اندیشیدن، درست اندیشیدن و آزاداندیشی محورهای اساسی تعلیم و تربیت هستند. در این مقاله سعی نگارنده بر این است که این مفاهیم را به صورتی روشن، منطقی و آموزنده تعریف کند. اندیشیدن یا تفکر ویژگی اساسی تمایز انسان از دیگر جانداران است. باید دید اندیشیدن چه موقع آغاز می شود، چه مراحلی را طی می کند و آخر سر چه امری را برای او مدلل یا قابل پذیرش می سازد.نقطه آغاز اندیشیدن، برخورد به وضع غیرعادی، مبهم، پیچیده و نامعلوم است. باید توجه داشت که در زندگی فردی و در حیات جمعی و در فعالیتهای علمی، هنری و فلسفی افراد به چنین وضعی برخورد می کنند. فرد در زندگی شخصی وقتی می اندیشد یا فکر می کند که با وضعی نامعلوم یا غیرعادی برخورد کند. مسوولان هر جامعه نیز در برخورد به چنین وضع به اندیشیدن می پردازند. دانشمندان، فیلسوفان و هنرمندان نیز اندیشیدن را در برخورد به چنین وضعی آغاز می کنند. بدون تردید محتوای تفکر در زندگی شخصی، در حیات جمعی و در دنیای علم، فلسفه و هنر متفاوت است اما افراد همه در صورتی به تفکر می پردازند که با چنین وضعی برخورد کنند.

بررسی حاضر به نقش و جایگاه مفهوم آزاداندیشی در گفتمان انقلاب اسلامی در ایران می پردازد. در واقع اسلام سیاسی به عنوان یک گفتمان کلان با قرائت ها و روایت های خاص خود از مفاهیم بنیادینی مانند سیاست، معرفت، آزادی و عدالت گفتمانی را با عنوان انقلاب اسلامی را برمی سازد که با پیروزی انقلاب اسلامی و شکل گیری جمهوری اسلامی در ایران به موقعیت ه‍ژمونیک دست یافت. گفتمان انقلاب اسلامی ایران با مفصل بندی، عناصر و دقایق گفتمانی خود برای دال های شناوری همچون آزادی، علم و معرفت مدلول هایی به دست می دهد که تمایزات گفتمانی آن را با گفتمان مدرنیته نشان می دهد. این گفتمان همچنین با خلق و مفصل بندی دال هایی همانند نهضت تولید علم، جنبش نرم افزاری، آزاداندیشی و فرهنگ اسلامی در فضای دانشگاهی مفهوم «دانشگاه اسلامی» را خلق می کند. از این رو، این پژوهش با بهره گیری از روش تحلیل گفتمان درصدد است مفهوم آزاداندیشی در گفتمان انقلاب اسلامی و نسبت آن با دانشگاه را مورد واکاوی قرار دهد و از سویی دیگر وجوه تمایز این گفتمان را با گفتمان مدرنیته به نمایش بگذارد.

نگاه بی طرفانه و خنثی در علم، از شاخصه های اصلی نظریه علمی و از ادعاهای بنیادین جریان غالب در نظریه پردازی روابط بین ا لملل است. از سوی دیگر نظریه های انتقادی در سیاست بین الملل با این باور که نقصانهای تحلیلی این حوزه ریشه در تنگ نظری های تحلیلی جریان غالب دارد، به نقد ابعاد اثبات گرایانه، خردگرایانه، مادی گرایانه، و نگرش سلطه جویانه و استیلاطلبانه این جریان پرداخته و منشا ناتوانی تحلیلی بسیاری از نظریات را به عوامل مذکور بازگردانده اند. سوال مطرح این است که آیا می توان میان محورهای نقادانه رویکردهای انتقادی و شاخصه بیطرفی علمی پل زد و از این طریق موانع آزاداندیشی در جریان غالب و منشا آن را ریشه یابی نمود؟ مدعای این نوشتار آن است که چهار مقوله فوق از طریق تحمیل مبانی فرانظری، غرض مندی و فهم تکوینی در شناخت مسایل، ممانعت از توزیع جهانی موضوعات و در نهایت التزام به سکولارسازی علم، مهمترین موانع اصلی آزاداندیشی در حوزه تیوری پردازی روابط بین الملل را شکل بخشیده اند و در میان این عوامل مولفه اخیر دارای نقش محوری است. از جمله دستاوردهای این نوشتار آن است که با استفاده از روش تحلیلی میان ریشه های سکولاریستی در سیاست بین الملل و موانع آزاد اندیشی و نگاه بیطرفانه ارتباط برقرار می سازد. مساله ای که جریان انتقادی نیز از آن مصون نمانده است.

