خارک قبل و بعد از پیدایش نفت

توسعه جزیره خارک بعد از پیدایش نفت

مقاله ی صنعت نفت و توسعه اقتصادی، اجتماعی مناطق شمالی خلیج فارس، مطالعه موردی خارک ، به سیر تحولات در ابعاد گوناگون جزیره ی خارک طی سال های 1335-1355می پردازد. این مقاله به ذکر تغییرات در این دو دهه بر جزیره ی خارک آن را با پیدا کردن نفت به دو قسمت قبل از پیدایش نفت و بعد از آن تقسیم می کند و شاخص های مختلف را بعد از پیدا کردن نفت بررسی می کند.

با توجه به اهمیت این جزیره از نظر استراتژیک و صنعتی ، به خلاصه ای از مهم ترین نکات آن خواهیم پرداخت.

خارک جزیره ای مرجانی در خلیج فارس است که دارای قدمت و اهمیت تجاری در دوره های مختلف تاریخی است. پرسش اصلی این مقاله این است که صنعت نفت چه تأثیری بر روند توسعة اقتصادی و اجتماعی جزیره خارک گذاشته است؟

موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی جزیره ی خارک

خارک از لحاظ جغرافیایی از شمال به جزیرة خارکو و از جنوب، غرب و شرق به خلیج فارس محدود است. در منابع تاریخی، خارک به معنی خرمای نارس است و واژة خارگ را برای این جزیره ذکر شده است. جزیره ی خارک با وجود محدودیت وسعت در گذشته نیز دارای رونق اقتصادی بوده و منبعی برای صید مروارید بود. همچنین از نظر استراتژیک نیز اهمیت داشته و دارای پایگاه نظامی بوده است .

بعد از مدتی، تحولات مختلف مانند کسادی صید مروارید به سبب تولید و رواج مروارید مصنوعی در ژاپن و مهاجرت غواصان ، رکود اقتصادی منطقه ای خارک را فرا گرفت. قبل از ورود صنعت نفت به جزیره، شغل اصلی بیشتر اهالی ماهی گیری و کشاورزی بود .  

صنعت نفت و تأسیسات آن در جزیره خارک

جزیرة خارک دارای امتیازاتی مثل نزدیکی به منابع نفتی، داشتن عمق کافی در کرانه جهت پهلو گرفتن کشتی های بزرگ، نزدیکی و دسترسی آسان به بازار فروش، داشتن زمین مناسب و محکم در لنگرگاه و محفوظ بودن لنگرگاه از طوفان است.

از مهم ترین پروژه های عمرانی برای توسعه در منطقة خارک پروژة چم بود. پروژه چم شامل ساخت بزرگ ترین خط لولة نفت خام جهان از آغاجاری به خلیج فارس و ساخت دو خط لولة زیردریایی به جزیرة خارک و ساخت مخازن جدید و توسعه و تغییر شکل اسکله های صادراتی بود. در طی این پروژه دومین خط لوله گچساران به خارک نیز ساخته و تکمیل شد. همچنین، مقادیر زیادی خط لوله، دستگاه بهره برداری، اسکله های بارگیری و مخازن جدید ساخته شد. واحدهای آب شیرین کن نصب ، فرودگاه و واحدهای مسکونی جدید ساخته و کابل های زیرزمینی برق در سرتاسر جزیره نصب شد.

خارک و توسعه‌ی اجتماعی

همزمان با ایجاد تأسیسات صنعتی در خارک، توسه ی واحدهای مسکونی و وسایل اجتماعی و فرهنگی و ورزشی هم ایجاد شد. برای رفاه و تأمین نیازهای کارکنان و جمعیت ساکن در خارک ، راه های جدید، دستگاه‌های آب شیرین کن، برق، واحدهای مسکونی، فرودگاه، باشگاه‌های فرهنگی و ورزشی، مدارس و درمانگاه‌های جدید احداث شد. برای افزایش امنیت در منطقه، پایگاه نیروی دریایی و ژاندار مری در جزیره تاسیس شدند . شعب بانک صادرات و معادن ، شهرداری ، ادارة پست و تلگراف ، اداره بندرها و کشتیرانی، اداره گمرک و انحصارات در خارک تأسیس شدند.

