مجله پزشکی هسته ای ایران
سال:1381 | دوره:10 | شماره:19 |تعداد مقالات:9

امروزه پزشکی هسته ای گامهای سریعی را به سوی کمال برداشته است تا آنجا که در برخی از موارد یک روش تشخیصی منحصر بفرد محسوب میگردد ولیکن علیرغم فواید تشخیصی و درمانی غیر قابل انکار بدلیل پسوند «هسته ای» میتواند منجر به القا، نگرانی در بیماران و اصولا در جامعه گردد. این مقاله بر آن است تا با استناد به روشها و یافته های جدید، نشان دهد چنین نگرانی پایه علمی ندارد. در این مقاله جهت ایجاد یک نگرش واقع بینانه در رابطه با مساله حفاظت در برابر اشعه از روشهای متعددی همچون بیان خاستگاه طبیعی پرتوها، پرتوزایی طبیعی زمینه بالا، مدل غیر خطی دز - اثر، بیان ریسک در مقابل منفعت، استفاده از واحدهای قراردادی سنجش پرتو و مفاهیم تطبیق پذیری و هورمسیز پرتوی بهره برده شده است. امروزه اثرات سو، پرتوها بر سیستم بیولژیک بخوبی به اثبات رسیده است ولیکن عمده شواهد موجود به پرتوگیریهای در سطوح بسیار زیاد همچون حوادث و انفجارهای اتمی و هسته ای مربوط است و مبنای طرح مقررات حفاظتی در برابر پرتوها نیز عمدتا مشاهدات و تجربیات مربوط به پرتوگیریهای با دز بالا و تعمیم این نتایج به پرتوگیریهای با دز پایین همچون پرتوگیریهای پزشکی در بیماران میباشد و این مساله میتواند موجب سرایت نگرانیهای بیماران و جامعه از حوادث و انفجارهای هسته ای به پرتوگیریهای در سطوح بسیار پایین پزشکی گردد تا جاییکه همین نگرانی ممکن است منجر به مقاومت بیمار در برابر انجام یک آزمایش پزشکی با پرتو گردد حتی در مواردی که سودمندی واقعی آن غیر قابل انکار است. بنابر این آگاهی از واقعیتهای علمی و استناد به یافته های جدید در این رابطه میتواند به کاهش این نگرانیها کمک کند.

آلودگی به رادیوداروها در مراکز پزشکی هسته ای علاوه بر ایجاد مشکلات بهداشتی و سلامتی، تلاش و هزینه زیادی را جهت رفع آلودگی می طلبد. طبق مقررات کمیسیون قوانین هسته ای (NRC) در مراکز پزشکی هسته ای هر هفته باید آلودگی در محل هایی که رادیو داروها تهیه، تجویز، و نگهداری می شوند بررسی شود. در غیر این صورت آلودگی سریع پخش شده و نه تنها تجهیزات و فضای آزمایشگاه بلکه موجبات آلودگی افراد هم فراهم می شود. در روش غیر مستقیم یا Wipe test وجود رادیو اکتیویته با پاک کردن سطح آلوده در منطقه ای به بزرگی 100cm2 توسط کاغذ جاذب مرطوب (مثل کاغذ صافی) مشخص می شود. اکتیویته کاغذ توسط آشکارساز مناسب اندازه گیری شده و در مقایسه با استانداردها میزان آلودگی تعیین می شود.در این تحقیق آلودگی اتاق بیماران 4) اتاق(، راهرو ورودی، راهرو بیماران، سالن انتظار، اتاق کنترل، و انبار رادیو دارو در بخش درمان مرکز پزشکی هسته ای بیمارستان دکتر شریعتی سه بار، هر بار به فاصله یک ماه با روش غیر مستقیم یا Wipe test اندازه گیری شد. نتایج حاصله از آزمایشها نشان داد که میزان آلودگی در بعضی محلها و از جمله انبار رادیو دارو از حد مجاز 0.5 Bq/cm2 بالاتر می باشد. همینطور بین میزان اکتیویته تجویزی و میزان آلودگی سطوح اتاق بیماران رابطه مستقیمی وجود دارد. با توجه به آپتیک سریع ید توسط غده تیرویید و اثرات تخریبی سدیم یداید-131، لازم است اتاق بیماران بعد از ترخیص بیمار و قبل از بستری شدن بیمار جدید، و همینطور مکان های دیگر حداقل هفته ای یک بار با روش غیر مستقیم بررسی شوند تا میزان آلودگی مشخص شده و در صورت لزوم رفع آلودگی شود

