تعلق حق برای خویشاندان و خانواده متوفی یکی از مسائل مطرح در تمامی جوامع است که متناسب با آیین خود برای ان قواعد و ضوابطی وضع نموده اند. در دین مبین اسلام نیز مسئله ارث مطرح بوده و سهم الارث هر فرد مشخص شده است. در این میان برای زوجه نیز سهم الارث در نظر گرفته شده است اما سوالات و ابهاماتی در رابطه با ارث زوجه مطرح است و برخی از بانوان به سهم الارث خود معترض اند. لذا این پژوهش با هدف تببین آیات ارث و حکمت نصف بودن ارث زوجه و شرایط ارث زوجه باجمع آوری کتابخانه ای اطلاعات و پردازش توصیفی تحلیلی آن به فلسفه ارث زوجه از منظر قران پرداخته است و ارث زوجه در آیات قران کریم مورد بررسی قرار گرفته است و حکمت نصف بودن ارث زوجه بیان شده است و سپس شرایط ارث زوجه که عبارت اند از وجود رابطه شرعی، دائمی بودن عقد نکاح، ارکان ارث و بقا رابطه زوجیت مورد بررسی قرار گرفته است.

در طول تاریخ بر اموال و دارایی احکامی جاری بوده که بخشی از این نظام کیفیت انتقال دارایی و عوامل و علل عدم انتقال ارث را بیان می کند در مواد864 و 862 و 861 علاوه بر این که نحوه انتقال ارث را بیان می کند، در مواد 880 الی 885 عوامل و علل عدم انتقال ترکه را بر می شمارد. مواردی هم چون قتل، کفر، رقیت از موانع متفق علیه در ارث در نزد علمای امامیه و اهل سنت به شمار می روند اما لعان یا تولد از زنا و یا حمل و غیبت منقطعه از موانع متفق علیه نیستند.