سوسمار های بدون دست و پا (آنگوئیده) از نظر شکل ظاهری شباهت زیادی به مارها دارند که آنها را از روی سوراخ گوش مشخص و پلک چشم متحرک به راحتی می توان از مارها تشخیص داد. دو گونه سوسمار بدون دست و پا در ایران وجود دارد. این تحقیق نتیجه مطالعه روی Pesudopus apodus می باشد که در شمال به پتلوس، لوس مار، کره روف، کی سر و لرس معروف است. تعداد 31 نمونه بالغ و 10 نوزاد بر اساس 9 صفت مورفومتریک و 3 صفت مریستیک و تعدادی صفات مورفولوژیکی متعلق به استان های گلستان (20 نمونه)، مازندران (20 نمونه)، گیلان (1 نمونه) مطالعه گردید. نتایج نشان می دهد که این گونه دارای یک چین جانبی عمیق از عقب سر تا مخرج بوده و نسبت طول سر و بدن به طول دم در 21 نمونه بالغ 0.69- 0.58 (میانگین 0.62) و همین نسبت در10 نوزاد با دم سالم 0.66-0.53 (میانگین 0.58) می باشد. تعداد فلس های لب بالا برای 10 نمونه نابالغ و 31 نمونه بالغ 12-9 (میانگین 11.01) می باشد. تعداد فلس های پشتی و شکمی در قسمت میانی بدن برای همه نمونه های بالغ و نابالغ ثابت می باشد (12 عدد برای قسمت پشتی و 10 عدد برای قسمت شکمی چین جانبی). دم تمام نابالغ ها (100%) سالم و دم 11 نمونه بالغ (34.3 درصد) از 31 نمونه ترمیمی بودند. در بررسی های صورت گرفته از مدفوع این گونه، تعدادی صدف حلزون های خشکی زی از رده شکم پایان دیده شد.

خزندگان در کنترل بیولوژیکی طبیعت اهمیت بسزایی دارند. با توجه به غنای فون و فلور استان اردبیل و از آنجایی که بسیاری از مناطق این استان مورد مطالعات دقیق بیوسیستماتیکی قرار نگرفته، این تحقیق طی سال های 89-1388 در استان اردبیل، جهت شناسایی فون مارمولک های جنوب استان (اردبیل، خلخال، کوثر، نیر و نمین) انجام شد. نمونه ها از قسمت های مختلف مناطق مورد مطالعه به وسیله دست جمع آوری شده و از نمونه های زنده عکس و اسلاید تهیه شد و برای بررسی بیشتر به آزمایشگاه جانور شناسی منتقل گشت. بر اساس نتایج این تحقیق مشخص گردید که در مناطق مورد مطالعه سیزده گونه مارمولک متعلق به یازده جنس و چهار خانواده زیست می نمایند که عبارتند از: Ophisops elegans، Laudakia caucasica caucasica، Trachylepis aurata transcaucasica، Phrynocephalus persicus، ruderatus ruderatus Trapelus، Darevskia chlorogaster، Darevskia raddei raddei، Eremias strauch strauchi، Iranolacerta brandtii brandtii، Lacerta media media، lacerta strigata، Ablepharus bivittatus و Pseudopus apodus apodus. در میان خانواده های شناسایی شده، بزرگترین خانواده، Lacertidae با پنج جنس و هفت گونه می باشد. خانواده Anguidae با یک جنس و یک گونه مارمولک در منطقه کمیاب می باشد. اکثر گونه ها برای اولین بار از جنوب استان اردبیل جمع آوری و گزارش می شود.