مقدمه: درگیری غدد بزاقی یکی از عوارض درمان با ید رادیواکتیو است. سنتی گرافی غدد بزاقی به طریق کمی قادر به بررسی عملکرد غدد بزاقی بطور دقیق می باشد.روشها: بر همین اساس، عملکرد غدد بزاقی بطور پایه و نیز سه هفته و سه ماه بعد از ید درمانی در بیماران سرطان تمایز یافته تیرویید بوسیله اسکن رادیوایزوتوپ با پرتکنتات سدیم مورد مطالعه قرار گرفت. EF(Ejection Fraction) هر یک از غدد پاروتید و زیرفکی در هر مرحله بدست آمد و رابطه آن با علایم بالینی، سن و جنس بیمار، نوع غده و دوز ید بررسی گردید. یافته ها: 36 بیمار 10) مرد و 16 زن( مورد مطالعه قرار گرفتند. بطور کلی، میانگین EF غدد بزاقی بدنبال یددرمانی، در زمان سه هفته و سه ماه بعد کاهش یافت. در 12 بیمار (%33.3) هیچ اختلالی دیده نشد. با افزایش دوز ید رادیواکتیو، غدد بزاقی درگیر، در مطالعه سه هفته بعد بیشتر شد (p=0.07)، ولی سه ماه بعد، این مساله صدق نمی کرد (p=0.53). میزان اختلال عملکرد غدد بزاقی در دو جنس تفاوتی نداشت (p=0.6). تعداد موارد گرفتاری غدد پاروتید بیشتر از غدد زیرفکی بود (p<0.05) (حساسیت بیشتر غدد پاروتید به اشعه)، ضمنا تفاوت چندانی در شدت اختلال بر حسب سن بیمار بدست نیامد(p=0.1) . اختلال عملکرد غدد بزاقی پاروتید ارتباط واضحی با دوز نداشت ولی در غدد زیرفکی، با افزایش دوز، شیوع اختلال غدد بزاقی بیشتر شد (p=0.02). علایم بالینی بیمار از نظر ارزیابی بروز اختلال عملکرد غدد بزاقی قابل اعتماد نبودند.

آنالوگ های سوماتوستاتین نشان دار شده با رادیونوکلیدهای مختلف برای تشخیص و یا درمان تومورهای با رسپتور مثبت سوماتوستاتینی کاربرد دارند. در این راستا ابتدا عامل بای فانکشنال ترشیو بوتوکسی کربونیل هیدرازینو پیریدین-3- کربوکسیلیک اسید (BOC-HYNIC) سنتز شده و سپس با تیروزین اکتریوتاید محافظت شده از ناحیه لیزین به عنوان آنالوگی از سوماتوستاتین کنژوگه گردید. پس از برداشتن عوامل محافظتی، خالص سازی بوسیله Preparative-RP-HPLC انجام شد. پپتید کنژوگه شده با لیگاند کمکی تریسین به تکنسیوم متصل گردیده و نشان دار شد. کارایی نشاندار سازی، خلوص رادیوشیمیایی، پایداری در سرم انسانی، میزان اینترنالیزه شدن رادیو دارو همراه با رسپتور و توزیع بیولوژیکی ترکیب به عنوان یک رادیو داروی پپتیدی در موش نرمال بررسی گردید.

تعیین میزان نسج زنده میوکارد در بیماران مبتلا به بیماری مزمن عروق کرونر و اختلال عملکرد بطنی اهمیت قابل توجهی دارد. اسکن میوکارد به روش ECG-gated SPEC با قابلیت ارزیابی همزمان پرفیوژن و فونکسیون متد مناسبی برای این منظور است. این مطالعه با هدف مقایسه یافته های پرفیوژن و حرکات دیواره ای به روش ECG-Gated SPECT قبل و بعد از عمل و بررسی توانایی این پارامترها در تعیین قابلیت حیات میوکارد انجام شد. 40 بیمار با سابقه مثبت انفارکتوس قلبی و کاندید عمل جراحی پیوند عروق کرونر در دو نوبت قبل و 3-2 ماه بعد از عمل اسکن شدند. وضعیت خونرسانی و حرکات دیواره ای قلب بین دو مرحله مقایسه شد.نتایج نشان داد که برخی سگمانهای با کاهش شدید برداشت رادیو دارو قبل از عمل، بعد از عمل بهبودی نشان دادند که دال بر زنده بودن این نواحی می باشد. در دیواره سپتوم وضعیت پرفیوژن بعد از عمل تفاوت معنی داری نشان نداد، همچنین حرکات دیواره ای سپتوم پس از عمل بهبود معنی داری نداشت. این نتایج مطرح کننده عدم کارایی وضعیت پرفیوژن و حرکات سپتوم در بررسی نتایج عمل در این منطقه است. حرکات دیواره ای در اکثر دیواره ها بعد از عمل بهبودی قابل توجه نشان داد.با توجه به نتایج این مطالعه توصیه می شود که در استفاده از معیار شدت نقص پرفیوژن به تنهایی به عنوان علامت زنده یا غیر زنده بودن بافت قلب تجدید نظر شود و با افزودن معیار حرکت دیواره به بهبود قدرت تشخیصی روش SPECT کمک گردد.

