تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران
سال:1400 | دوره:37 | شماره:6 (پیاپی 110) |تعداد مقالات:11

اتنوبوتانی شاخه ای از دانش بومی است که به شناخت نقش گیاهان یک منطقه در دانش افراد بومی آن منطقه می پردازد و بازیابی سنت های غیرمکتوبی است که درخطر نابودی قرارگرفته است. ازاین رو مطالعه ای جهت شناسایی گیاهان دارویی منطقه راز و جرگلان و استفاده از دانش و تجربه اهالی بومی برای معرفی خواص و موارد ناشناخته گیاهان دارویی موردنظر انجام گرفت. اطلاعات مربوط به جنبه های مختلف گیاهان از قبیل مصارف سنتی، نحوه استفاده و زمان جمع آوری نمونه های گیاهی از افراد بومی باتجربه گردآوری شد. نتایج پژوهش حاضر نشان داد، از تعداد 85 گونه گیاه دارویی، 14 گونه به تیره کاسنیان (Asteraceae) تعلق داشته و پس از آن تیره های نعناعیان (Lamiaceae) با 13 گونه و تیره چتریان (Apiaceae) با 11 گونه در رتبه های بعدی قرار گرفتند. گونه شیرین بیان (Glycyrrhiza glabra L. ) با 201، آویشن (Thymus transcaspicus) با 191 و درمنه (Artemisia siberi Besser) با 178 به ترتیب بالاترین میزان گزارش استفاده (UR) را نشان دادند. درمنه با 0. 77، شیرین بیان با 0. 73 و آویشن با 0. 69 بیشترین میزان شاخص فراوانی نسبی ثبت (RFC) را نیز به خود اختصاص دادند. پنج فرم زیستی شامل همی کریپتوفیت (38 گونه)، تروفیت (16 گونه)، فانروفیت (16 گونه)، کامفیت (11 گونه) و ژئوفیت (4 گونه) بین گونه ها مشاهده شد. بیشترین قسمت دارویی مورداستفاده گیاهان در این منطقه، اندام هوایی آنها بود و کاربرد عمده گیاهان دارویی به ترتیب به درمان بیماری های گوارشی، عمومی، تنفسی و پوستی تعلق داشت. در ارتباط با شاخص اجماع مطلعین (ICF) گروه بیماری های اسکلتی و عضلانی بیشترین میزان این شاخص (0. 96) را در بین سایر گروه ها کسب کرد.

اسید آسکوربیک و ملاتونین به عنوان محرک های زیستی، با تأثیر بر متابولیت های گیاه موجب تحریک بیوسنتز فیتوهورمون ها، تسهیل و افزایش جذب عناصر غذایی، ارتقاء مکانیسم های دفاعی، تحریک رشد ریشه و در نهایت افزایش کیفیت و کمّیت محصول تولیدی می شوند. این پژوهش با هدف ارزیابی تأثیر محلول پاشی ملاتونین و اسید آسکوربیک بر عملکرد دانه و موسیلاژ اسفرزه (Plantago ovate Forssk. )، در سال 1399 در گلخانه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی بردسیر دانشگاه شهید باهنر در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد. تیمارهای آزمایشی شامل محلول پاشی با آب مقطر (شاهد)، ملاتونین 100 میکرومولار، اسید آسکوربیک 100 میکرومولار و ملاتونین 100 میکرومولار+ اسید آسکوربیک 100 میکرومولار بودند. اعمال تیمارهای محلول پاشی از زمان استقرار کامل گیاهچه ها (4-3 برگی) تا مرحله رسیدگی فیزیولوژیک دانه ها ادامه یافت (4 مرتبه به فاصله هر دو هفته یک بار). نتایج نشان داد محلول پاشی ملاتونین و اسید آسکوربیک (کاربرد تکی و یا توأم) موجب افزایش معنی دار تعداد پنجه در بوته، تعداد سنبله در بوته، طول سنبله، تعداد دانه در سنبله و وزن هزاردانه اسفرزه شد. بیشترین عملکرد دانه از محلول پاشی ملاتونین (59. 98 گرم در مترمربع) و ملاتونین + اسید آسکوربیک (61. 85 گرم در مترمربع) بدون اختلاف آماری معنی دار با یکدیگر حاصل شد. محلول پاشی اسید آسکوربیک نیز به طور معنی داری افزایش 6. 61 درصدی عملکرد دانه را در مقایسه با کنترل به همراه داشت. محلول پاشی اسید آسکوربیک، ملاتونین و اسید آسکوربیک + ملاتونین به ترتیب افزایش 12. 29، 19. 89 و 23. 80 درصدی موسیلاژ را در مقایسه با کنترل به همراه داشت. کاربرد ملاتونین به صورت تکی و یا ترکیبی با اسید آسکوربیک، بدون اختلاف آماری معنی داری با یکدیگر، بیشترین تأثیر مثبت را در افزایش درصد موسیلاژ به همراه داشت. میزان عملکرد موسیلاژ در تیمارهای کنترل، اسید آسکوربیک، ملاتونین و نیز ملاتونین + اسید آسکوربیک به ترتیب 10. 03، 13. 47، 14. 94 و 15. 64 گرم در مترمربع بود. براساس نتایج بدست آمده می توان بیان داشت محلول پاشی ملاتونین و اسید آسکوربیک توانست عملکرد کمّی و کیفی اسفرزه را بهبود ببخشد و در بین تیمارها، کاربرد توأم آنها مؤثرتر بود.

