زبان شناخت
سال:1403 | دوره:15 | شماره:2 |تعداد مقالات:9

مقالۀ حاضر، ترجمۀ فارسیِ و بررسی متنی به زبان سغدی مسیحی دربارۀ زندگی و اقدامات «یوحنای دیلمی» قدیس سریانی مسیحی است، که در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم میلادی در عراق و ایران می زیسته است. این متن سغدی در کلیسای نستوری ناحیه «بولاییق» (Bulayȉg) ترفان همراه با چند متنِ دیگر کشف شده است و در کتابخانه دولتی برلین نگهداری می شود و با وجود افتادگی بسیار دارای اطلاعات تاریخی منحصر به فردی است که وضعیت اجتماعی، تاریخی، دینی و زبانی آن دوران را منعکس می کند. این متن سغدی به اقدامات مهم «یوحنای دیلمی» می پردازد که در عراق و به خصوص ایران انجام شده اند . این متن سغدی که مورد بررسی برخی محققان از جمله «سیمز ویلیامز»(Sims-Williams) قرار گرفت است، با توجه به شواهد زبانی گونۀ متأخری از زبان سغدی را می نمایاند. همچنین، از آنجایی که این متن سغدی تاکنون به زبان فارسی ترجمه نشده است، در این پژوهش تلاش گردید تا متن به زبان فارسی برگردانده شود و مقرر شد که این برگردان بر اساس متن سغدی باشد . همچنین، سعی گردید این متن سغدی با سایر متون موجود دیگر دربارۀ این قدیس سریانی تطبیق داده شود و یادداشت هایی بر موضوعات مطروحه در محتوای این متن سغدی ارائه گردد.

در حیطه فرهنگ و ادب، در پرتو تبلور بینش، درخشش و تجسم هنر و آرمان خلق شده یک اثر می توان به تحلیل ارزش های متن پرداخت. برای تحلیل ارزش های متن از دیدگاه زبانشناختی، بررسی تمایزات و تفاوت هایی که مبنای شکل گیری ارزش ها هستند حائز اهمیت است. ارزش ها و ضد ارزش ها پایه های استوار و زیربنای همان درونمایه متن است که در ارتباط با یکدیگر، شبکه های پیچیده ای را تشکیل می دهند. این شبکه های پیچیده ارزشی به صورت اهدافی تبلور پیدا می کنند که در خدمت زندگی فرد یا گروه قرار می گیرند تا اصول و غایت انسان را شکل دهند. اما چگونه این ارزش های گفتمانی قابل بررسی است؟ این ارزش ها ذیل عناصر ارزشیابی و جملات ارزشیابی بررسی می شوند تا بیانگر ارزش های گفتمانی باشند. متن نمایانگر ارزش هایی است که در بستر اندیشگان، طرز برخورد و روابط قدرت فراتر از متن وجود دارد. وجه و وجه نمایی ابزاری سودمند برای تحلیل و بررسی ارزش ها در گفتمانند. در این جستار، در خوانش داستان کوتاه «درخت گلابی»، اثر گلی ترقی، شگردهایی را بررسی کرده که به ارزش های متبلور داستان دلالت داشته باشند و بر اساس نظریه فرکلاف، وجه و وجه نمایی داستان مورد توجه قرار می گیرد تا ارزش های متن در تقابل با یکدیگر و بر اساس ارزش های انگیزشی حیاتی تجلی یابد.

پژوهش حاضر، تأثیر منزلت اجتماعی بر رعایت ادب گویشوران زبان را در کارگفت عذرخواهی، طبق الگوی ادب براون و لوینسون(Brown & Levinson) (1978) مورد بررسی قرار می دهد. روش انجام پژوهش کمی وکیفی بوده و جمع آوری داده ها از طریق ارسال پرسشنامه به صورت الکترونیکی به دانشجویان انجام شد. پرسش نامه (DCT) راهبردهای عذرخواهی را برای 12 خطای رایج در جامعه مورد ارزیابی قرار داد. مشارکان پژوهش شامل تعدادی از دانشجویان دانشگاه های پردیس الزهرا، علمی و کاربردی جهاد دانشگاهی و خانه کارگر زنجان بودند. پس از بررسی پاسخ های جمع آوری شده از 44 دانشجوی زن و 62 دانشجوی مرد، نتایج نشان داد افراد بیشتر از راهبرد ادب منفی در بیان عذرخواهی استفاده می کنند. بررسی تأثیر منزلت اجتماعی بر استفاده از راهبرد های ادب نشان داد در هر سه جایگاه منزلت اجتماعی مساوی، بالا و پایین، افراد از راهبرد ادب منفی بیشتر استفاده می کنند. همچنین نتایج پژوهش نشان داد استفاده از راهبرد های ادب در جبران خطا به نوع خطای انجام شده بستگی دارد و افراد با توجه به خطای صورت گرفته از مناسب ترین راهبرد عذرخواهی برای جبران آن استفاده می کنند. نتایج پژوهش بین جنسیت و استفاده از راهبرد ادب تفاوت معناداری را نشان نداد.