هدف از این بررسی این است که ارزش MIBI در تومورهای اولیه و یا متاستاتیک ماسکولواسکلتال که دارای علایم کلینیکی و رادیولوژیکی هستند مورد ارزیابی قرار گیرد.روش: یافته های سنتی گرافیکی 84 بیمار با یافته های جراحی و هیستولوژیکی مقایسه شد. برای هر بیمار اسکن سه فاز استخوان با MDP و اسکن استاتیک با MIBI به عمل آمد. اسکن های MIBI مورد آنالیز کمی و visually قرار گرفتند. نسبت کانت (count ratio) محل ضایعه، به ناحیه مجاور و یا طرف مقابل، با رسم ROI، مورد محاسبه قرار گرفت. جهت تعیین اختلاف جذب بین نواحی نرمال به بدخیم از تست Mann-Whitney استفاده گردید.یافته ها: اگر چه افزایش جذب MDP برای وجود بدخیمی اختصاصی نیست، اما در اسکن های MIBI اختلاف جذب قابل ملاحظه ای بین تومورهای بدخیم (Lesion/Normal= 2.25± 1.03) و خوش خیم (Lesion/Normal=1.22± 0.43)  بدست آمد. حساسیت و ویژگی آن به ترتیب %81 و %87 می باشد. از 53 توموری که خوش خیم بودن انها ثابت شده بود، 46 تومور افزایش جذب قابل ملاحظه ای از MIBI نشان ندادند Negative Predictive Value. حدود %88 می باشد. در تمام 7 توموری که شکستگی پاتولوژیک داشتند، در اسکن MIBI افزایش جذب قابل ملاحظه ای پیدا کردند. به هر حال سه بیمار دارای ضایعه بدخیم بودند که در اسکن MIBI قابل کشف نبود، در صورتی که در 7 بیمار با ضایعات خوش خیم، در اسکن MIBI نتایج مثبت کاذب ایجاد شد.نتیجه: ارزش تشخیصی مهم MIBI مربوط به High Negative Predictive Value آن می باشد. اگر چه MIBI به عنوان یک روش تشخیصی مطمئن، قدرت جایگزین شدن بیوپسی را ندارد، به نظر می رسد که برای ارزیابی بهتر تومورهای ماسکولواسکلتال قبل از عمل جراحی دارای نقش باشد و قادر به افتراق شکستگی های پاتولوژیک از شکستگی های ساده می باشد.

تصویربرداری از خونرسانی عضله قلب با 99mTc-MIBI بروش SPECT به دلیل غیرتهاجمی بودن و صرف وقت و هزینه کمتر نسبت به آنژیوگرافی جهت تشخیص و بررسی بیماریهای عروق کرونر بویژه ایسکمی و بررسی viability حایز اهمیت می باشد. یکی از عوامل فنی و تکنیکی که بر روی کیفیت تصاویر تاثیر قابل ملاحظه ای می گذرد فیلتراسیون تصاویر خام می باشد که اگر درست و دقیق انتخاب شود دقت تشخیصی تصاویر را بطور قابل توجه ای افزایش میدهد. این مطالعه بر روی 55 بیمار صورت گرفت که با فاصله زمانی کمتر از دو هفته تحت آنژیوگرافی قرار گرفتند سپس تصویربرداری از خونرسانی عضله قلب با 99mTc-MIBI انجام شد. کلیه تصاویر با فیلترهای کاربردی مختلف (Hanning, Wiener, Butterworth, Metz) بروش Filtered Back Projection بازسازی شدند. سپس تصاویر با دو روش کمی و کیفی مورد ارزیابی قرار گرفتند. در روش کمی با رسم profile بر روی نواحی آسیب دیده (Defect) در مقاطع بازسازی شده short axis stress انجام شد و در روش کیفی تصاویر بازسازی شده توسط متخصصین پزشکی هسته ای از نظر کیفیت تصاویر جهت تشخیص نواحی آسیب دیده و بررسی viability نسوج عضله قلب مورد ارزیابی قرار گرفت، و نتایج حاصله با نتایج آنژیوگرافی بیماران مقایسه شد. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که فیلتر Metz با FWHM=4mm و order=9.5 بهترین کیفیت را از لحاظ قدرت تفکیک فضایی و صاف بودن تصویر ایجاد نموده، و به عنوان بهترین فیلتر جهت تشخیص و بررسی نواحی آسیب دیده در تصویربرداری از خونرسانی عضله قلب با 99mTc-MIBI انتخاب شد. و فیلتر Hanning با cutoff=0.5 بعنوان بهترین فیلتر جهت بررسی viability نسوج عضله قلب انتخاب شدند.