در مطالعه حاضر، ابتدا تأثیر عصاره آبی گیاهان آویشن باغی (Thymus vulgaris L. )، رازیانه (Foeniculum vulgare Mill. )، رزماری (Rosmarinus officinalis L. ) و نعناع فلفلی (Mentha piperita L. )، بر کاهش رشد عامل بیماری پوسیدگی فوزاریومی خیار (Fusarium oxysporum f. sp. radicis-cucumerinum (forc)) در شرایط درون شیشه ای، به وسیله آزمون دیسک کاغذی بررسی شد. براساس نتایج، به ترتیب عصاره آبی آویشن باغی، رازیانه، رزماری و نعناع فلفلی در غلظت ppm250 با 24. 66، 17. 33، 11. 66 و 10. 33 میلی متر قطر ناحیه بازدارندگی حداکثر فعالیت ضدقارچی را نسبت به شاهد (3. 66 میلی متر قطر ناحیه بازدارندگی) نشان دادند. سپس تأثیر عصاره های آبی آویشن باغی و رازیانه روی گیاه خیار رقم ناگین تیمار شده با عامل بیماری F. oxysporum در شرایط گلخانه مورد بررسی قرار گرفت. عصاره آبی آویشن باغی در غلظت ppm200 با 31% شاخص بیماری بیشترین کاهش علایم بیماری را نسبت به شاهد بیمار با 82. 66% و تیمار رازیانه با 42% شاخص بیماری نشان داد. بررسی فعالیت آنزیم های پلی فنل اکسیداز، بتا-1، 3-گلوکاناز و پراکسیداز در شرایط گلخانه نشان داد که فعالیت هر سه آنزیم روند افزایشی داشته است، به طوری که میزان فعالیت آنزیم ها در تیمار توأم عصاره آبی آویشن باغی (ppm200) و بیمارگر به ترتیب از Δ, OD/min/mg protein 1. 12، 1. 11 و 0. 27 در روز اول پس از مایه زنی به Δ, OD /min/mg protein 5. 25، 4. 81 و 2. 88 در روز دوازدهم افزایش یافت و دارای اختلاف معنی دار با شاهد بود. با توجه به نتایج این تحقیق مشخص شد که عصاره آبی آویشن باغی علاوه بر اثر مستقیم قارچ کشی قادر به افزایش فعالیت آنزیم های دفاعی در گیاه خیار است، در نتیجه القای مقاومت گیاه میزبان در برابر بیمارگر اتفاق می افتد.