مقالۀ حاضر مطالعه­ای تطبیقی دربارۀ نسبتِ نظریّۀ پیش­نمونی با فقه­اللّغۀ ایرانی است. در این مقاله، با بهره­گیریِ توأمان از مبانیِ نظری و روش­شناختیِ معنی­شناسیِ تاریخی-فقهُ­اللّغوی از یک سو، و نظریّۀ پیش­نمونیِ رُش (1978) از سوی دیگر، هم­چنین، به پشتوانۀ برخی از ویژگی­های تصویریِ واژه­های رُخ، دو رخ، رُخان و رخسار / رخساره که جملگی با بسآمدِ بالا در متن­های نظم و نثرِ کلاسیکِ فارسی مضبوط هستند، داده­های ریشه­شناختی و پیکره­ایِ مربوط به دو واژۀ رُخ و رو(ی) (از آغازِ ادبِ کلاسیکِ فارسی تا پایانِ قرنِ نهمِ هجری)، مفهوم­شناسی و کاربردشناسیِ درزمانیِ آن­ها، به­ویژه، جنبه­های پیش­نمونیِ ریشۀ /rauk/ ِایرانیِ باستان را نشان داده­ایم. از آن­جا که ریشۀ مذکور به حدّ ِکفایت از اشتقاق­های متعدّد و متنوّعِ فعلی و اسمی برخوردار است، مقوله­بندی­های تازه­ای در قالبِ الگوی شناختیِ آرمانی­شده (لیکاف 1990) (مدل­های خوشه­ای و شعاعی) و همچنین یک مدلِ پیش­نهادی تحتِ عنوانِ مقوله­بندیِ منظومه­ایِ پیش­نمون­بنیاد را از مشتقّاتِ  در فارسیِ نو استخراج و ارائه کرده­ایم. در برداشتی کلّی، این مقاله کارکردِ نظریّۀ پیش­نمونی و پیامدهای آن -مشخّصاَ اصلِ مجاورتِ معنایی- را در معرضِ داوری و نقدِ محقّقان و متخصّصان در هر سه حوزۀ مطالعاتیِ معنی­شناسیِ واژگان­پایۀ شناختی، معنی­شناسیِ تاریخی-فقه­اللّغوی و ادبیّاتِ ایرانی قرار می­دهد

متون فارسی میانۀ زردشتی دربردارندۀ دستورهای اخلاقی دقیق و پردامنه ای است که همواره توجه پژوهشگران را به خود جلب کردهاست. بیشترینِ این دستورها را در اندرزنامه های زردشتی می توان یافت که کاملترین نمونۀ آن دینکرد ششم است. اهمیت فوقالعادۀ اخلاق دین زردشتی در ربط و نسبت آن با کیهانشناسی و فرجامشناسی این دین است. اخلاق باید انسان را چنان پرورش دهد که بتواند هم در انجام خویشکاری خود و هم در فزونی نیروی جبهۀ نیکی، و در نتیجه، به پیشبرد هدف اورمزد از آفرینش گیتی توفیق یابد. آیا میتوان برای اخلاق زردشتی معیارهای مشخصی بازشناخت؟ آیا این معیارها میتوانند ضامن پیشبرد اهدافی باشند که در چارچوب دین زردشتی از اخلاق انتظار میرود؟ برای پاسخ به این پرسشها متون اندرزنامههای معرفیشده در تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام را مبنا قرارداده، و آن را برپایۀ مطالعات اسنادی-کتابخانهای، و با روش تحلیل مضامین بررسیده ایم. با بررسی گستره و عمق محتوای اخلاقی اندرزنامه های پهلوی، برای آن دو معیار کلی بازشناختهایم: نخست، عدالت و انصاف، دوم، دیگردوستی و مهرورزی. این معیارهای اخلاقی با داستان آغاز و انجام در دین زردشتی سازگار می نماید و به انجام وظیفۀ انسان، فزونی نیروی نیکی در جهان، و تحقق هدف اورمزد از آفرینش یاری میرساند.

