زمینه و هدف: عروض-یکی از قدیمی ترین و متداول ترین شیوه نامه های سنجش و طبقه بندی وزن شعر - از قرن دوم(ه.ق) تا به امروز، و میزان و معیار وزن سنجی شعر فارسی و عربی بوده است. شیوه نامه ای که بسیاری خاستگاه آن را زبان عربی و مبدع آن را دانشمندی عرب به نام خلیل ابن احمد فراهیدی میدانند. این پژوهش با بررسی سیر تاریخی شعر فارسی در پی یافتن خاستگاه زبانی و جغرافیایی عروض است. روش مطالعه: پژوهش پیش رو مطالعه ای نظری است که به شیوه پژوهش کتابخانه ای انجام شده و برای شناسایی خاستگاه عروض، مسیر تاریخی و ادبی شعر فارسی از پیش از میلاد مسیح(ع) که شعر هجایی فارسی در گونه وزنیِ کمّی سروده میشده، دنبال شده و مسیر تکامل و تطور شیوه هجایی تا پیدایش شیوه عروضی طی شده است تا مشخص شود عروض چه خاستگاه جغرافیایی و زبانی دارد؟ در خصوص پیشینه پژوهش نیز تاکنون کار متمرکزی در این خصوص صورت نگرفته و پراکنده بدان اشاره شده است. یافته ها: سابقه چند هزارساله شعر فارسی گویای این حقیقت است که ایرانیان از قرنها پیش از اسلام، به شیوه هجایی با وزن کمّی، شعر میسرودند، وزنهای مخصوص خود را داشتند و شیوه عروض، صورت تکامل یافته شعر هجایی فارسی است. نتیجه گیری: پس عروض نه یکباره که طی قرنها شکل گرفته و خلیل ابن احمد فقط آن را نظام مند کرده است. آگاهی از این حقیقت که عربها سابقه ای در هنر موسیقی نداشته و بعد از اسلام آن را از ایرانیان وام و فرا گرفته اند و همچنین تاثیرپذیری بالای عروض از موسیقی ایجاب میکند خلیل ابن احمد یا ایرانی باشد یا آن را از ایرانیان فراگرفته باشد. یاقوت الحموی در قرن ششم در کتاب معجم الادبا وقتی به روشنی به ایرانی و فارسی زبان بودن خلیل ابن احمد اشاره میکند، این ابهام را از میان برمیدارد. چون در قرن دوم(ه.ق)، زبانِ علم و حکومت در منطقه خاورمیانه، زبان عربی بوده است، خلیل ابن احمد این شیوه را به زبان عربی وضع و پیشنهاد کرده است. از این روی خاستگاه عروض را میتوان ایران و زبان فارسی دانست به مثابه فردی ایرانی که لباس عربی بر تن کرده است.

عروض علمی است که شعر صحیح از ناصحیح به وسیله آن شناخته می شود. موضوع علم عروض تفاعیل عروضی می باشد که معیاری است برای شناخت بحور شعری و تشخیص اوزان شعر و عوارضی که برای آنها وارد می شود.واضع علم عروض خلیل بن احمد فراهیدی است که پانزده بحر تاکنون کشف کرد. پس از او اخفش اوسط یک بحر بر آنها افزود. این شانزده بحر تاکنون برای سنجش اشعار عرب به قوت خود باقی است.تغییراتی که بر تفعیله های عروضی وارد می شود بر دو نوع است:1- زحاف 2- علتزحاف بردو نوع است: زحاف مفرد و زحاف مرکب.علت نیز بر دو نوع است: علت زیادت و علت نقص.

