تاریخ تصوف اسلامی شامل دو دوره کلی پیش از ابن عربی و پس از اوست. این دو دوره دارای تفاوت‎های بنیادین در موضوع، زبان و هدف و غایت می باشند. یکی از موارد مهم اختلاف، تفاوت در معنا و جایگاه اصطلاحات تصوف است. در این مقاله به یکی از مصادیق این تفاوت یعنی بحث مهم «تجلی» پرداخته می‎شود. در عرفان دوره اول (عرفان عملی)، تجلی در بعد معرفت شناسی و در ضمن سلوک تعریف می شود. در عرفان دوره دوم علاوه بر جنبه معرفت شناسی، تجلی در ساحت هستی شناسی (قوه نظری و کیفیت رابطه خدا و انسان و جهان هستی) در قالب مفاهیم فیض اقدس و مقدس مطرح می شود. در این نوشتار، متون مهم عرفانی از آغاز تالیفات عرفانی یعنی قرن چهارم تا قرن هشتم مورد بررسی دقیق قرار گرفته است. در عرفان عملی، تجلیات الهی در تعیین مرتبه سالک و در بروز احوال عرفانی در سیر الی الله و رسیدن سالک به منازل فنا و توحید نقش برجسته ای دارند. در این پژوهش، انواع تجلی و نقش آن در مراحل سیر و سلوک بررسی شده است.

مقالۀ حاضر با بررسی تطبیقی شعر جیمز آرلینگتون رایت، شاعر آمریکایی، و سهراب سپهری، شاعر ایرانی، به واکاوی زمینۀ اصلی تلاقی در شعر آن ها، یعنی شهود یا تجلی ناگهانی حقیقت، می پردازد. مکاشفه ای که در شعر این دو شاعر می بینیم بیشتر از طریق تفکر شهودی (در مقابل تفکر منطقی) و یگانگی عرفانی با طبیعت و عناصر طبیعی حاصل می­شود. در هنر شاعری سپهری و رایت، یادآوری ضرورت بازتعریف و بازسازی خویشتن برجسته می شود زیرا منجر به بیداری می شود.

شهر اسلامی دارای گنجینه عظیمی از معانی عمیق عرفانی و حکمت الهی است زیرا این شهر ریشه در بنیان های ژرف تفکر معنوی و الهی دارد و صورت آن حقیقتی است که خود ماوراء عالم صور است؛ از آنجا که دین نمی تواند ظهور و تجلی کند مگر توسط اشکال و صور؛ به این ترتیب، فضای متذکر در تمدن اسلامی، بیشتر یک معنا و فضیلت درونی است؛"محیط" معانی و مفاهیمی را به ذهن انسان القا نموده و در نتیجه ارزش هایی را نیز به او متذکر و یادآور می شود.در این تحقیق، عوامل تجلّی ذکر در فضای شهری جهت ایجاد فضای متذکّر بر پایه نگرش اسلامی-ایرانی تبیین شده است. با رویکرد اکتشافی-تفسیری مفاهیم ایجاد کننده ذکر با بهره بردن از تفاسیر معتبر در این زمینه، از جستجوی ادبیات علمی و دینی استخراج شد. سپس با روش مصاحبه نیمه ساختار یافته با نخبگان این مضمون کد گذاری مفاهیم مستخرج انجام شده و مورد تحلیل واقع گردیده است. نتایج به دست آمده، مفاهیم مرتبط "ذکر و موضوع" و همچنین "ذکر و مخاطب" و ارتباط بین آن ها را نشان می دهد. مدل نهایی نشان می دهد از مجموعه مفاهیم به دست آمده، کاربرد موارد "معنویت گرایی و ایجاد تفکر" در اولویت بوده و تداوم کاربرد آن ها در طراحی فضاها ضرورت دارد و با در نظر گرفتن این نکته و موقعیت سنجی و مکان سنجی مناسب بر حسب زمان و مکان، فضای متذکّر تجلّی می یابد.

تجلی حق در جهان هستی، یکی از مسایل مهم عرفان اسلامی محسوب می شود. بنا به اعتقاد عرفا، عالم مظهر اسماء و صفات حق است و مهمترین این ظهورات، انسان کامل است که عالی ترین تجلی حق، در عالم است. مولوی از عرفای بزرگی محسوب می شود که از تجلی و ظهور حق سخن گفته اند. او بهترین ظهور حق را شمس تبریزی دانسته و از این رو در این اثر، از او بسیار سخن گفته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، در غزلیات شمس، به بررسی اندیشه های مولوی، درباره ماهیت تجلی و ظهور اسماء و صفات حق پرداخته است، تا نشان دهد که درواقع، او با نگرش عرفانی خود، درباره ظهور اسماء و صفات حق، با توجه به احادیث قرب نوافل و فرایض، در نهایت توحید، به ستایش عالی ترین تجلی حق، پرداخته است.

