مرتع
سال:1387 | دوره:2 | شماره:1 |تعداد مقالات:8

به منظور بررسی کیفیت لاشبرگ و خاک پای بوته از نظر مقدار کربن، نیتروژن، فسفر و پتاسیم در رویشگاه سه گونه مرتعی Artemisia sieberi، Artemisia aucheri و Acantholimon sp. تحقیقی صورت گرفت. بعد از شناسایی رویشگاه های این سه گونه در منطقه وردآورد، در انتهای فصل رویش (پاییز 1383) نمونه برداری در مناطق معرف هر رویشگاه به روش تصادفی سیستماتیک از لاشبرگ و خاک پای بوته و بدون پوشش گیاهی انجام شد. برای بررسی ویژگی های مورد مطالعه در رویشگاه هر گونه در امتداد 2 ترانسکت، تعداد 10 پلات به فاصله 30 متر از همدیگر مستقر شدند. در داخل هر پلات نمونه برداری خاک از پای بوته ها انجام شده و در منطقه شاهد (بدون پوشش گیاهی) از عمق 30-0 سانتی متری نمونه برداری انجام شد. پس از نمونه برداری از لاشبرگ ویژگی های کربن، نیتروژن، فسفر و پتاسیم و از خاک مقدار کربن، نیتروژن، فسفر، پتاسیم، هدایت الکتریکی، pH و بافت تعیین شدند. بعد از بررسی داده ها، تجزیه و تحلیل آنها با استفاده از آزمون های تحلیل واریانس و آزمون t انجام شد. نتایج به دست آمده حاکی از این است که در خاک پای بوته Acantholimon sp. مقادیر نیتروژن، پتاسیم و فسفر و همچنین در لاشبرگ گونه مذکور مقادیر کربن، نیتروژن و فسفر از دو گونه دیگر بیشتر است. ولی در کل بوته Artemisia sieberi از لحاظ کیفیت لاشبرگ، سرعت تجزیه پذیری و اثرات آن بر خاک بهترین می باشد.

در این تحقیق فرایند جایگزین شدن رویشگاه های مرتعی به جای همدیگر و ارتباط آن با عوامل خاکی بررسی شد. برای این منظور سه رویشگاه علفزار، بوته زار و علفزار - بوته زار انتخاب شدند. فاکتورهای خاکی در دو عمق 10-0 و 40-10 سانتیمتری اندازه گیری شده اند که شامل مقدار کلسیم، منیزیم، فسفر، پتاسیم، آهک، آمونیوم، نیترات، ماده آلی، اسیدیته، هدایت الکتریکی، وزن مخصوص ظاهری، رطوبت و بافت خاک بودند. فاکتور گیاهی اندازه گیری شده تاج پوشش گونه ها در هر رویشگاه بوده که در داخل منطقه کلید اندازه گیری شد. در این تحقیق از آنالیز تطبیقی قوس گیری شده (DCA) برای به دست آوردن همبستگی عناصر خاکی با پوشش گیاهی در رویشگاه ها استفاده شد. نتایج نشان می دهد در منطقه مورد مطالعه تغییراتی که در عملکرد اکوسیستم های مرتعی رخ داده در اثر کاهش عناصر غذایی است که این موضوع سبب تمایز رویشگاه های علفزار، بوته زار و علفزار - بوته زار شده است. در علفزار حاصلخیز با کاهش مواد غذایی ابتدا گراسها جایگزین پهن برگان علفی شده و در مراحل بعدی بوته ها جایگزین گراسها می شود. این روند با کاهش ماده آلی، رطوبت و پتاسیم همراه بوده و در نهایت در بوته زار میزان اسیدیته و شن افزایش می یابد.