آموزش و سواد از جمله شاخص های اجتماعی بود که همزمان با توسعه جزیره خارک دچار تغییر شد. ساخت بیمارستان و درمانگاه یکی دیگر از اقدامات اساسی صنعت نفت برای تأمین بهداشت کارکنان و خانواده آنها در مناطق نفت خیز بود. آب لوله کشی نیز اقدام مهم دیگری در زمینه ی بهداشت و سلامتی کارکنان در منطقه بود.

توسعه ی جمعیت در خارک بر اساس سرشماری های عمومی نفوس و مسکن در شکل زیر ملاحظه می شود. 

ایجاد خدمات زیربنایی

بعد از ورود صنعت نفت، ابتدا تعداد زیادی چادر در جزیره بود و بیشتر کارمندان شرکت در چادر زندگی می کردند . با رونق فعالیت های شرکت های نفتی منطقه، نیاز به ساخت مسکن بادوام بیشتر شد . بنابراین شرکت برای تأمین آسایش کارکنان خویش شروع به ساخت مسکن کرد.

تا قبل از ورود صنعت نفت، آب مورد نیاز ساکنین از طریق چاه بود اما با شروع فعالیت صنعت نفت و نیاز تاسیسات به آب و همچنین افزایش جمعیت، دیگر چاه ها پاسخگوی نیاز ساکنین به آب نبودند، بنابراین شرکت در طی چندین مرحله اقدام به ساخت آب شیرین کن و لوله کشی آب کرد.

خارک و توسعۀ اقتصادی

با دگرگونی و تغییرات عمده در ساختار زیربنایی و اجتماعی جزیره خارک، در ساختار اقتصادی آن نیز تغییراتی ایجاد شد. عکس زیر این تغییر ساختار در جزیره ی خارک را نشان می دهد.

جمع بندی از وضعیت خارک قبل و بعد از پیدایش نفت

براساس اطلاعات و اسناد و مدارک، ورود صنعت نفت به جزیره ی خارک ، باعث ایجاد تغییرات اساسی در بخش های اقتصادی، اجتماعی و زیرساخت های آن شد. تغییرات در شاخص های اساسی مانند جمعیت، وضعیت زندگی، آموزش و بهداشت، اشتغال و مهاجرت بود. خروجی این تحولات باعث شد تا خارک از منطقه ای سنتی به صنعتی تبدیل شود. ورود صنعت نفت به منطقه همانند هر چیزی، اثرات مثبت و منفی زیادی به همراه داشت. اما می توان چنین گفت که پیامدهای مثبت این تحولات بیشتر بود.

اگرچه آلودگی های زیست محیطی به خصوص آلودگی دریایی ، تخریب اراضی برای ایجاد مؤسسات و نهادهای اداری و واحدهای مسکونی و تأسیسات صنعتی، افزایش جمعیت و رکود بخش کشاورزی، از جنبه های منفی توسعه در این منطقه محسوب می شد. اما در مجموع ورود صنعت نفت به خارک باعث توسعه این شد.

همچنین صنعت نفت باعث تغییر در زندگی ساکنان به دلیل شکل گیری بنای شهری جدید با زیرساخت های آموزشی، بهداشتی و تجهیزات شد. در طی دو دهه ی بررسی شده در مقاله، جزیره خارک با سرعت در مسیر توسعه قرار گرفت . شاخص های اقتصادی و اجتماعی آن متحول شد . این جزیره از وضعیت سنتی به بندری صادراتی و شناخته شده در سطح جهان تبدیل شد.

منبع:

سعیدی نیا، حبیب اله، و لعبت فرد، احمد. (1395). صنعت نفت و توسعه اقتصادی, اجتماعی مناطق شمالی خلیج فارس, مطالعه موردی خارک (1355-1335ش/1976-1956). گنجینه اسناد، 26(3 (پیاپی 103) )، 98-115. SID. https://sid.ir/paper/99118/fa