قیام امام حسین (ع) یکی از وقایع بسیار مهم در تاریخ اسلام است. این واقعه که یکی از حوادث محوری تاریخ تشیع می باشد تأثیرات عمیقی بر فرهنگ ایران داشته است؛ از جمله ادبیات و هنر که نشانه های آن به ویژه درهنر نقاشی قهوه خانه ای ظهور کرده است. هدف این پژوهش یافتن تاثیرات مستقیم و غیر مستقیم حماسه عاشورا در خلق نقاشی های قهوه خانه ای است. امام حسین (ع) و حضرت ابوالفضل (ع) و همراهان آنها بعنوان نماد انسان های مؤمن حقیقی و شهادت طلب در این تابلو ها به تصویر کشیده شده اند و در مقابل، لشکریان اعداء به عنوان عناصر ضد اخلاق و اسلام معرفی شده اند. چنین نقاشی هایی از قداست مذهبی و معنوی برخوردار بوده و بر اساس فرهنگ عاشورایی تولید شده اند. روش تحقیق توصیفی-تفسیری است و بر اساس مطالعه کتابخانه ای و مشاهدات مستقیم و غیر مستقیم آثار نقاشی صورت گرفته است.

آیین یارسان به عنوان یکی از نحله های مذهبی در ایران دارای پیروانی است. اکثر پیروان این آیین در منطقة غرب کشور، کردها و لک ها بوده و شهر کرند مرکز آیین یاری است. عقاید این آیین به صورت التقاطی است و درباره ی این نحله شناخت کافی در جوامع علمی و مردمی وجود ندارد. تحقیقات انجام گرفته شده در این حوزه به اندازه ی لازم گویای ماهیت این آیین نیست و به صورت های گوناگون دربارة چگونگی پیدایش و دوره های تجلی آن سخن گفته شده است. مقالة پیش رو قصد دارد که به بررسی پیدایش آیین یاری و دوره های تجلی این آیین بپردازد. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی است و از منابعِ دینی یارسانی نیز استفادة کتابخانه ای شده است. یافته های تحقیق حاکی از آن است که دوره های تجلّی در آیین یاری چهار دوره بوده و پیدایش این آیین پدیده ای اجتماعی بوده و به آیین مذهبی تغییر ماهیت داده است.

تاویل از جمله علوم مهم در فهم معنای باطنی آیات قرآن و احادیث است. ازجمله عارفانی که به این موضوع توجه ویژه نشان داده، جامی است. تاویلات جامی از آیات قرآن و احادث نبوی، بسیار قابل توجه است. وی در توضیح معانی باطنی آیات و روایات از ژرف ترین اندیشه های عرفان نظری، سود برده است. نمود این مساله در تاویلات قرآنی او شامل: تاویل جنت به ذات، ارض به حقایق اعیان، سماوات به اسما و صفات و نجم به انوار منعکسه از حقیقت محمدی است. وفور اصطلاحات مربوط به عرفان نظری، نشان دهنده تسلط جامی بر این علم ژرف و عمیق است.جامی در تاویل احادیث نبوی نیز از خود نبوغ و ابتکاری ویژه نشان داده است. در پژوهش حاضر، همه آثار منظوم و منثور جامی مورد بررسی قرار گرفته و پس از احصا و بررسی دقیق تاویلات عرفانی او- با رویکردی ویژه به عرفان نظری- به مقایسه و سنجش تاویل های قرآنی او با چند تفسیر مهم عرفانی پیش از جامی و همچنین مقایسه تاویلات او از احادیث نبوی با چند متن مهم عرفانی ادبیات فارسی پرداخته شده است. سپس تشابهات و تفاوت های این متون بررسی شده است.

تعتبر نظریة التجلّی إحدی أهم نظریات تبیان النظام الکونی حیث یمکن أن تطرح و تدرس عبرها أهم القضایا الرئیسیة فی العرفان النظری کالحضرات الخمس و الفیض الأقدس و الفیض المقدس و ماشاکل ذلک. و من هنا تتجسد أهمیة نظریة التجلّی بالتحدید و قد تحدّث معظم العرفاء المسلمین عن هذه النظریة و مراتبها فی مؤلفاتهم کما حدد الشیخ نجم الدین الرازی و غالبیة العارفین فی الفترة الإسلامیة الأولی، مفهوم التجلی فی إطار العرفان العملی. أورد محیی الدین ابن عربی بعد هذه الفترة ذات التعریف دون زیادة أو نقصان علی وجه التقریب فی بعض مؤلفاته و ذلک علی ضوء عنایته الخاصة بالتعریف الذی قدّمه الشیخ نجم الدین عن التجلی و مراتبه، لکن نقص هذا التعریف فی المراتب النظریة، دفعه إلی إبداع و تقدیم مفهوم جدید و مراتب جدیدة من التجلی القائم علی العرفان النظری. عمدت هذه الدراسة إلی تبیین وجهة نظر الشیخ نجم الدین الرازی و ما أعقبه من عارفو الفترة الإسلامیة الأولی حول مفهوم التجلی و الجانب الشهودی منه و تبیان مکامن نقصه فی العرفان النظری و کذلک معرفة وجهة نظر محیی الدین ابن عربی و الجانب الوجودی لمبحث التجلّی. و وصلت فی نهایة هذا البحث إلی نتیجة مفادها أن ابن عربی عمل علی إکمال المباحث المتعلقة بمفهوم التجلی و مراتبه سواءً فی المجال العلمی و المجال النظری للعرفان الإسلامی و ذلک عبر تقدیمه لتعریف بدیع من التجلّی إلی جانب تعاریف عارفی الفترة الإسلامیة الأولی و تصنیفه الجدید من مراتب التجلّی، الأمر الذی أصبح منطلقاً لتأسیس الکثیر من المبادئ المهمة للعرفان النظری.