به منظور بررسی تاثیر قرق بلند مدت بر روی شاخص های اکولوژیک، قرق بلند مدت رودشور در مراتع استپی انتخاب گردید. آنگاه با استفاده از مدل توصیفی سلامت مرتع، سه ویژگی عملکردی اکوسیستم مرتع (پایداری خاک و رویشگاه، عملکرد هیدرولوژیک و سلامت موجودات زنده) مورد ارزیابی قرار گرفت. برای این منظور از 17 شاخص اکولوژیک استفاده گردید. نتایج نشان داد که قرق بلندمدت از لحاظ وضعیت عملکردی سه ویژگی سلامت مرتع (پایداری خاک، عملکرد هیدرولوژیک و سلامت موجودات زنده) در مقایسه با منطقه مرجع در طبقه متعادل قرار گرفته است. بر اساس مدل سلامت مرتع، طبقه متعادل بیانگر این موضوع است که در مرتع تخریب صورت گرفته و توان تولیدی مرتع کاهش یافته ولی مرتع قابلیت رسیدن به آستانه سلامت را دارد. همچنین این هشدار را به مرتعدار می دهد که چنانچه مدیریت فعلی حاکم بر مرتع پایدار بماند ممکن است مرتع از لحاظ سلامتی در پایین تر از مرز آستانه اکولوژیک یعنی آستانه تخریب قرار گیرد. فرایندهای ویژه ای نظیر عدم چرای دام، فعالیت کلونی های مورچه و فعالیت جوندگان باعث شده است تا قرق بلند مدت از لحاظ سلامتی در طبقه در معرض خطر قرار گیرد.

رستنی ها در طبیعت بیشترین تاثیر را از عناصر اقلیمی می گیرند، لذا درک صحیح و شناخت ارتباط عمیقی که بین گیاهان و عوامل هواشناسی برقرار است، گام مهمی در جهت مدیریت اکولوژیک اکوسیستم های مرتعی خصوصا مراتع متنوع کوهستانی است. تحقیق حاضر به منظور شناخت این روابط به عنوان ابزاری در مدیریت بهینه بخشی از مراتع ییلاقی البرز صورت پذیرفت. ابتدا با استفاده از نقشه های توپوگرافی (مقیاس 1:25000) و عکس های هوایی (مقیاس 1:20000) و با بازدیدهای میدانی مکرر، پنج جامعه گیاهی به روش فلورستیک - فیزیونومیک شناسایی و پس از تعیین مناطق معرف، نمونه برداری به صورت تصادفی - سیستماتیک صورت گرفت. تعداد و اندازه نمونه ها در هر جامعه به ترتیب با استفاده از روش آماری و سطح حداقل و همگنی جوامع با استفاده از هیستوگرام فراوانی رانکایر تعیین گردید. سپس درجه اهمیت گونه های گیاهی اندازه گیری و اطلاعات مربوط به هر یک از جوامع، شامل داده های دما و بارندگی، استخراج گردید. به منظور پی بردن به واکنش گونه های غالب جوامع گیاهی مختلف نسبت به داده های دما و بارندگی، از رسته بندی جوامع و آزمون توکی استفاده گردید. نتایج نشان داد که هر یک از جوامع گیاهی نسبت به فاکتورهای آب و هوایی دارای واکنش متفاوتی بوده به طوری که جامعه درختچه ای (Rosa iberica) با نیاز رطوبتی بیشتر و نیاز حرارتی کمتر کاملا مستقل از جوامع دیگر قرار گرفته و گندمیان Festuca ovina) و Stipa barbata)، با توجه به قابلیت سازگاری با شرایط خشکتر، گروه جداگانه ای را به خود اختصاص داده اند. پراکنش جوامع بوته ای Acantholimon pterostegium و Onobrychis cornuta در محدوده متوسطی از دما و بارندگی منطقه نیز موجب گردید که به صورت یک گروه جداگانه، واکنش نشان دهند.