ذوبحرین، که آن را ملون یا متلون نیز می نامند، یکی از صنایع بدیعی است و به شعری اطلاق می شود که بتوان آن را بر دو وزن مختلف خواند بی آنکه کلمات شعر تغییر کند یا جابه جا شود، مانند بیت زیر:خواجه در ابریشم و ما در گلیم      عاقبت ای دل همه یک سر گلیم(اهلی شیرازی)که هم بر وزن «فاعلاتن فاعلاتن فاعلان» خوانده می شود (مانند این بیت: ما ز یاران چشم یاری داشتیم / خود غلط بود آنچه می پنداشتیم. – حافظ) و هم بر وزن «مفتعلن مفتعلن فاعلان» (مانند این بیت: آتش سوزان نکند با سپند / آنچه کند دود دل دردمند. – سعدی).بیت فوق از اهلی شیرازی متنخب از منظومه ای است با عنوان سحر حلال در دوهزار بیت که همه آنها را بدون کوچک ترین تغییر یا جابه جایی کلمات می توان بر همین دو وزن خواند.

تعیین رکن های عروضی و نحوه رکن بندی وزن ها، علاوه بر تاثیر در آموزش عروض، نقش مهمی در تعیین خانواده های وزنی و طبقه بندی آن ها دارد. آشفتگی در تعیین رکن ها منجر به آشفتگی علم عروض و دشواری آموزش آن می شود. همچنین ساماندهی ارکان باعث تسهیل آموزش عروض و سامان دادن طبقه بندی اوزان می گردد. یکی از مباحث مهم عروض فارسی، پذیرش یا نپذیرفتن رکن های پنج هایی و تعیین این ارکان است. در این مقاله، پس از بررسی رکن های پنج هایی در عروض عربی و تاثیر آن در عروض سنتی فارسی، آرای مشهورترین عروضیان معاصر؛ پرویز ناتل خانلری، مسعود فرزاد، الول ساتن، وحیدیان کامیار، سیروس شمیسا و ابوالحسن نجفی را نقد و بررسی کرده ایم. سپس با ذکر دلایلی مبتنی بر شواهد شعری، تاکید کرده ایم که بهره گرفتن از رکن های پنج هجایی کمک شایانی به تسهیل آموزش عروض و طبقه بندی اوزان فارسی می کند و ساماندهی این رکن ها، یکی از خلاهای مهم عروض فارسی را پر می کند. در این نوشته بر ضرورت استفاده از رکن های پنج هجایی تاکید شده و به رابطه میان ارکان پنج هجایی و وزن دوری نیز پرداخته شده است.

قرآن بزرگ ترین معجزه ی پیامبر اسلام و نشانه ی حقّانیت دین مبین اسلام است. در اعجاز قرآن همین بس که از زمان نزول آن تا کنون کسی نتوانسته است آیه ای همانند آن بیاورد. با واکاوی ابعاد مختلف قرآن، همواره افق هایی تازه در برابر پژوهشگران گشوده می شود. یکی از مهم ترین بحث های زبان و ادبیّات فارسی تأثیرپذیری شاعران و نویسندگان از ظاهر و باطن قرآن است. در میان ادبا، حافظ شیرازی یکی از شاعرانی است که تأثیرپذیری فراوانی از قرآن دارد؛ این اثرپذیری نه فقط در محتوا که در لفظ، وزن و حتّی بحور عروضی است. ما در این جستار برآنیم تا با مطالعه ی تطبیقی اوزان و بحور پربسامد حافظ و قرآن کریم به میزان اثرگذاری بحور قرآنی بر شعر حافظ دست یابیم. برآیند تحقیق اثبات می کند که بحور رمل، مضارع، هزج، متقارب و رجز از جمله بحرهای مشترک شعر حافظ و قرآن کریم می باشد و حافظ از این نظر نیز تحت تأثیر قرآن است. نکته ی دیگر این که بحور قرآنی بسیار شبیه به شکل عروض اشعار فارسی هستند و بسیاری از اوزان عروضی که در عربی غالباً به شکل مسدس و مربع به کار می روند، در قرآن کریم به شیوه ی اوزان فارسی به صورت مثمن استفاده شده اند و این امر اثبات می کند که نه تنها محتوای قرآن متعلّق به کل جهان است و فقط اختصاص به جهان عرب ندارد، وزن و ظاهر آن نیز اختصاص به زبان عربی ندارد و می تواند فرازبانی باشد.

