دوران قاجار سرآغازی بر تحولات بسیاری در جامعه و نوگرایی در معماری این سرزمین بود. این نوگرایی ها که منجر به پیدایش سبک تهرانی شد، با بنای مدرسه دارالفنون، معماری سنتی ایران را تحت تاثیر قرار داد. این بنا اولین ساختمان به سبک تلفیقی با تزئیناتی به سبک غربی است که به کوشش میرزا تقی خان امیرکبیر ساخته شد. مدرسه دارالفنون در طی سالیان متمادی نیاز به مرمت پیدا کرد و در سال 1307 نیکلای مارکف عهده دار بازسازی این مدرسه گشت. طرح جدید این مدرسه تفاوت های بسیاری با طرح اولیه آن دارد و چهره دیگری به این بنا بخشیده است. دارالفنون از این حیث اهمیت دارد، که نخستین مدرسه آکادمیک کشور بود و تاثیرات بسزایی را در بیداری خواهی و تحولات اساسی کشور ایجاد کرد و سبکی پیشرو در معماری ایران را، نیز بنیان نهاد. این پژوهش که به روش تحقیق کیفی _ قیاسی شکل گرفته بر آن است تا چگونگی سیر تحولات معماری این بنای فاخر را با راهبرد توصیفی _ تحلیلی و تفسیری_ تاریخی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، مقالات معتبر، اسناد و متون تاریخی مورد بررسی قرار دهد. پیرو گفته های پیشین، مرمت این بنا منجر به ارائه چهره ای متفاوت از این مدرسه گردید که این پژوهش بر آن است تا قیاسی از هر دو چهره این بنا را شرح دهد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان دهنده این است که شیوه التقاطی نتوانست مدت زمان زیادی در عرصه معماری ایران خود را عرضه کند و علت این جریان را می توان، غنای معماری اصیل ایرانی شمرد. از این رو در مرمت یاد شده بازگشت به گذشته معماری ایران به چشم می خورد. با این حال نمی توان وجوه مثبت معماری قاجار را در نظر نگرفت و آن را فاقد ارزش نامید چرا که مدرنیزاسیون معماری، تاثیرات مثبتی را از لحاظ ساختار و مصالح برای معماری ایران به ارمغان آورد.

دوران قاجار سرآغازی بر تحولات بسیاری در جامعه و نوگرایی در معماری این سرزمین بود. این نوگرایی ها که منجر به پیدایش سبک تهرانی شد، با بنای مدرسه دارالفنون، معماری سنتی ایران را تحت تاثیر قرار داد. این بنا اولین ساختمان به سبک تلفیقی با تزئیناتی به سبک غربی است که به کوشش میرزا تقی خان امیرکبیر ساخته شد. مدرسه دارالفنون در طی سالیان متمادی نیاز به مرمت پیدا کرد و در سال 1307 نیکلای مارکف عهده دار بازسازی این مدرسه گشت. طرح جدید این مدرسه تفاوت های بسیاری با طرح اولیه آن دارد و چهره دیگری به این بنا بخشیده است. دارالفنون از این حیث اهمیت دارد، که نخستین مدرسه آکادمیک کشور بود و تاثیرات بسزایی را در بیداری خواهی و تحولات اساسی کشور ایجاد کرد و سبکی پیشرو در معماری ایران را، نیز بنیان نهاد. این پژوهش که به روش تحقیق کیفی _ قیاسی شکل گرفته بر آن است تا چگونگی سیر تحولات معماری این بنای فاخر را با راهبرد توصیفی _ تحلیلی و تفسیری_ تاریخی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، مقالات معتبر، اسناد و متون تاریخی مورد بررسی قرار دهد. پیرو گفته های پیشین، مرمت این بنا منجر به ارائه چهره ای متفاوت از این مدرسه گردید که این پژوهش بر آن است تا قیاسی از هر دو چهره این بنا را شرح دهد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان دهنده این است که شیوه التقاطی نتوانست مدت زمان زیادی در عرصه معماری ایران خود را عرضه کند و علت این جریان را می توان، غنای معماری اصیل ایرانی شمرد. از این رو در مرمت یاد شده بازگشت به گذشته معماری ایران به چشم می خورد. با این حال نمی توان وجوه مثبت معماری قاجار را در نظر نگرفت و آن را فاقد ارزش نامید چرا که مدرنیزاسیون معماری، تاثیرات مثبتی را از لحاظ ساختار و مصالح برای معماری ایران به ارمغان آورد.

