نهال و بذر
سال:1382 | دوره:19 | شماره:3 |تعداد مقالات:10

بیماری زنگ قهوه ای (Brown rust or Leaf rust) که توسط قارچ Puccinia recondita f. sp. tritici ایجاد می شود، یکی از بیماریهای مهم گندم است که در سراسر جهان شیوع دارد. به منظور تعیین نحوه توارث مقاومت به زنگ قهوه ای در تعدادی از لاین های پیشرفته گندم، یک تلاقی دیالل یک طرفه بین لاین های N-75-1، N-75-8، N-75-11، N-75-13، N-75-15، N-75-20  و رقم حساس بولانی انجام شد. والدین و F1ها در مرحله گیاهچه ای در گلخانه با یک پاتوتیپ (Pathotype) زنگ قهوه ای مایه زنی شدند. صفت دوره کمون (تعداد روز از زمان مایه زنی تا ظهور اولین پوستول) و تیپ آلودگی 12-9 روز بعد از زمان مایه زنی یادداشت برداری گردید. برای تجزیه و تحلیل از دو روش گریفینگ و جینکز و هیمن استفاده شد. قابلیت ترکیب پذیری عمومی (GCA) و خصوصی (SCA) هر دو صفت فوق از نظر آماری معنی دار شدند. وراثت پذیری عمومی و خصوصی برای صفت دوره کمون به ترتیب 55 و 92 درصد و برای تیپ آلودگی به ترتیب 58 و 94 درصد برآورد گردید. نتایج نشان داد که والد N-75-8 دارای ژن های مغلوب بیشتری برای افزایش دوره کمون و کاهش تیپ آلودگی می باشد.

یکی از موانع موجود در تلاقی های بین گونه ای و بین جنسی، محدودیت جفت شدن کروموزوم های خویشاوند و در نتیجه عدم نوترکیبی بین آن ها است. در این حالت انتقال ژن های مفید از این گونه ها به گونه های زراعی میسر نیست. در بررسی حاضر، کارائی ژن PhI که از گونه Aegilops Speltoides به گندم هگزاپلوئید منتقل شده است در القای جفت شدن کروموزوم های خویشاوند (Homoeologous) مورد مطالعه قرار گرفت. گندم هگزاپلوئید رقم Chinese Spring (CS) و لاین ایزوژن آن که حامل ژن PhI بود [CS (PhI)] با سه نمونه Ae. Kotschyii (UUSS)، یک نمونه چاودار (Secale cereale, RR) سه آمفی پلوئید شامل دو نمونه Triticum durum-Ae. Caudata (AABBCC) و یک نمونه T. durum- Ae. Umbellulata (AABBUU) تلاقی داده شدند. میزان جفت شدن کروموزوم ها و فراوانی کیاسما در مرحله متافاز I تقسیم میوز در این تلاقی ها مورد مقایسه قرار گرفتند. مقایسه آماری نتایج با استفاده از آزمون t- استیودنت و آزمون مربع کای، کاهش معنی داری در تعداد یونی و النت ها و افزایش جفت شدن کروموزوم ها به صورت بی والنت و یا مولتی والنت در تلاقی های شامل لاین ایزوژن CS (PhI) در مقایسه با تلاقی های شامل رقم CS نشان داد. گونه های وحشی از نظر میزان القای جفت شدن کروموزوم های خویشاوند با هم اختلاف کمی داشتند. نتایج این بررسی کارائی ژن PhI را در القای جفت شدن کروموزوم های خویشاوند نشان داد، و بدین ترتیب می تواند در برنامه های انتقال ژن های مطلوب از گونه های وحشی به گونه های زراعی گندم مورد استفاده قرار گیرد.