نقص پرفیوژن میوکارد ثابت (Fixed) در دو مرحله استراحت و استرس در اسکن پرفیوژن قلب، ممکن است در اثر soft tissue attenuation ایجاد شود که ویژگی تست فوق را در بررسی بیماری عروق کرونر و انفارکتوس میوکارد کاهش می دهد. در این روش، ما استفاده از تکنیک Gated Single Photon Emission Computerized Tomography (Gated SPECT) را جهت کاهش نتایج مثبت کاذب ناشی از اثر تضعیفی بافت نرم مورد ارزیابی  قرار دادیم.روش: در این بررسی با استفاده از تکنیک Gated SPECT، فانکشن بطنی، اعم از حرکت دیواره ای و ضخامت دیواره در سیستول و دیاستول مورد ارزیابی قرار گرفت. ضایعات ثابت که در فاز فعالیت و استراحت، فانکشن نرمال داشته و فاقد سابقه بالینی MI بودند، با احتمال زیاد مربوط به نقش تضعیفی بافت نرم بوده اند که ایجاد نتایج مثبت کاذب کرده اند. نتایج: کلا 93 بیمار مورد بررسی Gated SPECT قرار گرفتند که از این تعداد 46 نفر (%48.8) دارای نقص پرفیوژن ثابت بودند. از این بیماران با نقص پرفیوژن میوکارد،  10 نفر (%21.7) سابقه مشخص MI داشتند، که حدود 6 نفر آنها  (%60) عملکرد بطنی مختل (حرکت دیواره ای یا ضخامت دیواره ای غیر  طبیعی) داشتند. از 36 بیمار بدون سابقه MI، 11 نفر (%30)، عملکرد بطنی مختل داشتند که احتمالا بعلت Silent MI بوده است و 25 نفر (%70) بقیه عملکرد نرمال داشتند. از این تعداد، 13 نفر (%52) خانم بودند و نقص پرفیوژن ثابت را در دیواره های قدامی، سپتوم و آپکس نشان دادند و شدت این نقص فقط در حد Mild بود که احتمالا Breast Attenuation عامل آن بوده است.نتیجه: همراهی روش Gated SPECT در اسکن پرفیوژن میوکارد با استفاده از 99mTc-MIBI موجب افزایش ویژگی تشخیصی در ارزیابی نواقص ثابت پرفیوژن میوکارد می شود.

سیستم لنفاوی یکی از مسیرهای اصلی پخش سرطان (متاستاز) از یک قسمت بدن به سایر نقاط است. بیماری هوجکین، لوسمی لنفوسیتی، بیماریهای مختلف متاستازی و اکثر اختلالات گره های لنفی میتوانند بوسیله لنفوسینتی گرافی تشخیص داده شوند.از مهمترین رادیوداروهایی که برای لنفوسینتی گرافی بکار می روند عبارتند از تکنسیوم 99m- سولفوکلویید، تکنسیوم 99m- نانوکلویید HSA- و تکنسیوم 99m- آنتی موان سولفوکلویید. بخش رادیوایزوتوپ پس از بررسی و مطالعه، اقدام به تهیه تکنسیوم99m-  آنتی موان سولفوکلویید نمود.تهیه تکنسیوم 99m- آنتی موان سولفوکلویید شامل عبور هیدروژن سولفید از آب مقطر، افزایش آنتی موان پتاسیم تارترات به آن و سپس اضافه نمودن P.V.P به منظور پایداری کلویید می باشد. در فرمولاسیون رادیوداروی فوق ترتیبی اتخاذ شده است که هر 0.2 میلی لیتر تزریق به مریض حاوی 0.0486 میلی گرم آنتی موان (Sb) می باشد.