گیاهان دارویی یک منبع غنی و ارزشمند از متابولیت های ثانویه هستند که به شدت تحت تأثیر عوامل محیطی به ویژه تنش خشکی قرار می گیرند. در این راستا، آزمایشی به صورت کرت های خرد شده در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار روی گیاه آویشن باغی (Thymus vulgaris L. ) در گلخانه اجرا شد. فاکتور اصلی شامل سه سطح تأمین رطوبت (40، 65 و 90 درصد ظرفیت زراعی خاک گلدان) و فاکتور فرعی سطوح الیسیتوری شامل 1) شاهد: عدم کاربرد الیسیتور، 2) 150 میکرومولار سیکلودکسترین، 3) 75 نانومولار کروناتین + 150 میکرومولار سیکلودکسترین، 4) 150 نانومولار کروناتین + 150 میکرومولار سیکلودکسترین، 5) 150میکرومولار متیل جاسمونات + 150 میکرومولار سیکلودکسترین و 6) 300 میکرومولار متیل جاسمونات + 150 میکرومولار سیکلودکسترین بودند. بجز درصد اسانس، بقیه صفات شامل محتوای پرولین برگ، نشت الکترولیت ها، محتوای نسبی آب، ارتفاع گیاه، قطر تاج پوشش، وزن تر و خشک سرشاخه، وزن خشک برگ و ساقه و وزن اسانس همبستگی بسیار معنی داری با یکدیگر داشتند. بیشترین میزان پرولین برگ از برهم کنش الیسیتورها (سطوح 4 و 6) و سطح تأمین رطوبت 40% ظرفیت زراعی (به ترتیب 3. 88 و 3. 94 میکرومول بر گرم وزن تازه برگ) بدست آمد. بیشترین مقدار برای ارتفاع گیاه (28. 3 سانتی متر)، قطرتاج پوشش (17 سانتی متر) و محتوای نسبی آب (79%) در سطح تأمین رطوبت 90% ظرفیت زراعی مشاهده شد. بالاترین درصد اسانس در تیمار عدم کاربرد الیسیتور (2. 67%) و بالاترین وزن اسانس در بوته (0. 046 گرم در بوته) در تیمار عدم کاربرد الیسیتور در سطح تأمین رطوبت 65% ظرفیت زراعی بدست آمد. تنش ملایم باعث افزایش عملکرد اسانس و تیمارهای الیسیتوری باعث کاهش عملکرد اسانس شدند.

پیش تیمار بذر با پلاسمای سرد و اسید سالیسیلیک از روش های بهبود جوانه زنی بذر و رشد کمّی و کیفی گیاهان بشمار می رود. بنابراین، پژوهشی به منظور بررسی اثر پیش تیمار بذر با پلاسمای سرد (صفر و 100 وات به مدت 4 دقیقه) و پیش تیمار بذر و محلول پاشی اسید سالیسیلیک به فرم های میکرو و نانو (صفر و 1. 5 میلی مولار اسید سالیسیلیک) برای بهبود رشد و تولید متابولیت های ثانویه در گیاه مریم گلی (Salvia leriifolia Benth. ) انجام شد. نتایج نشان داد استفاده از اسید سالیسیلیک به صورت پیش تیمار بذری و محلول پاشی منجر به افزایش معنی دار ارتفاع گیاه، کلروفیل های a و b، فنل کل و اسید کافئیک برگ شد. همچنین، پیش تیمار بذر با فرم نانو اسید سالیسیلیک و محلول پاشی فرم میکرو اسید سالیسیلیک و پلاسمای سرد، وزن تر و خشک گیاهچه و آنزیم های فنیل آلانین آمونیالیاز و تیروزین آمونیالیاز را به ترتیب به میزان 3. 48، 13. 3، 227. 7 و 277 درصد نسبت به شاهد افزایش داد. پیش تیمار بذری و کاربرد اسیدسالیسیلیک تأثیر مثبتی بر افزایش میزان اسیدهای رزمارینیک و سالویانولیک برگ ها نسبت به شاهد نداشت. براساس نتایج، افزایش فعالیت آنزیم ها در مسیر بیوسنتز اسیدهای فنولیکی، بر افزایش میزان اسید کافئیک مؤثر بود. به طور کلی، یافته های پژوهش حاضر نشان داد پیش تیمار بذری با اسید سالیسیلیک و محلول پاشی نانو اسید سالیسیلیک بیشتر از سایر تیمارها در بهبود صفات رشدی و فعالیت آنزیم های درگیر در بیوسنتز متابولیت های ثانویه نقش داشتند.

