علوم انسانی الزهرا
سال:1386 | دوره:17 | شماره:66 (ویژه نامه تاریخ) |تعداد مقالات:8

رویدادها و تحولات جنوب غربی شبه جزیره عربستان در سده ششم میلادی در منابع و تاریخ نوشته های نویسندگان اسلامی به طور عمده در چارچوب انگیزه های مذهبی و رقابت میان مسیحیان و یهودیان بررسی شده است و درباره انگیزه تهاجم خسرو اول پادشاه ساسانی به یمن نیز تحقیق در خوری صورت نگرفته است. از این رو، این مقاله با نقد نگاه نویسندگان اسلامی به تحلیل و بررسی اهداف راهبردی نظام ساسانی در جنوب عربستان پرداخته و لشکرکشی خسرو اول به یمن را در چارچوب این استراتژی مورد بررسی قرار می دهد.در این پژوهش نخست تحولات یمن از پایان کار حمیریان و استیلای حبشیان بر این بخش شبه جزیره عربستان مورد بررسی قرار گرفته است، اگر چه هماهنگی مسیحیان یمن با امپراطوری روم شرقی و حبشه تحولات این سرزمین در این مقطع تاریخی را در قالب رویارویی عیسویان و یهودیان در سیمایی مذهبی نمودار می سازد اما این مقاله به بررسی موضوع در چارچوب اهداف و سیاست های راهبردی روم شرقی و ساسانیان می پردازد و سپس در تبیین اقدام نظامی خسرو اول (579-531) در لشکرکشی به جنوب غربی عربستان با نقد نگاه مورخین کلاسیک اسلامی و تاریخ نگاری رسمی ساسانی به اهمیت این اقدام در سیاست راهبردی ساسانیان پرداخته و اهداف استراتژیک شاهنشاهی ساسانی را در جهت نظارت انحصاری بر راه های بازرگانی جهانی و پیش گیری از دست یابی رقبای رومی بر مسیری تازه نشان می دهد.

ظهور صفویان در ایران با حمایت قزلباشان، روند فعالیت شیعیان آناطولی را به مرحله نوینی سوق داد. افزایش توانمندی های سیاسی و اجتماعی آنان به رادیکال شدن فکری و رفتاری این گروه و تشدید برخوردشان با امپراتوری سنی عثمانی منجر شد. آنان به صفویان به عنوان الگوی عملی دیدگاه های خود می نگریستند و برای تحقق آن به یک سلسله قیام های سیاسی و اجتماعی که از آن میان می توان به قیام شاه علی و قیام های جلالی اشاره کرد، دست زدند.این مقاله درصدد است تا تحلیلی از زمینه ها و روند شکل گیری قیام ها از تشکیل دولت صفوی در ایران تا تشکیل جمهوری ترکیه ارایه دهد، و بر این فرض است که این قیام ها الگوی ذهنی خود را از صفویان گرفته اما زمینه های اجتماعی و اقتصادی آناطولی و سیاست سلاطین عثمانی به این قیام ها دامن زده است.

اوایل دوران مشروطه در ایران از آشفته ترین دوران سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تاریخ معاصر ایران است به نحوی که طی سه سال مصادف با جنگ جهانی اول، دوازده کابینه در ایران روی کار آمدند. آشوب، هرج و مرج، قتل، ترور، دزدی و شرارت توام با ضعف دولت مرکزی، تقسیم ایران به سه منطقه جغرافیایی زیر نفوذ کشورهای بریتانیا، روسیه و آلمان، امنیت عمومی را از میان برد. ملاکان عمده و قدرتمندان محلی و حکام قدیمی که برخی نواحی را میراث خود می دانستند، بر آشوب و بی نظمی اوایل مشروطیت افزودند، این شرایط توام با فقر و درماندگی و جهل خانواده ها و رعایا و وجود عناصر سوء استفاده کننده، موجب گردید تا علی رغم برخورد مجلس اول با موضوع فروش دختران قوچانی به ترکمانان و محاکمه و سر و صدای مشروطه خواهان و محکومیت مسببین آن، فروش و قاچاق دختران ایرانی در خطه شرقی ایران ادامه یابد.این مقاله می کوشد با بررسی عوامل موثر بر پدیده قاچاق زنان در اوایل دوره مشروطه در ایران، در سه سطح تحلیل اجتماعی آنها را بازشناسی کند و با بررسی موردی با روش مطالعه اسنادی اکتشافی بدان بپردازد.

راهیابی یهود به یثرب، و تعامل و همزیستی آنان نخست با اعراب جاهلی و سپس با عرب مسلمان، صرف نظر از تبعات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، پی آمدهای فرهنگی قابل توجهی نیز به همراه داشت. بر این اساس بررسی جایگاه فرهنگی یهود یثرب و تعاملات فرهنگی آنان با عرب، از موضوعات ضروری تاریخ صدر اسلام به شمار می رود. چرا که این تعاملات در عصر نبوی شکل تازه ای به خود گرفت و زمینه مساعدی را برای وقوع تحولات سیاسی - اجتماعی فراهم ساخت. نویسندگان مقاله حاضر، در عین آگاهی از تفاوت های ساختاری میان فرهنگ دینی یهود یثرب با بت پرستی اعراب، بر آنند تا با تحلیلی تاریخی، ضمن بررسی جایگاه فرهنگی یهود یثرب در حجاز، به تبیین تعاملات فرهنگی آنان با عرب جاهلی، مسلمانان و نیز زمینه های فرهنگی درگیری های طرفین در عصر نبوی بپردازند.