مؤلف در این مقاله ضمن اشاره ای مقدماتی به سابقه کتابخانه های دوره قاجار، به معرفی کتابخانه دارالفنون به عنوان اولین کتابخانه دانشگاهی و دولتی ایران در این دوران می پردازد. در این مقاله سعی شده است با بررسی مدارک و اسناد موجود چگونگی شکل گیری، اداره و ساختار اداری آن تشریح گردد.

این مقاله به تأثیرات اجتماعی سیاسی مدرسۀ دارالفنون در ایران دورۀ قاجار می پردازد. اغلب پژوهش ها و تحلیل هایی که در بارۀ مدرسۀ دارالفنون انجام شده است به چگونگی شکل گیری این مدرسه پرداخته اند، اما این مقاله به پیامدهای اجتماعی و سیاسی مدرسۀ دارالفنون در ایران می پردازد. مقطع زمانی مورد بررسی دورۀ قاجار، به ویژه دورۀ ناصری (1264-1313ق) است. این مقاله با بررسی اسناد تاریخی نشان می دهد که مدرسۀ دارالفنون سه پیامد اساسی در نظام سیاسی و اجتماعی ایران داشته است: 1-مدرسۀ دارالفنون شیوۀ واگذاری نقش های سیاسی در دولت قاجار را تغییر داد؛ 2-فارغ التحصیلان مدرسۀ دارالفنون نیروهای متخصص مورد نیاز دولت قاجار را فراهم می کردند و نقش مهمی در برپایی برخی نهادهای سیاسی اجتماعی جدید در ایران داشتند؛ 3-آموزش برنامه های درسی دارالفنون دانش ها و مفاهیم جدیدی را در دولت قاجار و جامعۀ ایران منتشر ساخت. اشاعۀ این دانش ها و مفاهیم جدید باورها و نگرش های حاکم به طبیعت، جامعه و سیاست را تغییر داد. دستاوردهای این مدرسه در توسعه و گسترش علوم و فنون جدید زمینه های عینی و ذهنی برخی از تحولات اجتماعی و سیاسی را در دولت و جامعه ایران فراهم ساخت. بررسی تاریخی پیامدهای مدرسۀ دارالفنون نشان می دهد که هر گونه سیاست گذاری علمی و آموزشی می تواند پیامدهای اجتماعی و سیاسی خاصی را به همراه داشته باشد.

بیان مساله: مدارس از جمله فضاهای مهم برای آموزش و تربیت کودکان محسوب می شوند و توجه به ویژگی های کالبدی و روابط فضایی در آن ها از جمله مباحث مهم در کیفیت آموزش و یادگیری کودکان است که می تواند زمینه ساز رشد شخصیتی، آموزشی و تربیتی کودکان در آینده باشد. با توجه به اهمیت روابط فضایی در مدارس و تأثیر آن بر یادگیری دانش آموزان و همچنین با توجه به کم رنگ شدن مؤلفه های شکل دهنده پیکره بندی فضایی معماری گذشته در بناهای عصر جدید در این پژوهش از روش تکنیک چیدمان فضا جهت تحلیل روابط فضایی و چگونگی پیکره بندی فضایی در مدرسه دارالفنون به عنوان اولین مدرسه موفق به سبک نوین استفاده شده است. سؤال تحقیق: سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که چه رابطه ای میان چگونگی سازمان دهی فضایی و شاخص هم پیوندی، عمق، اتصال (نفوذپذیری)، قابلیت اتصال بصری (شفافیت)، وضوح در الگوی شکلی پلان مدرسه دارالفنون وجود دارد؟ اهداف تحقیق: هدف از پژوهش حاضر تجزیه و تحلیل ویژگی پیکره بندی فضایی و شناسایی روابط فضایی و اجتماعی در فضاهای آموزشی گذشته جهت دستیابی به چیدمان مطلوب فضایی در آن ها و الگوبرداری برای ساخت مدارس جدید بوده است. روش تحقیق: روش تحقیق مورد استفاده در پژوهش از نوع توصیفی تحلیلی در نمونه موردی و در نهایت استدلال منطقی برای اثبات فرضیه ها می باشد ابزار مورد در استفاده پژوهش، شامل مطالعات کتابخانه ای، مشاهده و برداشت میدانی، و در نهایت شبیه سازی با استفاده از نرم افزار است. مهم ترین یافته ها و نتیجه گیری تحقیق: یافته های پژوهش نشان داد که میان نوع سازمان دهی فضایی و میزان هم پیوندی، عمق، اتصال (نفوذپذیری)، قابلیت اتصال بصری (شفافیت) و وضوح در مدرسه دارالفنون رابطه معنادار وجود دارد؛ و با توجه به اینکه الگوی سازمان دهی و آرایش فضایی در مدرسه دارالفنون ترکیب سازمان دهی مرکزی و خطی می باشد فضای حیاط مرکزی دارای بیشترین میزان هم پیوندی، اتصال (نفوذپذیری) و قابلیت اتصال بصری (شفافیت) با مقدار عددی 28/82، 7461، 3967 و کمترین میزان عمق با مقدار عددی 1/37 در مدرسه می باشد. همچنین چیدمان مرکزی در پلان مدرسه باعث ایجاد وضوح بالا با مقدار عددی 0/91 در مدرسه شده است.

مدرسه ی دارالفنون در دومین سال سلطنت ناصرالدین شاه به همت صدراعظم او میرزا تقی خان امیرکبیر بنا شد. بنای این مدرسه در تاریخ خود دستخوش دگرگونی های بسیاری بوده است. نخستین بنای آن را در سال 1266ق به دستور میرزا تقی خان امیرکبیر و به طراحی میرزا رضاخان مهندس باشی و معماری محمدتقی خان معمارباشی ساختند. بنا به همان صورت ماند تا در حدود سال های 1290-1296ق، تغییراتی، به طراحی میرزا عباس خان مهندس باشی (فرزند میرزا رضاخان مهندس باشی) و معماری محمدابراهیم خان معمارباشی (فرزند محمدتقی خان معمارباشی)، در آن دادند. پس از این تغییرات، صورت بنا آن قدر دگرگون شد که گویی بنایی جدید بر جای بنای اولیه ساخته شده بود. سپس در حدود سال های 1295-1305ق بنایی دیگر در شمال مدرسه ی قدیم ساختند که به مدرسه ی جدید یا مدرسه ی موزیک معروف شد. دارالفنون تا پایان دوره ی قاجاریه به همین صورت باقی بود. در اوایل حکومت رضاشاه، بنای اصلی را تخریب کردند و بنایی جدید به طراحی مارکوف، معمار گرجی، بر جای آن ساختند. بدین ترتیب، در تاریخ معماریِ مدرسه ی دارالفنون در دوره ی قاجاریه با سه بنا مواجهیم که، در تحقیقات منتشرشده تاکنون، به صورت مشخص شناسایی و بازنمایی نشده اند و گاه این صورت ها، که هرکدام متعلق به جا و زمانی متفاوت بودند، با هم اشتباه گرفته شده اند. بسیاری از مطالعات درباره ی معماری مدرسه ی دارالفنون حاوی نکاتی پراکنده و مبهم، و گاه آمیخته با اشتباه است و تصویری صحیح از بنای قاجاری مدرسه به دست نمی دهد. تنها پژوهش منتشرشده، که صورت های مختلف بنا را روشن می کند، مقاله ی «معماری مدرسه ی دارالفنون و دگرگونی های آن در دوره ی قاجاریان» است که نگارندگان آن به بررسی دقیق منابع تصویری مدرسه پرداخته و بنا و مراحل تغییرات آن را شناسایی کرده اند. با این حال تاکنون پژوهشی منتشر نشده است که حاوی بازنمایی بناهای قاجاری مدرسه باشد. در تحقیق حاضر از اسناد تصویری برجای مانده کمک گرفته شده تا صورت هرکدام از سه بنای یادشده بازنمایی شود. اسناد تصویری شامل عکس های مدرسه و نقشه های شهری آن دوره (نقشه های کرشیش و عبدالغفار) است که بنای مدرسه در آن ترسیم شده است، در اینجا نگارنده این اسناد را به نقشه های معماری تبدیل کرده است. برای این تبدیل از روش های هندسه ی ترسیمی و روش های نرم افزاری کمک گرفته شده است. تطبیق مداوم نتایج حاصل از اقسام تصاویر، تکیه بر وحدت سبک، و مراجعه به شواهد نوشتاریْ مسیری است که برای رسیدن به نتیجه ی نهایی طی شده است. تصویر از داخل بنا بسیار اندک است؛ بدین دلیل، بازنمایی تصویری مدرسه محدود به نماهای آن در حیاط هاست.