مشگک (Ducrosia anethifolia (DC. ) Boiss. ) یکی از گیاهان دارویی متعلق به خانواده چتریان است که استفاده از آن در درمان اختلالات عصبی توصیه شده است. هدف مطالعه حاضر بررسی تغییرات محتوای ترکیب های فیتوشیمیایی و فعالیت آنتی اکسیدانی، ضد باکتریایی و ضد التهابی عصاره اتانولی گونه D. anethifolia در مراحل مختلف فنولوژی (رویشی، گلدهی و بذردهی) بود. نمونه برداری از سرشاخه های هوایی گیاه در هر مرحله به صورت تصادفی انجام گرفت. محتوای فنل و فلاونوئید کل عصاره اتانولی با استفاده از روش اسپکتروفتومتری و فعالیت آنتی اکسیدانی با استفاده از روش به دام اندازی رادیکال آزاد DPPH تعیین شد. فعالیت ضد باکتریایی عصاره گیاه با استفاده از روش انتشار دیسک بر روی باکتری های گرم مثبت (Staphylococcus aureus و Bacillus subtilis) و گرم منفی (Escherichia coli و Pseudomonas aeruginosa) بررسی گردید. همچنین، فعالیت ضد التهابی عصاره گیاه با استفاده از روش پایداری غشای گلبول قرمز ارزیابی شد. نتایج نشان داد که بین مراحل مختلف فنولوژی از نظر میزان فنل و فلاونوئید کل و فعالیت آنتی اکسیدانی، ضد باکتریایی و ضد التهابی تفاوت معنی داری وجود دارد (0. 05>P). بیشترین میزان فنل و فلاونوئید کل (به ترتیب 1. 7 ±,148 میلی گرم معادل اسید گالیک بر گرم وزن خشک و 1. 5 ±,97 میلی گرم معادل کوئرستین بر گرم وزن خشک) و فعالیت آنتی اکسیدانی، ضد باکتریایی و ضد التهابی در مرحله گلدهی به دست آمد. همچنین نتایج نشان داد که عصاره گیاهی مورد مطالعه اثر بازدارندگی بیشتری بر باکتری های گرم مثبت در مقایسه با باکتری های گرم منفی دارد. نتایج بیانگر آن است که عصاره اتانولی گونه D. anethifolia می تواند به عنوان یک آنتی اکسیدان، ضد باکتری و ضد التهاب امیدوار کننده در درمان بسیاری از بیماری ها استفاده شود. همچنین، مرحله گلدهی بهترین زمان برداشت جهت بهره برداری دارویی از این گونه معرفی می شود.

گیاهان منشأ اصلی تولید متابولیت های ثانویه با ارزش دارویی بالا می باشند. مهمترین عضو این ترکیب های با ارزش، آلکالوئیدها با مصارف مختلف دارویی هستند. با توجه به تولید محدود برخی از این مواد در گیاهان، به عنوان روش جایگزین، با شناسایی و انتقال ژن های مسئول سنتز آنزیم های سازنده آلکالوئیدها از گیاهان به میکروارگانیسم ها می توان به صورت تجاری این گونه از مواد دارویی را به صورت طبیعی تولید کرد. در این راه، شناسایی ژن های مسئول آنزیم های سنتزکننده قدم نخست چنین اقدامی است. در بین آنزیم های سنتزکننده ترکیب های آلکالوئیدی، آنزیم های سیتوکروم P450 نقش مهمی دارند. با توجه به وابستگی این آنزیم ها به وجود شبکه اندوپلاسمی و خصوصیات گلیکوپروتئینی این آنزیم ها، نمی توان آنها را در سیستم های باکتریایی استاندارد بیان کرد. بنابراین می توان از میزبان های یوکاریوتی مانند مخمّر یا سلول حشرات برای بیان آنها استفاده کرد. در این تحقیق، با استفاده از توالی آمینو اسیدی شناخته شده کیلانتیفولین سنتاز گیاه شقایق کالیفرنیایی و مقایسه فیلوژنی این توالی با توالی های آمینو اسیدی هومولوگ گیاه مامیران بدست آمده از پایگاه داده بیوانفورماتیک، به صورت نظری شش آنزیم سیتوکروم P450 با درصد هومولوژی بالا مسئول سنتز آنزیم کیلانتیفولین سنتاز در گیاه مامیران (Chelidonium majaus L. ) شناسایی شد. برای اثبات عملی کارآیی این آنزیم ها، ژن های آنها در وکتور pPIC3. 5 کلون شده و بعد با انتقال این وکتورهای نوترکیب به سلول مخمّر Pichia pastoris و در اختیار قرار دادن آلکالوئید اسکولرئین، تولید آلکالوئید کیلانتیفولین توسط میکروب های انتقال ژن داده شده توسط دستگاه LC-MS بررسی گردید. نتایج نشان داد که از بین ژن های کلون و معرفی شده آن آنزیم ها به میزبان مخمّر، تنها آنزیم Contig8931 فعالیت کیلانتیفولین سنتازی دارد.

