گرچه تورات کتابی است دینی، ولی می توان آن را کتاب تاریخی 2500 ساله دانست؛ زیرا سرگذشت برخی شخصیت های تاریخی و سلاطین ممالک در جای جای آن آمده است. از جمله به برهه هایی از عصر هخامنشیان برخورد می کنیم و سرگذشت پادشاهان هخامنشی نظیر کوروش و داریوش و خشایارشا و اردشیر را در آن می یابیم. در عین حال در مطاوی تورات به بسیاری از آداب و رسوم ایرانیان برمی خوریم. این کتاب همچنین قدیمترین جایی است که منشور آزادی کوروش برای یهودیان و نیز ماجرای استر و خشایارشا و نیز چگونگی قتل (هامان) وزیر در آن منعکس شده است. از میان اسفار متعدد تورات، «کتاب دانیال» و «کتاب استر» بیش از همه درباره آداب و رسوم و قوانین درباره هخامنشی سخن رانده است.

معماری نقطه تلاقی نیاز انسان با هنر است و می توان آن را تجلی فکر و هنر بشر دانست. آنچه که معماری به ما می نمایاند، نمایی است از اجتماع، اقتصاد، مذهب و فرهنگ جامعه انسانی که بنا در آن شکل گرفته است. دوران هخامنشی از فصول پر افتخار تاریخ هنر و معماری ایران است که بدون شک بناهای عظیم آن هنوز هم موضوعی برای تفکر بسیاری از پژوهندگان معماری، باستان شناسی و تاریخ هنر است. آن چه که امپراتوری هخامنشی را خاص و باشکوه می کند، تلفیق هنر سرزمین های دیگر و گذشتگان آنها با عناصر بومی پارسیان است. این التقاط، از دید برخی منتقدان، ضعف معماری هخامنشی محسوب می شود، اما با واکاوی های بیشتر این نکته مشخص می شود که هنرمند خوش ذوق هخامنشی، این عناصر گرته برداری شده را پروراند و با ترکیب آنها با خصایص معماری اصیل ایرانی، در نهایت سبک با شکوهی را در معماری به وجود آورد. در این پژوهش نگارندگان با استناد به کتیبه های شاهان هخامنشی مرتبط با آثار معماری و همچنین بررسی و تحلیل یافته های حاصل از کاوش های باستان شناسی سعی دارند الگو و سبک معماری خاص و شاخص امپراتوری هخامنشی را معرفی نمایند. روش تحقیق این پژوهش با استفاده از گزارش های باستان شناسی موجود و مطالعات تاریخی ـ تطبیقی آثار معماری برجای مانده است. آن چه به عنوان برآیند این پژوهش باید به آن اشاره کرد سبک خاص معماری در دوران هخامنشی است که شامل صفه سازی در زیر بنا، آپادانا (تالارهای ستون دار)، ستون های عظیم سنگی و سرستون ها، پایه ستون ها، برج های گوشه ایی، معماری پیکره ایی، دروازه های یادمانی و ... است.

(ترجمه متن های فارسی باستان، عیلامی، بابلی و آرامی) عرضه و تحشیه پی یر لوکوک، در مجموعه سپیده دم ملت ها، انتشارات گالیمار، 1997، 330 صفحه+ 16 صفحه تصویر. تاریخ مطالعات و رمزگشایی نوشته های فارسی باستان داستانی شیرین و گاه حماسه گونه است. اگر نوشته مبهم هرودوت (87/IV) را، که به سنگ نوشته های هخامنشی اشاره گونه ای دارد و از دو لوحه سنگ سفید استوانه ای داریوش در کنار بسفر حکایت می کند، کنار بگذاریم، نخستین گام برداری در راه رمزگشایی خطوط کتیبه های هخامنشی به قرن هفدهم میلادی بر می گردد که گارسیا دوسیلوا در 1618 از تخت جمشید یا چهل منار آن دوران بازدید می کند و شرح این بازدید را در 1667 در پاریس منتشر می سازد. از آن پس، ایران شناسان دیگری این عرصه را در نور دیده اند و ثمره سال ها تلاش خود را در اثرهای به جای ماندنی عرضه کرده اند. اکنون، پس از گذشت بیش از سه قرن از آغاز این پژوهش ها، پی یر لوکوک، استاد گران قدر مدرسه مطالعات عالی دانشگاه سوربن پاریس، این کتاب نامه درخشان را ورق زده و صفحات تازه ای به آن افزوده است و امیدواریم که این دفتر باز به دست دانشمندان ایرانی و خارجی ورق بخورد...