برای بررسی امکان مبارزه بیولوژیکی با بیماری بوته میری جالیز که عامل آن قارچ Phytophthora drechsleri می باشد، 13 استرین Streptomycesکه هشت استرین آن ها از خاک اطراف ریشه بوته های جالیز مزارع و گلخانه های اطراف ورامین و پنج استرین که قبلا از خاک اطراف ریشه فلفل جدا شده بود مورد استفاده قرار گرفت. برای بررسی اثر آنتاگونیستی استرین ها در آزمایشگاه، از روش کشت متقابل و سلوفان استفاده شد. نتایج نشان داد که همه استرین های Streptomycesدر روش کشت متقابل و سلوفان رشد عامل بیماری را کاهش دادند و این کاهش رشد در استرین های مختلف متفاوت بود. درصد کاهش رشد در روش متقابل بین 33.01 تا 93.07 درصد و در روش سلوفان بین 36.18 تا 100 درصد متغیر بود. در شرایط گلخانه کاربرد مخلوط استرین های Streptomyces روی سبوس گندم به نسبت 5 گرم به ازای یک کیلوگرم خاک که با مخلوط شش استرین P.drechsleri آلوده شده بود موجب شد که تعداد گیاهان سالم 43.07 درصد نسبت به شاهد آلوده افزایش یابد. آغشته کردن بذر طالبی با مخلوط سوسپانسیون استرین های  Streptomycesبه میزان متوسط 106×7.3 اسپور در هر بذر نیز موجب افزایش درصد گیاهان سالم به میزان 50.21 درصد گردید. جمعیت Streptomyces در طول رشد گیاه تقریبا به صورت یکنواختی کاهش یافت.

مطالعه روند توسعه بیماری بلایت فوزاریومی سنبله (Fusarium Head Blight: FHB) در ارقام گندم فلات، تجن، زاگرس، میلان، فرونتانا، سومای تری و لاین مقاوم SHA3// SERI// NANJING 833// Lira با استفاده از مدل های اپیدمیولوژیکی تک مولکولی، لوجستیک، گومپرتز، لوگ- لوجستیک و ویبول در شرایط گلخانه مورد ارزیابی قرار گرفت. در رقم فلات بین ضرایب تبیین (R2) مدل های مختلف تفاوت قابل ملاحظه ای دیده نشد و تمامی مدل های مورد استفاده کارآیی بالایی (R2>0.95) را در پیش بینی روند توسعه بیماری داشتند. در رقم تجن نیز میزان R2 مدل های مختلف به هم نزدیک بود و با آزمون t تفاوت معنی داری بین آن ها وجود نداشت، لذا تمامی این مدل ها کارآیی مشابهی را در توصیف روند پیشرفت بیماری در این رقم نشان دادند. در رقم زاگرس مدل تک مولکولی با داشتن بالاترین R2 و کمترین (R2=0.9834, MSe = 0.00011) MSe بیشترین کارآیی را در توصیف بیماری داشت. در رقم میلان مدل تک مولکولی (R2 = 0.9741, MSe = 0.00035) ویبول (R2 = 0.9744, MSe = 0.00045) (C = 2) بر سایرین برتری داشتند. در رقم فرونتانا مدل ویبول (C = 2) با داشتن R2 بالاتر و MSe کمتر، از سایرین برتر بود (R2 = 0.9918, MSe = 0.000076). در لاین مقاوم نیز مدل ویبول(R2 =0.9901, MSe =0.000089) (C = 2) نکویی برازش بیشتری نسبت به بقیه مدل ها داشت. در رقم سومای تری علیرغم فراهم بودن مایه اولیه و شرایط محیطی مساعد، پیشرفت بیماری ملاحظه نشد و علائم بیماری تنها به لکه های آبسوخته اولیه محدود گردید؛ لذا نمی توان هیچ یک از مدل های مذکور را برای پیش بینی روند توسعه بیماری در این رقم به کار برد. در این تحقیق علاوه بر تعیین روند توسعه بیماری در طی زمان، تک چرخه ای و یا چند چرخه ای بودن بیماری نیز در رقم حساس فلات بررسی شد. نتایج آزمایش ها نشان داد که اسپورهای تولید شده بر روی سنبله های آلوده قادر به آلوده سازی مجدد سنبله های سالم در همان گروه نیستند.