به دلیل تشابه بسیاری از گیاهان دارویی و ناآگاهی عطاری ها از علم گیاهشناسی، تقلبات سهوی قابل توجهی در عرضه گیاهان دارویی، به طور مثال ارائه گونه های مختلف دارویی با عنوان بادرنجبویه، درحال وقوع است. هدف از این پژوهش علاوه بر شناسایی گونه های عرضه شده با نام بادرنجبویه، مقایسه فعالیت آنتی اکسیدانی و میزان ترکیب های فنولیک این گونه ها می باشد. در این تحقیق گونه هایی که به عنوان بادرنجبویه در عطاری های شهر یزد و شیراز عرضه می شوند، جمع آوری شده و سپس با استفاده از کلیدهای معتبر گیاهشناسی مورد شناسایی علمی قرار گرفتند. در این تحقیق سنجش خاصیت آنتی رادیکالی با آزمون DPPH انجام گرفت. به علاوه، مقادیر فنل تام توسط روش فولین سیکالتو اندازه گیری شد. براساس نتایج حاصل از شناسایی گونه ها، مشخص شد که سه گونه Asperugo procumbens L.، Hymenocrater elegans Bunge و Melissa officinalis L. در شهر یزد به نام بادرنجبویه به فروش می رسند و H. elegans بالاترین درصد عرضه را به خود اختصاص داد. دو گونه M. officinalis و Stachys inflata Benth. نیز به نام بادرنجبویه در شهر شیراز به فروش می رسند که بیشترین عرضه متعلق به گیاه S. inflata بود. همچنین، گونه های M. officinalis و A. procumbens به ترتیب دارای بیشترین و کمترین مقادیر برای صفات فنل تام و فعالیت آنتی اکسیدانی بودند.

استفاده از داروهای شیمیایی، بخش جدایی ناپذیر فرایند درمان بیماران می باشد. با این حال، داروهای گیاهی نیز برای درمان بسیاری از بیماری ها و بهبود سلامت بشر در بلندمدت مورد استفاده قرار گرفته اند. عوارض جانبی کم گیاهان دارویی و داروهای گیاهی در مقابل عوارض بالاتر داروهای شیمیایی، مزیتی است که می توان با بهره گیری مناسب از آن به بهبود و توسعه بازار گیاهان دارویی کمک کرد. تحقیق حاضر با هدف بررسی عوامل مؤثر بر خرید انواع داروهای گیاهی در شهر مشهد انجام گرفت. داده های مورد نیاز در این مطالعه از طریق تکمیل 150 پرسشنامه توسط مراجعه کنندگان به داروخانه های شهر مشهد در سال 1397 که به روش نمونه گیری تصادفی انتخاب شدند، جمع آوری شد. با بکارگیری الگوی توبیت دومرحله ای، نتایج نشان داد که عواملی چون توصیه پزشک، سابقه مصرف داروهای گیاهی در اقوام و تحصیلات، در هر دو مرحله تمایل به خرید و اقدام به خرید داروهای گیاهی دارای تأثیر مثبت و از لحاظ آماری معنی دار می باشند. براین اساس، توجه بیشتر به افزایش آگاهی افراد جامعه و پزشکان به منظور پیشگیری از تداخلات دارویی می تواند گامی مؤثر در زمینه بهبود مصرف این داروها باشد.