مدرسه ی دارالفنون را امیرکبیر در سال 1266ق. پی افکند. طراح آن میرزا رضا مهندسباشی بود و معماری آن را محمدتقیخان معمارباشی برعهده داشت. خود امیرکبیر و بهراممیرزا معزالدوله به ساختن آن رسیدگی میکردند. قسمتی از بنای مدرسه در 1268ق. اندکی پس از عزل امیرکبیر، افتتاح شد، اما احداث آن در 1269ق. پایان یافت. آنچه امروز به نام دارالفنون و در محل مدرسه ی دارالفنون میشناسیم به دوره ی پهلوی اول تعلق دارد؛ از بنای قاجاری مدرسه تقریباً شاهد مادیای نمانده است و صورت اولیه ی این بنا مبهم است. هدف این تحقیق شناخت معماری مدرسه ی دارالفنون در دوره ی قاجاریه است که موکول است به اعتبارسنجی منابع، شناخت وضع کالبدی مدرسه، رفع ابهامهای آن و روشن شدن تغییرات آن. روش این تحقیق تفسیری-تاریخی است. بدین نحو که؛ از طریق تطبیق منابع نوشتاری، عکسها، نقاشیها و نقشههای مربوط به تهران قاجاری، ترکیب کالبدی مدرسه در هر مرحله و هر پاره را در حد وسع این منابع روشن میکنیم. در این تحقیق، نخست نشان میدهیم که مدرسه ی دارالفنون قاجاری دو بخش داشته است: مدرسه ی قدیم و مدرسه ی جدید (مدرسه ی موسیقی). مدرسه ی قدیم همان مدرسه ی روزگار امیرکبیر است؛ اما در اواخر دوره ی قاجاریان، در دهه ی 1290ق.، دستخوش تغییراتی در نماهای حیاط و در طرز اتصال با بیرون مدرسه شده است. مدرسه ی جدید را در اواخر دوره ی قاجاریان در شمال مدرسه ی قدیم ساختند.