به منظور بررسی تنوع ژنتیکی در ژرم پلاسم سورگوم بانک ژن گیاهی ملی ایران، تعداد 130 توده در دو سال 1377 و 1378 در مزرعه تحقیقاتی موسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر در کرج مورد ارزیابی قرار گرفتند. تنوع قابل توجهی در صفات مورد مطالعه مشاهده شد. فقط رنگ گیاه تنوعی را نشان نداد و تمام توده ها رنگیزه دار بودند. تعداد روز تا 50 درصد گلدهی از 55 تا 114 روز در سال اول و 58 تا 150 روز در سال دوم متغیر بود. ارتفاع گیاه در زمان 50 درصد گلدهی از 44 تا 240 سانتی متر با میانگین 132.9 سانتی متر تغییر می کرد. در صفت توسعه پانیکل تمام سطوح تنوع و در صفت شکل و تراکم پانیکل ده حالت از سطوح تنوع مشاهده گردید. با استفاده از ضریب شنون (Shannon, 1948) و ضریب تغییرات مشخص شد که بیشترین تنوع در صفات شکل و تراکم پانیکل و طول پانیکل وجود دارد. وزن صد دانه از 1 تا 5.1 با میانگین 2.7 گرم متغیر بود. نتایج حاصل از تجزیه رگرسیون چند متغیره در سال اول نشان داد که 59 درصد از تنوع موجود در وزن صد دانه در صفات پوشیدگی دانه، توسعه پانیکل، تراکم پانیکل و پوشش سفید رنگ روی ساقه قرار دارد. نتایج حاصل از تجزیه به عامل ها نشان داد که 71.3 درصد از تنوع جامعه در هشت عامل قرار دارد. عامل اول که شامل صفات تعداد روز تا گلدهی، رنگ گلوم، پوشیدگی دانه، درخشندگی دانه، طول گل آذین، آبداری ساقه و طعم آب ساقه بود به تنهایی 28.1 درصد از تنوع را نشان داد. تجزیه کلاستر، استان ها را به چهار دسته تقسیم کرد. نمونه های مازندران، گلستان و ایلام در خوشه اول، نمونه های کرمان، خراسان و تهران در خوشه دوم، نمونه های فارس، یزد و اصفهان در خوشه سوم و نمونه های سیستان و بلوچستان به تنهایی در خوشه چهارم قرار گرفتند. این یافته نشان داد که نمونه های استان سیستان و بلوچستان در مقایسه با نمونه های بقیه استان ها از نظر ژنتیکی کمترین قرابت را دارد. با توجه به وجود تنوع قابل توجه برای اکثر صفات، کلکسیون بانک ژن می تواند به عنوان ژرم پلاسم باارزشی در اصلاح سورگوم جهت اهداف گوناگون به کار رود.

به منظور بررسی اثر مقادیر مختلف آبیاری تکمیلی و نیتروژن بر عملکرد دانه و اجزای آن در گندم دیم رقم سبلان، آزمایشی از سال زراعی 79-1378 در ایستگاه تحقیقات کشاورزی دیم مراغه به مدت سه سال در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی و به صورت اسپلیت پلات به سه تکرار انجام گردید. مقادیر مختلف آبیاری به عنوان عامل اصلی و سطوح مختلف نیتروژن به عنوان فاکتور فرعی در نظر گرفته شد. عملکرد دانه، کاه و کلش، عملکرد بیولوژیکی، شاخص برداشت، ارتفاع بوته، تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه اندازه گیری و برآورد گردید. نتایج سه سال تحقیق نشان داد که عملکرد دانه با تمام صفات همبستگی مثبت و معنی دار دارد (P≤0.01). اثر آبیاری روی تمام صفات مورد مطالعه معنی دار و نیتروژن به جز بر روی تعداد دانه در سنبله روی بقیه صفات اثر معنی داری داشت (P≤0.01). تیمار 33 درصد آبیاری تکمیلی کامل با کاربرد 95 میلی متر آب آبیاری، افزایش عملکردی به میزان 1.663 تن در هکتار نسبت به شرایط دیم داشت که همراه با 60 کیلوگرم در هکتار نیتروژن خالص دارای کارآیی مصرف آب بیشتری نسبت به بقیه سطوح آبیاری بود، به نحوی که به ازای هر میلی متر آب مصرفی 30 کیلوگرم، دانه تولید شد. با افزایش میزان نیتروژن از 60 کیلوگرم در هکتار به سطوح بالاتر، تفاوت معنی داری در عملکرد دانه، کاه و کلش، عملکرد بیولوژیکی، شاخص برداشت، تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه مشاهده نشد. لذا برای گندم دیم حداقل مصرف آب (با تاکید بر آبیاری به موقع زمان کاشت که منجر به سبز کامل پاییزه شود) توام با 60 کیلوگرم در هکتار نیتروژن خالص وضعیت مطلوب به شمار می رود.

