بوم شناسی کاربردی
سال:1403 | دوره:13 | شماره:4 |تعداد مقالات:6

اکوسیستم های حرا نقش مهمی در کاهش فرسایش خاک و تثبیت رسوب دارند. این پژوهش به ارزیابی و ارزش گذاری اقتصادی خدمات اکوسیستمی پیشگیری از فرسایش خاک و انتقال رسوب در تالاب بین المللی حرای خورخوران در استان هرمزگان پرداخته است. مدل SDR از مجموعه InVEST با استفاده از معادله RUSLE برای شبیه سازی توزیع مکانی فرسایش، انباشت و تثبیت رسوبات به کار گرفته شد. نتایج مدل سازی نشان داد که میزان فرسایش سالیانه در محدوده مورد مطالعه بین 0 تا 350 تن در هکتار متغیر است، درحالی که در صورت فقدان پوشش گیاهی، این مقدار ممکن است تا 430 تن در هکتار افزایش یابد. یافته ها نشان داد که پوشش گیاهی سالانه از فرسایش 42112 تن خاک و انتقال 48937 تن رسوب به مجاری آبی جلوگیری می کند. ارزش اقتصادی این خدمات به ترتیب 43/37 میلیارد تومان برای پیشگیری از فرسایش خاک و 196/6 میلیارد تومان برای پیشگیری از انتقال رسوب برآورد شد که مجموعاً حدود 240 میلیارد تومان است. این نتایج اهمیت حفظ پوشش گیاهی در مدیریت منابع طبیعی را برجسته کرده و مدل SDR را به عنوان ابزاری مؤثر در برآورد کمی و نقشه سازی توزیع خدمات اکوسیستمی مورد نظر معرفی می کند.

مداخله در طبیعت از طریق اجرای طرح های مختلف توسعه به منظور رفع نیازهای روزافزون جمعیت اجتناب ناپذیر است. هر گونه مداخله دارای پیامدهای منفی و مثبت بر خدمات اکوسیستم است. از این رو، در دهه های اخیر ارزیابی اثرات محیط زیستی در سراسر جهان مورد توجه قرار گرفته است. ارزش گذاری خدمات اکوسیستم می تواند به عنوان رویکردی مکمل در تحلیل اثرات محیط زیستی، نقش مؤثری در تصمیم گیری های توسعه ای ایفا کند. با این حال، در ارزیابی پروژه های عمرانی این موضوع کمتر مدنظر قرار گرفته است. از این رو، پژوهش حاضر با تلفیق رویکردهای ارزیابی اثرات محیط زیستی و ارزش های اقتصادی خدمات اکوسیستم، به برآورد هزینه-فایده احداث آزادراه بندرعباس-کرمان پرداخته است. خدمات اکوسیستمی مورد نظر شامل نگهداشت رسوب، تولید آب، کیفیت زیستگاه، ترسیب کربن، تولید غذا، گردشگری، کیفیت رویشگاه، تولید علوفه و تولید اکسیژن است. نتایج مطالعه با بروزرسانی بر اساس نرخ تورم سالیانه نشان داد که در فاز ساختمانی و بهره برداری منتهی به سال 1403 به ترتیب 161, 842, 750, 785 و 332, 307, 472, 031 تومان خسارت (هزینه) بر اثر اجرای طرح بر خدمات اکوسیستم تحمیل شده است. همین طور فایده در مرحله ساختمانی در هیچ یک از خدمات اکوسیستمی رخ نداده و در فاز بهره برداری فایده ای معادل 366, 024, 608, 960 تومان به همراه داشته است و بنابراین خسارت خالص از اجرای این طرح 128, 125, 613, 856 تومان برآورد گردید.

تخریب زیستگاه، کاهش طعمه و تعارضات با انسان مهمترین عوامل تهدید پلنگ ایرانی هستند. حفاظت بلند مدت این گونه نیازمند آگاهی از الگوی پراکنش و کریدورهای زیستگاهی گونه است. پژوهش حاضر با هدف بررسی مطلوبیت و ارزیابی کریدورهای پلنگ ایرانی در مجموعه حفاظتی دنا و مناطق پیرامونی به عنوان یکی از زیستگاه های اصلی پلنگ ایرانی در ایران انجام شد. مدلسازی مطلوبیت زیستگاه بر اساس ترکیب پنج مدل در یک مدل اجماعی و بر اساس بسته Biomod2 در نرم افزار R انجام گرفت. از نقشه مطلوبیت زیستگاه برای شناسایی لکه-های زیستگاهی مطلوب و مدلسازی کریدورهای بین آنها بر اساس رویکرد تئوری مدار الکتریکی استفاده شد. تمامی مدل ها از عملکرد مناسبی برای شناسایی زیستگاه های مطلوب برخوردار بودند. متغیرهای حضور طعمه، فاصله از کاربری مسکونی، تراکم کاربری جنگل، ارتفاع و فاصله از جاده به ترتیب بیشترین تاثیر را بر پراکنش پلنگ داشتند. 8/16 درصد از منطقه مطالعاتی دارای مطلوبیت بالا برای پلنگ بوده و این میزان در مناطق تحت حفاظت 20/9 درصد می باشد. ارزیابی کریدورها حاکی از وجود جریان قوی درون مناطق تحت حفاظت بوده اما در مناطق پیرامونی جریان ضعیف تر است. بر این اساس، ارتقای سطح حفاظتی خصوصا در مناطق پیرامونی در حفاظت بلند مدت گونه در منطقه ضروری است.