مادها که نخستین سلسله ایرانی را در این سرزمین پایه گذاری کردند، در پیشبرد سلسله های دیگر ایرانی نیز نقشی فعال داشتند. از جمله در اداره ایران هخامنشی آنان همواره در کنار پارسی ها بودند و در مدارک دوره هخامنشی از آنان همچون مقامات برجسته کشوری و لشکری یاد شده است. پس از برافتادن دولت هخامنشی به دست اسکندر مقدونی، پیش از آن که اشکانیان پارتی در برابر مقدونیان و سلوکیان به جنبش درآیند، نخست آتورپات های مادی در برابر بیگانگان به پا خاستند. آتورپات، شهربان پیشین شاهنشاهی هخامنشی که در سپاه داریوش سوم با لشکر اسکندر جنگیده بود، پس از شکست داریوش، از ورود اسکندر و جانشینان او به شمال غرب ماد یا ماد کوچک که به نام او، ماد آتورپاتکان خوانده شد جلوگیری کرد. آتورپات و جانشینان اش، روزگــاری دراز در آن سرزمین آیین مزدایی و ایرانیانی را که به این دیار می آمدند در پناه گرفتند و آن گاه که اشکانیان در پی مبارزه با سلوکیان به این سامان رسیدند، به جنبش آنان پیوستند.

پادشاهان هخامنشی بر بزرگ ترین امپراطوری عصر باستان حکمرانی می کردند و برای برقراری امنیت داخلی و هم چنین حفظ مرزها و ثغور آن نیاز به امرا و والیانی داشتند تا آنان را در این امر مهم یاری دهند. به طور معمول این امرا و حاکمان از میان طایفه یا خاندان هخامنشی انتخاب می شدند. از جمله این مقامات، بسوس بود که از طرف شاه هخامنشی به مرزداری و والی گری باختر منصوب شد. با حمله اسکندر به شرق، شهربان باختر، شاه هخامنشی (داریوش سوم) را از سمت خود برکنار کرد و به قتل رساند و پادشاهی خود را اعلام کرد. پادشاهی او به سبب بی ثباتی ساختار سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی و هم چنین به دلیل سوء استفاده از اعتماد اطرافیان، تکیه کردن بیش از حد به سپاه، برخورد خشن و نادرست با دوستان و زیردستان و عدم استفاده درست از موقعیت استراتژیک در جنگ، برای مدت زمان زیادی دوام نیاورد و عاقبت با خیانت همراهانش دستگیر و به دستور اسکندر در نزدیکی دامغان امروزی کشته شد. نوشتار حاضر بر آن است تا به بررسی تحولات اواخر عصر هخامنشی بپردازد و با طرح این سوال که چه عوامل و انگیزه هایی موجب شد تا بسوس در مرحله ای به اوج قدرت برسد و بعد از مدتی دولت او سقوط کند، جایگاه او را در این دوره مورد بررسی قرار دهد.بررسی حاضر درصدد است با تکیه بر منابع، تحقیقات و پژوهش ها، ضمن بررسی تحولات این دوره، ابهامات و پیچیدگی های موجود را برطرف کند و پاسخی درست و بدون پیش داوری برای این مقوله ارائه دهد.

اسناد و الواح به دست آمده از شهرهای میان رودان، از وجود تجارتخانه های بزرگی آگاهی می دهند که به انواع فعالیت های تجاری و اقتصادی اشتغال داشتند. تجارتخانه هایی که بایگانی آنها، پرتو تازه ای بر چیرگی پارسیان بر میان رودان، واگذاری زمین ها به پارسیان، ایجاد تیول های نظامی یا زمین های خدمت، همکاری میان بنگاه های اقتصادی بابل و پارسیان، دریافت انواع گوناگون مالیات ها و غیره می اندازند. تجارتخانه اگیبی، مهمترین تجارتخانه ای است که از زمان پادشاهی بابلی نو تا پایان پادشاهی داریوش بزرگ، نقشی فعال در اقتصاد منطقه بر عهده داشت. سازمان مالیاتی هخامنشی، اجاره داری زمین ها، پرداخت انواع گوناگون مالیات ها و تجارت، مهمترین عرصه هایی بودند که اگیبی ها در آنها فعالیت داشتند. مساله اصلی این نوشتار، بررسی نقش خانواده اگیبی در سازمان مالیاتی و اقتصاد هخامنشیان است.