تعیین شایستگی مرتع برای اهداف مختلف، در جهت مدیریت اصولی و ضامن توسعه پایدار است. در این تحقیق به منظور مطالعه شایستگی مرتع برای چرای شتر سه زیر مدل شایستگی منابع آبی، حساسیت به فرسایش و زیر مدل شایستگی تولید علوفه مورد بررسی قرار گرفتند که اجزای مدل نهایی را تشکیل می دهند. این تحقیق با استفاده از روش FAO (1991) در محیط سیستمهای اطلاعات جغرافیایی در منطقه حلوان شهرستان طبس در استان یزد صورت پذیرفت. در بررسی زیر مدل حساسیت به فرسایش از روش تجربی (احمدی، 1377) استفاده شد. برای شایستگی منابع آبی، فاکتورهای کیفیت، کمیت و فاصله از منابع آبی مورد مطالعه قرار گرفت. همچنین در بررسی شایستگی تولید، عوامل حد بهره برداری مجاز، خوشخوراکی، علوفه قابل دسترس، وضعیت و گرایش مرتع مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج حاصل از مدل نهایی شایستگی نشان داد 24.1 درصد از مرتع در کلاس S2، 55.4 درصد در کلاس S3 و 20.5 درصد در کلاس N شایستگی قرار دارند. بر این اساس فاکتورهای دوری از منابع آبی، فرسایش شدید و کم بودن علوفه در دسترس مهمترین فاکتورهای کاهش دهنده شایستگی در تیپهای گیاهی مرتع هستند و تنها عامل کیفیت منابع آبی در بخشی از مرتع به عنوان فاکتور محدود کننده شایستگی مطرح می باشد. کاهش تعداد دام، حفر منابع آبی با فواصل مناسب (حداقل 10 کیلومتر، بر اساس قدرت راهپیمایی شتر) موجب استفاده بهتر و یکنواخت تر و کاهش تخریب و افزایش شایستگی مرتع حلوان می شود.

در طول دو دهه گذشته دانشمندان مختلف سنجش از دور نقش شاخص های گیاهی حاصل از داده های ماهواره ای را در بررسی منابع طبیعی ارزیابی کرده اند و این شاخص ها با پارامترهای گیاهی همبستگی خوبی داشته اند. هدف این مطالعه بررسی قابلیت شاخص های طیفی سنجنده MODIS به منظور برآورد تولید گیاهی در مراتع سمیرم می باشد. پیش پردازشهای مختلف شامل تصحیح هندسی با استفاده از نقشه های توپوگرافی 1:250000 با RMSe کمتر از 0.8 پیکسل انجام شد و برای تصحیحات اتمسفری از روش تفریق عارضه تاریک استفاده شد. عملیات برداشت زمینی در خرداد 1384 در سطحی معادل 800000 هکتار انجام گرفت. واحدهای گیاهی در سطحی که اختلاف مهمی در ترکیب فلورستیک - فیزیوومیک نداشت، به عنوان تیپ گیاهی مستقل و یکنواخت در نظر گرفته شد و با روش نمونه برداری تصادفی طبقه بندی شده نمونه برداری گردیدند. اندازه گیری تولید گیاهی به روش تخمین مضاعف انجام گرفت. در این مطالعه از تصاویر مربوط به اول خرداد 1384 استفاده شد. شاخص های گیاهی بر روی تصاویر اعمال و نتیجه آنالیزهای تصاویر به 7 طبقه تولید مرتع طبقه بندی شد. در نهایت نقشه های تولیدی و نقاط نمونه برداری جهت بررسی صحت نتایج، کنترل گردید. نتایج نشان داد شاخص هایی که در آنها باندهای SWIR بکار رفته، همبستگی بسیار بالایی به میزان 0.85 با داده های زمینی دارند. همچنین شاخص های NDVI و SRVI و RVI و دیگر شاخص های مشابه که از باندهای قرمز و مادون قرمز نزدیک ایجاد شده اند، دارای همبستگی نسبتا متوسطی حدود 0.6 با داده های تولید مرتع داشتند. نتایج این تحقیق نشان داد که شاخص های باندهای SWIR سنجنده MODIS، تخمین تولید گیاهی مرتع را بهتر برآورد می کنند.