نظریه جهان متن در اساس به عنوان چارچوب تحلیلی در مطالعات شعرشناسی شناختی شکل گرفت و با ارائه جزییاتی از ساختاردهی دانش در ساختارهای مفهومی زمینه مناسبی برای مطالعه گفتمان ادبی فراهم می آورد. این مطالعه سعی دارد با توصیف تحلیلی و مقایسه شش داستان از دوسبک واقع گرا و فراواقع گرا چگونگی عملکرد ادوات این نظریه را در فضاسازی و جابه جایی در میان فضاهای متن روایت نشان دهد. به این منظور، بند آغازین متن به عنوان معرف سبک و تمرکز-نما برگزیده و عناصر جهان ساز از نظر زمان، مکان، شخصیت و ابژه های به کار رفته در آن تجزیه می گردد. یافته ها حاکی از آنست که سبک واقع گرا با استفاده از اسامی خاص مکان و اشخاص و عبارت های زمانی معین، گزاره های نقش-گستر توصیفی و جهان های فرعی اشاره ای، جهان متن داستان را فضاسازی می کند، در حالی که سبک فراواقع گرا با پراکندگی زمانی و مکانی رویاگونه همراه است

مجموعه ی تلمود بابلی شامل شش بخش کلی با نامهای زراعیم (זרעים) (بذرها، دانه ها)، موعد (מועד) (عیدها، جشنها)، ناشیم (נשים) (زنان)، نزیکین (נזיקין) (خسارت ها، ضررها)، قداشیم (קדשים) (مقدسات) و طهورت (טהרות) (طهارت ها، پاکیزگیها) است. هر کدام از این سرفصلهای کلی شامل چند رساله هستند. رساله ی برکات نخستین رساله از بخش اول تلمود، یعنی بخش زراعیم است. در این مقاله 24 واژه ی فارسی به کار رفته در این رساله معرفی می گردند. در این پژوهش شکل فارسی میانه ی واژگان -در صورت کاربرد آنها در متون فارسی میانه ی موجود- نشان داده شده است و همچنین چگونگی کاربرد واژگان در جمله، و این که هر واژه به چه حوزه ای از تاریخ و فرهنگ اشاره دارد بررسی می گردد.

در این پژوهش، با تکیه بر رویکرد زبان شناسی شناختی و معناشناسی واژگانی، شبکه ی معنایی افعال پایه ی فارسی در ذهن فارسی آموزان غیرایرانی بررسی شده است. پژوهش با استفاده از نظریه ی گراف و بر مبنای 50 فعل پرتکرار فارسی انجام گرفته که پیش تر در پژوهش جمشیدی، روشن، وکیلی فرد و بشارتی (1401) استفاده شده بودند. ابزار گردآوری داده ها، پرسش نامه ی شور (Schur, 2007) بوده که متناسب با فضای فارسی زبان بومی سازی شده است. جامعه ی آماری شامل 101 دانشجوی غیرایرانی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) است که زبان مادری آن ها فارسی نیست. از آزمون شوندگان خواسته شد روابط معنایی میان افعال را مشخص کنند. سپس با استفاده از نرم افزارهای جاوا و پایتون، گراف های اشتراکی داده ها ترسیم شد. تحلیل نتایج نشان داد که روابط معنایی غالب در ذهن فارسی آموزان به ترتیب شامل باهم آیی (34.49٪)، تضاد (31.32٪)، استلزام (24.67٪) و شمول معنایی (22.46٪) است. سایر روابط همچون ترادف، چندمعنایی و "جزئی از" نیز به صورت محدود دیده شدند. این یافته ها می توانند در طراحی منابع درسی، شناسایی شکاف های یادگیری، و بهره گیری از روش هایی مانند آموزش خوشه ای افعال برای آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان مفید واقع شوند.

گِل مُهرها یا بستر و زمینه گلی اثرهای برگرفته از مُهرها از دوران پیش از تاریخ تا سده های نخست دوران اسلامی همواره از اسناد بسیار مهم باستان شناختی بشمار می آیند، و با اینکه بستر نابودی آنها فراهم است، وانگهی همان اندازه که از آنها بر جای مانده است در بازشناسی زندگی مادی و معنوی مردمان آن روزگاران بسیار کلیدی و کارگشایند. گِل مُهرها یکی از مهم ترین آثار باستانی برجای مانده روزگار پُربار فرهنگی- تاریخی ساسانیان هستند. این یافته ها از ارزنده ترین منابع باستان شناختی و پژوهش های میان رشته ای با رشته های تاریخ، تاریخ هنر، تاریخ خط و نوشتار، و شناخت جغرافیای دیوانسالاری، نام های بزرگان و جایگاه های آنان است. گِل مُهرها هم در امور دیوانسالاری، هم در امور کشوری و لشکری، داد و ستد کالاها و بازرگانی بکار می رفته اند. هدف این پژوهش بررسی و خوانش نبشته های پارسیگ(پهلوی ساسانی) برجای مانده بر گل مهرها و نیز واکاوی نگاره های این گِل مُهرها است. روش گردآوری مطالب برای نوشتن این مقاله میدانی- کتابخانه ای است، و خوانش نبشته ها از سوی نویسندگان این مقاله انجام پذیرفته است. گفتنی ست که همه این گِل مُهرها از یک مجموعه شخصی است، و شوربختانه بدون شناسنامه محل کشف است، از این روی نمی توان گاهشماری دقیقی بر روی آن ها انجام داد.