محمدعلی شاه پس از روی کار آمدن بنای مخالفت با مشروطه را گذاشت، مخالفت وی از یک سو و مقاومت مشروطه خواهان از سوی دیگر منجر به درگیری ها و در نهایت حمله شاه به مجلس و آغاز دوره استبداد صغیر در ایران شد. در دوره 13 ماهه استبداد صغیر جریانات مختلفی علیه محمدعلی شاه شروع به مبارزه کردند، که از جمله آنها می توان به کانون های مبارزاتی خارج از کشور همچون پاریس، لندن، استانبول، سویس، قفقاز و عتبات نام برد. در این میان علمای عتبات در نجف یکی از کانون های اصلی مبارزه به حساب می آمدند، آنها دو نوع مبارزه را که عبارت بودند از مبارزات قلمی و قدمی در دستور کار خود قرار دادند. مقاله حاضر آن بخش از مبارزات آنها را که قدمی و عملی بوده مورد بررسی و تحلیل قرار داده است. تلاش های قدمی همراه با فعالیت سایر کانون های مبارزاتی سرانجام به عمر استبداد صغیر در ایران خاتمه داد.

کودتای 28 مرداد صرفا یک جابجایی در قدرت نبود بلکه سرآغاز برنامه ریزی های گسترده برای تغییرات و دگرگونی های هویتی در ایران بود. تغییراتی که ابتدا نظام سیاسی و سرانجام جامعه ایران را در نوردید: چهره کابینه، مجلس، احزاب سیاسی و ارتش را دگرگون ساخت؛ روابط خارجی و نظام اقتصادی و اجتماعی ایران را در فضا و بستری کاملا مغایر با دوران نهضت ملی قرار داد. در واقع، افق جدیدی در اندیشه و عمل ایرانیان گشود که دستیابی به هویتی منطقی و متعادل را برای ایرانیان دشوار ساخت. این مقاله می کوشد این دگرگونی های هویتی را مورد بحث قرار دهد.

معاهدات آماسیه، قصرشیرین و کردان که حاصل مناسبات سیاسی - نظامی ایران و عثمانی در عصر صفویه و افشاریه بود، مبنای انعقاد معاهده اول ارزروم در دوره قاجار قرار گرفت. معاهده اول ارزروم که تجلی گاه مسایل متنازع فیه دو دولت بود در ماده مرزی تعیین سرحد طرفین را به معاهده قصرشیرین احاله کرده بود. ابهام در مفاد معاهده اول ارزروم همراه با تفاسیر نادرست دولت عثمانی و لاینحل ماندن مسایل تنش زا سبب برافروخته شدن آتش نزاع و سرانجام عقد معاهده دوم ارزروم شد. اما دخالت های دول بیگانه روس و انگلیس و بهانه جویی های عثمانی و تحمیل ایضاحات چهارگانه بر متن مستقل معاهده ارزروم و معوق ماندن کار کمیسیون های تحدید حدود، دامنه اختلافات را به آغاز قرن بیستم گستراند.اگر چه در اوایل قرن بیستم از جنگ های تمام عیار ایران و عثمانی در قرن نوزده خبری نبود، اما فقدان اراده مشترک در اجرای مفاد معاهدات و دخالت های استعمارگرانه دولت های روس و انگلیس سبب شده بود با گذر زمان اختلافات فی مابین کهنه تر شود و یافتن راه حل دشوارتر. پروتکل های تهران و استانبول نیز که در ادامه کار کمیسیون های مرزی منعقد گردیدند تحت تاثیر مقتضیات بین المللی و ظهور دسته بندی های دول اروپایی و آغاز جنگ اول جهانی به سامان رسیدند و حق حاکمیت ایران را در پاره ای اراضی غربی مانند زهاب و خانقین تضییع کرد و مسایل جدید حقوق رودخانه ها و اروند رود را وارد مناسبات ایران و عثمانی نمود، پروتکل استانبول مبنای انعقاد معاهدات بعدی بین ایران و عراق - بازمانده امپراتوری عثمانی - قرار گرفت.

انگاره ای که این مقاله در پی واکافتن است، تاثیر تجارت تریاک ایران بر اضمحلال صادرات ابریشم این سرزمین است. از این رو ابتدا پیشینه هر صنعت به صورت مجرد از دیگری بحث و در پی آن به تاثیر احتمالی آن ها بر هم پرداخته خواهد شد.تولیدات ابریشم به صورت پارچه و پیله از دیرباز جزو مهم ترین اقلام صادراتی ایران بوده است. این محصول چه به دلیل آفت و کرم و چه به تبع تغییرات شرایط اقتصادی، همواره در معرض افت و خیزهایی قرار داشته است. اما از اوایل دهه هشتاد قرن سیزدهم قمری، این محصول به صورت چشمگیر و غیر منتظره ای با کاهش مواجه شد.از طرف دیگر تریاک ایران که از گذشته های دور برای مصارف محلی کشت می شد، به ناگهان در پی استقبال بازارهای خارجی، در دهه 1270 قمری جنبه صادراتی می یابد و آن چنان مورد توجه قرار می گیرد که به تدریج جایگاه نخست را در اقلام صادراتی ایران به خود اختصاص می دهد. تولید این محصول البته به عللی نظیر تقلب و کاهش بازار، خشکسالی، عوارض سنگین ... با رکورد مقطعی همراه بوده؛ اما نهایتا اجرای لایحه کشت خشخاش، تولید این محصول را متوقف می کند.قیاس برهم کنش این دو محصول، گواه این ادعاست که فربه شدن تجارت تریاک ایران به نزول یکباره صادرات ابریشم انجامید. این ضربه چنان مهلک بود که صنعت ابریشم از پی آن افول، هرگز یارای باز ایستادن در خود ندید؛ حتا در هنگامه آغاز محدودیت آمرانه کشت خشخاش نیز دیگر رمق خیزش نیافت.