در زمان قاجار یکی از هنرمندان تاثیرگذار بر نقاشی دوران قاجار میرزا علی اکبرخان نطنزی معروف به مزین الدوله از اهالی شهر هنرپرور کاشان است. مزین الدوله شاگرد هنرمند بزرگ دوران انگر بود و در مدرسه هنرهای زیبای پاریس آموزش دیده بود. با توجه به اهمیت نقش مزین الدوله و سال ها تدریس در دارالفنون و پرورش شاگردانی چون میرزا ابوتراب غفاری، اسماعیل جلایر، مصورالملک و کمال الملک، به زندگی و آثار او، تدریس در دارالفنون و معرفی شاگردان برجسته اش پرداخته می شود. در جست وجوی این مسیله ابتدا آموزش نقاشی آکادمیک قاجار در دارالفنون، نقش مزین الدوله در تدریس هنر نقاشی، شاگردان او و به خصوص کمال الملک بررسی می شود. هدف این پژوهش پی بردن به نقش تدریس میرزا علی اکبرخان مزین الدوله در دارالفنون و هنرمندان یادشده در دوره قاجار است. سوال پژوهش به این شرح است نقش میرزا علی اکبرخان مزین الدوله به عنوان معلم و نقاش در مدرسه دارالفنون چه بود؟ روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای و بررسی نمونه های موزه ای انجام شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که مدرسه دارالفنون و آموزش رشته نقاشی نقش مهمی در رشد هنر این داشته است. نقش مزین الدوله به عنوان مدیر، معلم و هنرمندی توانا حایز اهمیت است. او با مدیریت قاطع و آموزش زبان و نقاشی در دارالفنون جایگاه این هنر را ترقی بخشیده است. در عرصه نقاشی، منظره سازی و هنرمندی، چیره دست بوده است که با تاثیرپذیری از هنرآکادمیک اروپایی، نسلی درخشان برای هنر نقاشی ایران تربیت کرده است. او آموزش نقاشی آکادمیک به شیوه غربی در ایران قاجار را پایه گذاری کرد. سابقه تدریس و مدیریت قوی در دارالفنون، هنرمندی پرمایه آموزش هنری و تربیت نسل درخشان نقاشی، تدریس زبان فرانسه، موسیقی و نقاشی از این هنرمند اسطوره ای از آموزش در دوران قاجار می سازد که تکرارناپذیر است.

هر محیط به طورکلی از منظر فیزیکی و متافیزیکی دارای سه جنبۀ عملکردی، فرمی و معنایی است. از آنجایی که بین انسان و محیط همواره کنش متقابل وجود دارد، پیکره بندی فضایی آن تأثیر مستقیمی بر ابعاد رفتاری کاربران دارد و به طور کلی منعکس کنندۀ میزان رضایت افراد است. لذا چنین به نظر می رسد که مطلوبیت یک فضا تا حد زیادی تابع عملکردهای مختلفی است که در آن اتفاق می افتد که این موضوع در علم نحو فضا تحت عنوان کارایی عملکردی فضا شناخته می شود؛ به همین منظور، پژوهش حاضر با انتخاب چهار مدرسه تحولات کارایی عملکردی را همگام با تحولات ساختاری فضایی آن ها مورد بررسی قرار داده است سازگاری عملکردی فضا در قالب چهار شاخص؛ نظارت فضایی، سلسله مراتب انواع حوزه های نفوذ، کیفیت همسایگی فعالیت ها، بررسی مفهوم تمایز عملکردی فضاها مورد سنجش قرار گرفته و تأثیر هرکدام از شاخص های مذکور بر کارایی عملکردی مدارس موردنظر تحلیل شده است. نتایج نشان می دهد که در مدارس سنتی، به دلیل استقرار حیاط در مرکز بنا و چینش حجره ها اطراف آن، افزایش یکپارچگی و نظارت و ارتباط فضایی را ایجاد کرده و نیز امکان پیکره بندی فضایی در قالب یک نظام سلسله مراتبی را برای مدرسه فراهم آورده است این درحالیست که در مدارس نوین و معاصر یکپارچگی فضایی میان فضاهای مدرسه و دسترسی فیزیکی فضاها به حیاط کاملاً محدود شده که این امر زمینه حذف عملکردی حیاط از نظام فضایی مدرسه و تبدیل آن به یک فضایی صرفاً برای رسیدن به بنا را ایجاد کرده و راهرو  بالاترین نقش را در ساماندهی دسترسی ها ایفا می کند و به عنصر اتصال دهندۀ فضاها تبدیل شده است.اهداف پژوهش:تحلیل کارایی عملکردی مدارس سنتی ایران براساس شاخص سازگاری فضا.بررسی شاخص سازگاری فضا در مدارس چهارباغ، دارالفنون، البرز و سلمان.سؤالات پژوهش:تحولات ساختار فضایی در مدارس سنتی چه تأثیراتی بر کیفیت عملکرد فضاها داشته است؟تحولات ساختاری فضا چه نقشی در کارایی عملکردی فضاهای مدارس سنتی داشته است؟