این مطالعه در منطقه صالح آباد تربت جام واقع در عرض جغرافیایی 35o 22’ تا 35o 57’ و طول جغرافیایی 60o 40’ تا 61o 17’ انجام شد. هدف از این بررسی جمع آوری و شناسایی فون سوسماران منطقه بود که از هشت ایستگاه مختلف در فاصله ماههای اردیبهشت تا شهریور 1384 با پیاده رویهای زیاد در طی شب و روز صورت گرفت. در مجموع تعداد 160 نمونه جمع آوری شد که در 11 گونه 8 جنس و 6 خانواده جای گرفتند. سه گونه (Laudakia caucasia, Laudakia erythrogastra, Trapelus agilis)  متعلق به خانواده Agamidae، چهار گونه(Eremias persica, Eremias velox, Eremias lineolata, Mesalina watsonana)  متعلق به خانواده Lacertidae، گونهVaranus griseus  متعلق به Varanidae، گونهEumeces schneiderii  متعلق به Scincidae، گونه Pseudopus apodus متعلق به Anguidae و گونهCyrtopodion caspium  متعلق به Gekkonidae از گونه های شناسایی شده در منطقه می باشند.

هدف از این مطالعه بررسی فونستیک سوسماران منطقه دامغان از طریق آنالیز صفات مورفولوژیک و استفاده از کلیدهای شناسایی معتبر است که حاصل آن ارائه کلید خلاصه شده ای برای گونه های منطقه دامغان همراه نقشه پراکندگی و نمودار فراوانی نمونه ها می باشد. در این تحقیق که از فروردین ماه تا بهمن ماه 1383 انجام شد تعداد 231 نمونه سوسمار از 12 ایستگاه مختلف در منطقه دامغان با دست جمع آوری و به آزمایشگاه جانورشناسی منتقل گردید. از نمونه های زنده عکس و اسلایدهای محیطی تهیه شد و پس از آن نمونه ها در فرمالین 10 درصد تثبیت گردید. سوسماران منطقه دامغان متعلق به 17 گونه از 6 خانواده می باشند که عبارتند از: آگامای قفقازی Laudakia caucasia، آگامای سروزغی دم سیاه Phrynocephalus maculatus، آگامی سروزغی خاکستری P. scutellatus و آگامای چابک Trapelus agilis از خانواده Agamidae؛ لوس مار Ophisaurus apodus از خانواده Anguidae؛ جکوی زگیل دار بلوچی Bunopus tuberculatus، جکوی انگشت خمیده خزری Cyrtopodion caspium و جکوی دم پخ بدریاگا Teratoscincus bedriagai از خانواده Gekkonidae؛ ارمیاس سیستان Eremias fasciata ، ارمیاس میانی E. intermedia  ارمیاس ایرانی E. persica، ارمیاس آسیای مرکزی E. velox velox، مسالینای دم دراز بیابانی Mesalina watsonana و سوسمار مارچشم Ophisops elegans از خانواده Lacertidae؛ اسکینک مارچشم آسیایی Ablepharus pannonicus و اسکینک علفزار طلایی Mabuya aurata transcaucasica از خانواده Scincidae و بزمجه بیابانی خزری Varanus griseus caspius از خانواده Varanidae شناسایی شدند. از میان آنها لوس مار Ophisaurus apodus و سوسمار مارچشم O. elegans برای اولین بار از استان سمنان گزارش می شود. پیش از این تحقیق تنها یک نمونه اسکینک علفزار طلایی Mabuya aurata transcaucasica در مرز استان سمنان و گلستان در نزدیکی شهرستان شاهرود گزارش شده بود که در این مطالعه چند نمونه از آن در داخل شهرستان دامغان جمع آوری گردید.