از دیرباز، در متون موسیقی و عروض، اشاراتی به وجوه اشتراک میان آن دو شده است. اگر برخی از موسیقی دانان، موسیقی کلاسیک ایرانی را برآمده از عروض دانسته اند و هنرجویان خود را به آموختن زحافات دو و سه هجایی ترغیب می کرده اند. مقصودشان سامان دهی ادوار ایقاعی و یافتن ریتم هایی نو بوده است، نه اینکه ساختار موسیقی به تقلید از عروض پدید آمده باشد. آنان عروض را مبنای مقایسه با موسیقی قرار داده اند تا از شیوۀ همانندسازی، برای درک بهتر ساختار موسیقی استمداد بجویند. تقدُّم زمانی موسیقی بر عروض و یکسانی ساختار موسیقی دنیای باستان تا روزگار معاصر ایجاب می کند عروض را برآمده از موسیقی بدانیم. گرچه در مواردی هم عروض بر موسیقی تأثیراتی نهاده است. از طرفی بُعد مهارتی موسیقی، سبب می شود دوستدارانش حتی با مطالعه و خوض در ساختار موسیقی نتوانند به شناخت درستی دست یابند. این مقاله با روش تحلیلی – تطبیقی بر آن است تا با مقایسۀ ساختار عروض و موسیقی و بیان مشابهت ها (از کوچک ترین جزء تا بزرگ ترین اجزاء) تصویری روشن در جهت درک درست ساختار موسیقی برای علاقه مندان ناآشنا به آن، به ویژه اهل عروض، ترسیم کرده، نقش انکارناپذیر موسیقی را در پدیدآمدن عروض توصیف کند. همچنین در برخی موارد اثرگذاری عروض بر ساختار موسیقی و نقش آن را در سامان دهی موسیقی کلاسیک ایرانی روشن سازد. داده های این مقاله به شیوة کتابخانه ای و با مراجعه به اسناد و منابع معتبر گردآوری شده است. نویسنده با ارزیابی و بررسی داده ها بدین نتایج دست یافته است: نت های موسیقی و هجاهای عروضی از لحاظ حرکت و سکون برابری می کنند. اسباب و اوتاد کاربردی دوگانه دارند. از میان افاعیل ده گانة عروض، تنها سه رکن با دانگ های موسیقی مطابقت می کنند. مقام موسیقی و بحر عروضی هر دو نتیجة ترکیب دانگ های موسیقی و افاعیل عروضی اند.

پژوهشگران تکیۀ واژگانی فارسی رسمی را ثابت و پایانی می­ دانند، اما در یک مورد، از این قاعده به­ صورت چشمگیری عدول می شودکه عبارت است از الگوی تکیۀ ارکان عروضی حین قرائت عروض ­دانان از زنجیره ­های وزنی؛ در این شیوۀ قرائت، هر رکن تکیه ­ای می­ گیرد که محل آن نه ثابت است و نه لزوماً در هجای پایانی (یعنی کاملاً برخلاف الگوی تکیۀ واژگانی فارسی)، در حالی ­که وقتی همین ارکان عروضی به ­صورت کلمات مستقل در جملات عادی فارسی به ­کار رود، همواره با تکیۀ عادی فارسی، یعنی روی هجای آخر تلفظ می­ شود. ما نشان می­ دهیم که الگوی تکیۀ نامعمول در این شیوۀ قرائت عروض ­دانان از ارکان عروضی (و نه در قرائت خود شعر)، کاملاً منطبق بر الگوی تکیۀ عربی کلاسیک بوده، به ­عبارت ­دیگر این الگوی تکیه هیچ ارتباطی با ویژگی­ های تکیۀ فارسی ندارد بلکه همان الگوی تکیۀ عربی کلاسیک است که در مقام سنتی ادبی و به­ صورت شفاهی و سینه ­به ­سینه منتقل شده است.