جداسازی الکتروفورزی گلیادین ها با استفاده از روش Acid-PAGE بر روی چهل و سه لاین امیدبخش و رقم از گندم های نان ایران انجام شد. فرمول گلیادین ها بر اساس تحرک و شدت نسبی باندهای پروتئینی در گندم های نان مورد بررسی تعیین گردید. مجموعا 58 جز پروتئینی با تحرک های نسبی متفاوت و 53 الکتروفورگرام در 43 گندم نان تشخیص داده شد. تخمین تشابه ژنتیکی بین گندم های نان مورد مطالعه با استفاده از ضریب تطابق ساده (Simple matching coefficient: SM)، محدوده ضرایب تشابه را بین 0.98-0.45 نشان داد. کلیه گندم های نان مورد بررسی دارای الکتروفورگرام گلیادینی متمایز و قابل تفکیک از یکدیگر بودند. از 43 گندم نان مورد بررسی هفت رقم هتروژن بوده و بین دو تا سه بیوتیپ گلیادینی نشان دادند. تفاوت بیوتیپ ها از اختلاف در سه جز پروتئینی در یک ناحیه تا اختلاف در چندین جز در نواحی مختلف تحرک الکتروفورزی متغیر بود. نتایج این بررسی نقش نشانگرهای گلیادینی را به عنوان اثر انگشت (Fingerprint) هر رقم در شناسائی، تشخیص خلوص و وجود بیوتیپ ها در ارقام گندم تایید می کند. به علاوه برای اولین بار کاتالوگ الکتروفورگرام گلیادین ها در برخی از گندم های رایج ایران تهیه گردید. دستاوردهای این تحقیق امکان بررسی همبستگی بین اجزای گلیادین ها را با سایر صفات مورفولوژیک و زراعی فراهم ساخته و می تواند کاربرد مفیدی در برنامه های به نژادی گندم کشور داشته باشد.

این تحقیق به منظور تعیین مناسب ترین تاریخ کاشت و معرفی رقم پر محصول تر جو در منطقه بردسیر کرمان و در مزرعه بانک کشاورزی با خاک لوم شنی در دو سال زراعی 78-1377 و 80-1379 اجرا شد. چهار تاریخ کاشت (15 و 30 مهرماه و 15 و 30 آبان ماه) و چهار رقم و لاین جو (ماکویی،CB-74-2 ،  MB-73-6و والفجر) با استفاده از آزمایش کرت های خرد شده در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار مورد بررسی قرار گرفتند. تجزیه واریانس، مقایسه میانگین تیمارها به روش دانکن و همبستگی صفات انجام و مدل رگرسیونی چند متغیره تعیین گردید. اثر تاریخ کاشت بر روی عملکرد دانه، تعداد دانه در سنبله، تعداد سنبله در مترمربع و ارتفاع گیاه در سطح احتمال خطای 1% معنی دار بود. اولین (15 مهرماه) و آخرین (30 آبان ماه) تاریخ های کاشت باعث کاهش تعداد دانه در سنبله، تعداد سنبله در مترمربع و ارتفاع گیاه و در نتیجه کاهش عملکرد گردیدند. بیشترین عملکرد مربوط به لاین C-74-2 در تاریخ کاشت های دوم و سوم به ترتیب6.861 و 6.503 تن در هکتار بود. بین صفات تعداد دانه در سنبله از یک سو و تعداد سنبله در مترمربع از سوی دیگر با عملکرد، همبستگی مثبت و معنی دار در سطح احتمال خطای 0.001 و بین ارتفاع گیاه و عملکرد همبستگی مثبت و معنی دار در سطح احتمال خطای 0.01 وجود داشت. از بین این صفات دو صفت تعداد دانه در سنبله و تعداد سنبله در مترمربع در مدل رگرسیون گام به گام قرار گرفتند (0.698=R2).