کشور ایران در جنوب غرب آسیا به دلیل داشتن مناطق اکولوژیک ویژه و زیستگاه های گوناگون، دارای تنوع چشمگیری از خزندگان است و از بین آنها سوسمارها بیشترین تنوع را دارند. سوسمار ها با توجه به تغذیه از بندپایان، نقش مهمی در کنترل جمعیت این موجودات دارند و کنترل کنندۀ بیولوژیک آفات گیاهی محسوب می شوند. با وجود مطالعات به نسبت گسترده ای که روی فون سوسمارهای ایران انجام شده است، همچنان به دلیل وسعت مناطق بیابانی و نیمه بیابانی و مناطق حفاظت شدۀ کوهستانی یا جنگلی، فون بسیاری از مناطق، مطالعۀ دقیق نشده است. پناهگاه حیات وحش دودانگه منطقه ای کوهستانی با اقلیم نیمه مرطوب معتدل و مساحتی بالغ بر 15673 هکتار است. این منطقه در حدود 95 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان ساری در استان مازندران واقع است. هدف از این مطالعه، بررسی فون سوسمارهای پناهگاه حیات وحش دودانگه در استان مازندران است. جمع آوری نمونه ها از فروردین ماه 1396 تا اواخر آبان ماه 1396 از اوایل صبح تا اواخر شب (به طور معمول از ساعت 6 تا 23) در ایستگاههای مختلف انجام شد. نمونه ها طی بازدیدهای میدانی با روش پیمایشی و با دست جمع آوری و با استفاده از کلیدهای شناسایی معتبر شناسایی شد. از نمونه ها در طبیعت عکس برداری شد. صفات متریک شامل طول بدن و طول دم با استفاده از کولیس دیجیتال (با دقت 01/0) اندازه گیری شد. صفات مریستیک شامل تعداد فلس های دور میانۀ بدن، فلس های پشتی در ردیف طولی، فلس های گلویی، فلس های پشتی، فلس های زیردمی، فلس های زیر انگشت چهارم و منافذ رانی بررسی و تمام نمونه ها پس از اتمام بررسی، رهاسازی شد. برای تجزیه و تحلیل آماری داده ها از روش آمار توصیفی و نرم افزارهایSPSS 17 و Excel 2016 استفاده شد. در این پژوهش، 54 نمونه سوسمار جمع آوری شد. در مجموع، هفت گونه سوسمار از هفت جنس و پنج خانواده شامل: آگامای قفقازی (Paralaudakia caucasia) از خانوادۀ آگامیده، کلمره (Anguis colchica) و لوس مار (Pseudopus apodus) از خانوادۀ آنگوئیده، گکوی انگشت خمیدۀ خزری (Tenuidactylus caspius) از خانوادۀ گکونیده، اسکینک مار چشم آسیایی (Ablepharus pannonicus) از خانوادۀ سینسیده، سوسمار سنگی دریای خزر (Darevskia caspica) و سوسمار سبز خزری (Lacerta strigata) از خانوادۀ لاسرتیده شناسایی شد. خانوادۀ لاسرتیده بیشترین فراوانی را در بین خانواده ها داشت. در بین گونه ها، سوسمار سنگی دریای خزر بیشترین فراوانی (24 درصد) و کلمره (6 درصد) کمترین فراوانی را نشان دادند؛ همچنین تصاویر و کلید شناسایی گونه های پناهگاه حیات وحش دودانگه تهیه شد. طی این مطالعه گونه یا رکورد جدیدی از سوسمارها گزارش نشد؛ همین طور در بیومتری صفات نیز تغییرات چشمگیری نسبت به کلیدهای شناسایی موجود و گونه های مناطق دیگر ایران مشاهده نشد. با توجه به وسعت منطقه و کمبود نیروی کارشناس برای جمع آوری نمونه، به طور حتم احتمال یافتن گونه های دیگری در منطقه وجود دارد و نیازمند امکانات بیشتری است. پناهگاه حیات وحش دودانگه از معدود زیستگاهها و پناهگاههای حیات وحش طبیعی و بکر باقی مانده در استان مازندران است. از مهم ترین عوامل تهدید آن چرای بی رویۀ دام، قطع درختان منطقه و همچنین شکار غیرمجاز است. ارزش حفاظتی بیشتر سوسمارهای منطقۀ مطالعه شده ناشناخته است و با توجه به گسترش و توسعۀ روزافزون فعالیت های انسانی در منطقۀ مطالعه شده، ارزش حفاظتی سوسمارها به توجه بیشتری نیاز دارد.