کاربرد محرک های زیستی در راستای تولید فرآورده های بیولوژیک سازگار با محیط زیست و در پیوند با کشاورزی نوین می تواند سبب افزایش رشد کمّی و کیفی گیاهان و کاهش اثر تنش های محیطی بر آنها شود. به منظور بررسی اثر محرک های زیستی تحت تنش کم آبیاری بر ویژگی های مورفولوژیک و فیتوشیمیایی بادرشبو (Dracocephalum moldavica L. ) این آزمایش در سال زراعی 98 به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه زنجان در سه تکرار اجرا شد. فاکتور اصلی آزمایش آبیاری (100% و 70% ظرفیت زراعی) و فاکتور فرعی محلول پاشی محرک های عصاره زعفران (0. 01% و 0. 05%)، عصاره جینسینگ (0. 5% و 1%)، آمینو اسید ال-سیستئین (50 و100 میکرومولار) و تیمار شاهد (عدم محلول پاشی) در مراحل 4، 8 و 12 برگی بود. ویژگی های مورفولوژیک و فیتوشیمیایی در مرحله 90% گلدهی گیاهان ارزیابی شدند. در این آزمایش در شرایط آبیاری کامل، بالاترین میزان کلروفیل کل (mg/g FW 35. 68)، کاروتنوئید (mg/g FW 9. 18) و محتوای نسبی آب برگ (83. 20%) از تحریک توسط ال-سیستئین با غلظت 50 میکرومولار حاصل شد. در حالی که تحت شرایط تنش آبی بالاترین محتوای فنل کل (mg GA/g DW 33. 17)، فلاونوئید کل (mg QE/g DW 1. 53) و ظرفیت آنتی اکسیدانی (95. 37%) از تیمار عدم محلول پاشی محرک های زیستی حاصل شد. بالاترین درصد اسانس (0. 38%) مربوط به تیمار 100 میکرومولار ال-سیستئین در شرایط آبیاری کامل بود. اگرچه پارامترهای مورفولوژیکی بادرشبو تحت شرایط آبیاری کامل بیشترین مقدار خود را داشتند اما اعمال تنش کم آبیاری منجر به سنتز مقادیر بالاتری از ترکیب های فنولی، فلاونوئیدی و بروز خاصیت آنتی اکسیدانی قوی تر گردید.

ویژگی های مورفولوژیکی، عملکردی و فیتوشیمیایی گیاه دارویی علف طلایی (Solidago virgaurea L. ) در دو رویشگاه پل سفید و سنگده استان مازنداران در مرحله گلدهی کامل در سال 1398 بررسی شدند. صفات ارتفاع بوته، قطر بوته، طول گل آذین، تعداد ساقه، طول و عرض برگ، طول و عرض گلچه شعاعی، طول گلچه لوله ای، قطر گل، قطر نهنج، قطر ساقه، وزن تر و خشک بوته، وزن تر و خشک برگ، وزن تر و خشک ساقه، وزن تر و خشک برگ+گل، محتوای فنل کل (به روش فولین سیوکالتو)، فلاونوئید کل (به روش آلومینیوم کلراید) و مقدار لئوکارپوزاید (آنالیز کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا) اندازه گیری شدند. نتایج نشان داد که بیشترین میزان صفات طول گل آذین (40 سانتی متر)، قطر گل (21. 1 میلی متر)، وزن خشک بوته (9. 44 گرم در بوته)، وزن خشک گل (6. 06 گرم در بوته)، وزن خشک برگ+گل (7. 22 گرم در بوته) و وزن خشک ساقه (2. 22 گرم در بوته) در جمعیت "پل سفید" بدست آمد. همبستگی مثبت و معنی داری بین صفت وزن خشک بوته با صفات ارتفاع بوته، تعداد ساقه، قطر ساقه، قطر گل، وزن تر بوته، وزن تر و خشک برگ، وزن تر و خشک ساقه، وزن تر و خشک برگ+گل و فلاونوئید کل مشاهده شد. محتوای فنل کل (26. 95 میلی گرم گالیک اسید بر گرم وزن خشک)، فلانوئید کل (8. 82 میلی گرم روتین بر گرم وزن خشک) و لئوکارپوزاید (2. 08 میلی گرم بر گرم وزن خشک) در جمعیت "سنگده" بیشتر از جمعیت "پل سفید" بدست آمد.