این تحقیق به منظور بررسی میزان هتروزیس و پسروی درون زادآوری در صفات زراعی و کیفیت روغن لاین های کلزا انجام شد. در این بررسی هفت لاین کلزا(Brassica napus L.)  انتخاب و در تمامی حالات ممکن با یکدیگر تلاقی داده شدند. چهل و دو هیبرید و هفت والد در سه محیط در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در دو تکرار مورد بررسی قرار گرفتند. با خودگشن کردن بوته های F1، نسل F2 به وجود آمد. هتروزیس صفات مختلف نسبت به والد برتر در هر محیط محاسبه گردید. پسروی درون زادآوری نیز با تقسیم اختلاف میانگین نسل های F2 و F1 به نسل F1 به دست آمد. محاسبه پسروی درون زادآوری برای 14 صفت زراعی و میزان هتروزیس نیز برای 21 صفت زراعی و کیفیت روغن انجام شد. صفات میزان گلوکوزینولات، روغن و اسیدهای چرب به ترتیب به وسیله دستگاه های اسپکتروفتومتر، NMR و گاز کروماتوگراف اندازه گیری شدند. هیبرید TERI (OE)R-15×TERI (OE)R-983 دارای بیشترین مقدار هتروزیس منفی برای صفات تعداد روز تا 50% گلدهی و رسیدن فیزیولوژیک بود. از این هیبرید در اصلاح برای زودرسی می توان استفاده نمود. برای صفت ارتفاع بوته حداکثر هتروزیس منفی برابر 19.22- درصد بود و میزان پسروی درون زادآوری در این حالت برابر 1.29- درصد بود. دامنه هتروزیس برای عملکرد دانه از 55.2- تا 153.24 درصد بود و هیبرید GSC3A00×HNS9801 دارای بیشترین میزان هتروزیس و میانگین پسروی درون زادآوری آن برابر 45.63 درصد بود. نتایج نشان داد که در ارقام بررسی شده کلزا، اصلاح از طریق تولید ارقام هیبرید می تواند منجر به افزایش عملکرد دانه شود. هتروزیس برای میزان روغن دانه از 13.69- تا 5.27 درصد و میانگین پسروی درون زادآوری برابر 2.39 درصد بود. نتایج حاکی از اندک بودن افزایش درصد روغن به علت هتروزیس است. دامنه هتروزیس برای میزان کل گلوکوزینولات های موجود در کنجاله از 57.22- تا 38.14 درصد بود و هیبرید GSC3A00×TERI(OE)R983 با میانگین 80.6 میکرومول بر گرم ماده خشک کمترین میزان گلوکوزینولات را داشت. برای میزان اسید اولئیک هیچیک از تلاقی ها دارای هتروزیس مثبت و معنی داری در سه محیط مورد بررسی نبودند. بیشترین هتروزیس منفی برای میزان اسید لینولنیک در هیبرید HNS9802×NPN01 با میانگین 10.7 درصد بود. میزان هتروزیس برای کاهش اسید اروسیک نیز ناچیز بود و نتایج نشان داد که در ارقام مورد بررسی تولید هیبریدها روش مناسبی جهت اصلاح برای اسید اروسیک کم (ارقام یک صفر) نیست. همچنین می توان نتیجه گرفت صفاتی که پسروی درون زادآوری بالا دارند ممکن است توسط ژن هایی با اثرات غیرافزایشی و صفات با پسروی درون زادآوری پایین به وسیله ژن هایی با اثرات افزایشی کنترل شوند.

استقرار به موقع گیاهچه جهت عادت دهی به سرما و کشت ارقام گندم با تیپ رشد مناسب برای منطقه سردسیر جهت افزایش تولید محصول بسیار ضروری است . برای رسیدن به حداکثر مقاومت به سرما و همچنین تامین انرژی کافی برای رشد در بهار نیاز است که گیاه سالم و قوی قبل از فرا رسیدن زمان یخبندان در مزرعه استقرار یابد. برای نیل به این هدف توجه به عوامل مختلفی از جمله رعایت تاریخ کاشت مناسب بسیار مهم است. ارقام گندم اگر با طوقه (محلی در قسمت پایین ساقه که ریشه های ثانوی از آن جا تولید می شوند) توسعه یافته وارد زمستان شوند می توانند زمستان را بدون خطر پشت سر بگذارند. گزارش هایی وجود دارند که نشان می دهند اعمال تاریخ های کاشت زود و یا دیر در مقایسه با تاریخ کاشت مناسب باعث کاهش محصول و نیز کاهش مقاومت گیاه به سرما می شوند (Pittman and Andrews , 1961;Fowler,1982 ;Slykuis et al., 1957; Worzella and Cutler,1941). در ارقام گندم عدم رعایت تاریخ کاشت مناسب باعث کاهش عملکرد دانه، وزن هکتولیتر دانه ، تاخیر زمان گلدهی و رسیدن می شود (Pittman and Andrews ,1961 ;Martin, 1962)