در مناطق خشک در اواخر بهار و اوایل تابستان گیاهان با دمای بالا و پدیده خشکی روبرو می شوند. ماشک (Vicia peregrina L.) یکی از گیاهان پروانه آسا در بوم سامانه خشک مدیترانه ای است که در اوایل بهار تا تابستان بخشی از علوفه مورد نیاز دام ها را در این مناطق تامین می کند. بذرهای این گیاه در مرحله پر شدن دانه با تنش خشکی روبرو شده و قدرت آنها کاهش می یابد. این مساله باززایی و در نهایت تولید علوفه را در سال بعد کاهش می دهد. هدف از این تحقیق بررسی تاثیر محلول پلی اتیلن گلیکول بر بهبود قدرت بذرهای ماشک برداشت شده در شرایط دیم بود. آزمایش در سال 1386 در دانشگاه شیراز اجرا شد. برداشت بذر در شرایط دیم و فاریاب زمانیکه پایین ترین غلاف به رنگ قهوه ای بود انجام شد. آزمایش جوانه زنی در قالب طرح بلوک کامل تصادفی روی نمونه های بذر انجام شد. شمارش بذرهای جوانه زده بصورت روزانه انجام و بذرهای سخت، طول ساقه چه، طول ریشه چه و وزن خشک گیاهچه پس از 14 روز اندازه گیری شد. نتایج نشان داد که تنش خشکی درصد جوانه زنی، وزن خشک گیاهچه را کاهش و میانگین مدت جوانه زنی را افزایش می دهد و پیش تیمار با محلول پلی اتیلن گلیکول توانست قدرت بذر را بطرز معنی داری تحت تاثیر قرار دهد. آماده سازی با محلول پلی اتیلن گلیکول متوسط زمان جوانه زنی را کاهش و طول ساقه چه، ریشه چه و وزن خشک گیاهچه را افزایش داد.

در بوم شناسی و مدیریت مرتع آگاهی از میزان بارش بسیار ضروری است. کمبود ایستگاههای باران سنجی و اندازه گیری باران در نقاطی محدود، چاره جویی در رفع این نقصان را هشدار داده است. برای برآورد بارش در نقاط فاقد آمار از راههای مختلف مثل روش همبستگی بین ایستگاهها، روش نسبت نرمال، استفاده از ایستگاههای معرف و روش محور مختصات استفاده می شود. طبق اصل وجود ساختار مکانی بین بارش نقطه ای در نقاط مختلف هر چه فاصله دو نقطه از یکدیگر کمتر باشد، اختلاف بارش رسیده به آنها کمتر است. هدف از این پژوهش یافتن رابطه ای بین فاصله دو نقطه و مقدار بارش رسیده به آنهاست تا بتوان از طریق این رابطه مقدار بارش را در نقاطی که بارندگی در آنها اندازه گیری نمی شود، تخمین زد. برای رسیدن به این رابطه از آمار ایستگاههای بارانسنجی موجود در حوزه آبخیز دریاچه نمک استفاده شده است. در این پژوهش فاصله هر بارانسنج از بقیه باران سنجهای موجود در حوزه محاسبه شده و سپس مقدار بارش ماهانه هر باران سنج از مقدار متناظر آن در ایستگاههای دیگر کسر شده و اختلاف بارش بین دو بارانسنج به دست آمده است. بیشترین و کمترین مقدار اختلاف به دست آمده به ترتیب حد بالا و پایین اختلاف بارش بین دو نقطه هستند. سپس بین حدود اختلاف بارش بین دو نقطه و فاصله آن دو نقطه بهترین منحنی برازش داده شده است. این منحنی ها و معادلات مربوطه در سه سطح اعتماد 80، 90 و 95 درصد محاسبه و رسم شده است. با استفاده از نتایج این پژوهش می توان مقدار بارش یک نقطه را با داشتن بارندگی نقاط دیگر حوزه و فاصله نقطه مورد نظر از آنها در سطح اعتماد معین به صورت حدود بالا و پایین برآورد نمود.