بیماری لیشمانیوز پوستی به عنوان یکی از مهم ترین بیماری های مشترک بین انسان و حیوان، تهدیدی جدی برای سلامت انسان است. عامل این بیماری انگل خونی بسیار ریز به نام لیشمانیوز است که از طریق ناقلین خاص (پشه خاکی) منتقل میشود و می تواند سبب بروز عفونت در میزبانهای مهره دار (مخازن: انسان یا حیوان) گردد. با توجه به شیوع بالای لیشمانیوز پوستی در استان فارس، مدلسازی آشیان بوم شناختی ناقل و مخازن اصلی با هدف شناسایی مناطق بالقوه در معرض خطر این بیماری با استفاده از الگوریتم MaxEnt انجام شد. تحلیل همپوشانی آشیان بوم شناختی گونه های هدف با استفاده از شاخص Schoener's D ارزیابی شد. نتایج نشان داد که 8% از کل سطح استان فارس به عنوان مناطق با مطلوبیت بسیار بالا (مطلوبیت بیش از 70%) برای گونه های ناقل و مخازن است. بخش های مرکزی استان به عنوان پرخطرترین نواحی این بیماری شناخته شد. گستره زیستگاهی ناقل نسبت به مخازن وسیع تر بوده و همپوشانی زیستگاهی ناقل با مخازن، زیاد ارزیابی شد. یافته های این پژوهش می تواند تصویر روشن تری از کانون های اولویت دار حفاظتی در مواجه با این بیماری در ابعاد یک سیستم بهداشتی برای سیاستگذاران سلامت فراهم آورد.

اگرچه روش های مختلفی برای تعیین روابط خویشاوندی وجود دارد، اما در مواردی نتایج این روش ها با یکدیگر منطبق نیست. ازاین رو، استفاده هم زمان از چند رویکرد تحلیلی می تواند به افزایش اعتبار نتایج کمک کند. در این پژوهش، از 20 نمونه خون گوسفند وحشی (Ovis gmelini) در مرکز تکثیر در اسارت میانکتل (فارس) برای مقایسه مدل های تحلیل روابط خویشاوندی بر مبنای داده های ریزماهواره استفاده شد. با استفاده از شبیه سازی، قدرت هر جایگاه ژنی در تفکیک روابط خویشاوندی ارزیابی شد. این روابط با استفاده از نرم افزارهای COLONY، CERVUS،  ML-Relate و شاخص های خویشاوندی بررسی شد. جایگاه های OarFCB304 و McM527 به ترتیب بیشترین و کمترین میزان اطلاعات را در تعیین روابط نشان دادند. علیرغم انطباق بالا بین روش های مختلف، تفاوت هایی نیز مشاهده شد. نرم افزار CERVUS نشان داد که سه جفت رابطه والد-فرزندی با سطح اطمینان بالا وجود دارد، اگرچه گروه بندی این نمونه ها با استفاده از نرم افزارهای ML-Relate و COLONY عمدتا نشان دهنده رابطه خواهر-برادری بود، محتمل ترین الگوی خویشاوندی در جمعیت رابطه خواهر-برادر ناتنی بود، اما ضروری است با اقدامات مدیریتی همچون اضافه نمودن افراد جدید به جمعیت، احتمال درون آمیزی را کاهش داد. این مطالعه نشان داد که استفاده تلفیقی از شاخص های خویشاوندی، تحلیل های والدینی و اطلاعات زیستی می تواند تصویری دقیق تر از ساختار خویشاوندی ارائه دهد.

خدمات اکوسیستم شاخصی مهم برای اندازه گیری ارزش حفاظت از اکوسیستم های طبیعی هستند که به عنوان شاخص های مرجع، نقش مهمی در تصمیم گیری مدیریتی مناطق حفاظت شده ایفا می کنند. هدف این مطالعه پاسخ به نبود بررسی جامع در رابطه با استفاده از مفهوم خدمات اکوسیستم در کارایی اکوسیستم ها است. بدین منظور مدل سازی خدمت اکوسیستمی کیفیت زیستگاه در استان خوزستان به عنوان اکوسیستم شهری و در مناطق حفاظت شده آن به عنوان اکوسیستم های طبیعی با مدل InVEST انجام شد. سپس ارزش اقتصادی کیفیت زیستگاه هر دو اکوسیستم طبیعی-انسانی با کاربرد داده های اقتصادی ملی و بین المللی و مبتنی بر روش انتقال منفعت بر اساس خروجی نقشه مدل سازی تعیین شد. بر اساس نتایج مدلسازی، مناسب ترین زیستگاه ها به دلیل بارش مطلوب، پوشش گیاهی متنوع و فاصله تا منابع تهدید در بخش هایی از شمال، شمال شرق، شرق و تکه هایی از جنوب و مرکز استان مشاهده می شود. بر اساس نتایج ارزش اقتصادی سالانه کیفیت زیستگاه و تنوع زیستی در کل استان، 62/02تریلیون ریال (6 همت) و در مناطق تحت حفاظت 6440 میلیارد ریال در سال است. نتایج به دست آمده از این مطالعه می تواند ابزاری برای مدیریت خردمندانه مناطق تحت مدیریت و بازنگری مرزهای این مناطق در آینده باشد.