هدف پژوهش حاضر، تحلیل آزاداندیشی و معرفی بسترها و پیامدهای آن از منظر نهج البلاغه است. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای جهت دار قیاسی – استقرایی، به جمع آوری گزاره هایی از کتاب نهج البلاغه پرداخت که حاوی واژه های «تفکر و مترادفات آن» بوده و به نوعی با «اندیشه» پیوند خورده بود. پس از مفهوم گیری و مقوله بندی گزاره های منتخب، به آن دسته از گزاره هایی که به نوعی به موضوع آزاد اندیشی پیوند خورده، توجه شد و چهار مولفه مبانی آزاداندیشی، شاخصه و ویژگی آزاداندیشی، زمینه و بسترهای تحقق آزاداندیشی و آثار و نتایج تربیتی آزاداندیشی، استخراج گردید. پس از استنباط مولفه های به دست آمده، تحلیل آزاداندیشی و جنبه های مختلف آن از منظر امیرالمومنین علی علیه السلام مورد توجه قرار گرفت که برخی پیامدهای تربیتی آزاداندیشی نیز حاصل شد. یافته های پژوهش نشان داد که آزاداندیشی برمبنای آزادی انسان و فهم آگاهانه دین پی ریزی شده و ضمن اینکه با انتقاد و بیان صریح حقایق، انتقادپذیری و محوریت عقل و عمل به حکم عقل همراه است، نیازمند زمینه و بسترهای تحقق آن، یعنی استقلال فکر، کاستن از تعلقات بی ­اساس، واقع­ بینی و جامع ­نگری، نفی پیش­ فرض های ذهنی و مهم تر از همه، در نظر داشتن محدودیت های اندیشه ­ورزی است. رعایت الگوی آزاداندیشی ارائه شده از سوی نهج البلاغه نیز، پیامدهای تربیتی چون خودداری از رفتار خرافی، دوری از اتهام ­زنی، اجتناب از انفعال، پرسشگری و مطالبه ­گری، پاسخگویی و مسئولیت پذیری، انعطاف ­پذیری و پرهیز از فرو رفتن در شبهات را به دنبال دارد.

کرسی های آزاداندیشی به عنوان فرایندی مبتنی بر عقلانیت و به کارگیری خردجمعی در جهت تحقق بخشیدن به جنبش نرم افزاری و توسعة همه جانبة کشور، همواره مورد توجه بسیاری از اندیشمندان و متفکران بوده و جزء یکی از واژگان پربسامد در گفت وگوهای علمی و سیاسی جامعة کنونی ایران است. تحقق و شکوفایی این ایده با چالش ها و موانع بسیاری مواجه گشته است. عمده ترین مانع بر سرِ راهِ تحقق این ایده، نبود الگویی راهبردی مبتنی بر آموزه های اسلامی شیعی است تا به واسطة آن، آسیب ها شناسایی و چالش های موجود برطرف گردد. با بررسی آموزه های اسلامی و سیره ائمه معصومین (علیهم السلام) مشخص می شود که بهترین الگو در زمینه برگزاری مطلوب کرسی های آزاداندیشی، مناظره های منحصربه فرد امام رضا (علیه السلام) با بزرگان ادیان و مذاهب است. بدین منظور، پژوهش حاضر به روشِ توصیفی تحلیلی و با استناد به کتاب های تاریخی و روایی سعی دارد با محوریت مناظره های امام رضا (علیه السلام) و بررسی و تحلیل مؤلفه های آن، چالش های پیش روی کرسی های آزاداندیشی را آسیب شناسی کند و زمینه پویایی و شکوفایی هر چه بیشتر آنها را فراهم آورد.

تلاش برای ایجاد یک نهضت علمی ایجاب می کند که زمینه های لازم برای تحقق آزاداندیشی در جامعه فراهم آید. آموزه های اسلامی در جامعه ایرانی، یکی از عوامل بنیادین تحول و درک نگرش نو از فرهنگ و اندیشه است. تداوم این سیاست در منطقه خراسان بزرگ به هنگام سده های آغازین اسلامی، تلاش برخی حکومت گران مانند طاهر بن حسین و عبداله بن طاهر، باعث تشکیل انقلاب فرهنگی در این ناحیه شد. گسترش علم و تعلیم های عمومی در عهد عبداله بن طاهر و نگرش او در ارائه علم به تمامی افراد جامعه، نشان گر اهمیت گذاردن بر قداست علم و متوجه نمودن عموم جامعه به این مقوله پراهمیت است. گسترش این تفکر، باعث خیزش عمومی در کسب معرفت و ایجاد زمینه لازم برای نهضت علمی و پویایی تولید علم در این عصر شد. تمدن اسلامی در قرن های چهارم و پنجم هجری با ظهور و حضور اندیشمندانی چون فارابی، خوارزمی، ابن سینا و دیگرانی که خود نمادی از تعالی فرهنگ اسلامی به حساب می آمدند، دست آورد آزاداندیشی جامعه پیش از خود را نشان داد.

پژوهش حاضر، با هدف بررسی تأثیر آزاداندیشی دینی بر تفکر انتقادی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه انجام گرفته است. این پژوهش، یک مطالعه تجربی از نوع پیش آزمون پس آزمون با گروه کنترل است. جامعه موردمطالعه، کل دانشجویان مقطع کارشناسی رشته مدیریت آموزشی دانشگاه آزاد کرمانشاه به تعداد 54 نفر در سال 1395 هستند. شرکت کنندگان با استفاده از روش تصادفی ساده به دو گروه 27 نفره تقسیم شدند. ابزار گردآوری داده ها، پرسشنامه مهارت های تفکر انتقادی از فرم ب، آزمون مهارت های تفکر انتقادی کالیفرنیا بود که روایی پرسشنامه های مذکور توسط استاد راهنما و چند تن از کارشناسان تأیید شد و پایایی پرسشنامه مذکور نیز براساس فرمول 20 کودر ریچاردسون 71/0 69/0 محاسبه شده است. برای تمام دانشجویان در هر دو گروه، درباره روش انجام مطالعه، توضیحات لازم داده شد و همه آنها پرسشنامه ای را به صورت پیش آزمون تکمیل کردند. یافته های پژوهش، نشان داد که بین عملکرد فراگیران آموزش دیده براساس آموزش آزاداندیشی دینی و طرح رایج، تفاوت معنی داری وجود دارد و فراگیرانی که با استفاده از این روش آموزش دیده اند، نسبت به فراگیرانی که از طرح رایج آموزش دیده اند، موفق تر عمل کردند. نتایج حاصل از پژوهش، تأثیرپذیری تمام مؤلفه های موردبررسی تفکر انتقادی را از درس مذکور، مورد تأیید قرار داد.